Үөрэтээччи: Алексей Кулаковскай – Исидор Барахов учуутала

И.Барахов аатынан СӨ Судаарыстыбаннаһын түмэлин үлэһиттэрэ Евдокия Павловна СЕМЕНОВА, Сахая Алексеевна ТОСКИНА

исидор барахов

Үөрэтээччи уонна үөрэнээччи… Үөрэт уонна Үөрэн… Үөрэнэргэ үөрэтии — бу учуутал сыралаах, өй-сүрэх үөтүүлээх үлэтэ. Олох олороруҥ устата бу барар. Бу үлэ түмүгэ үөрэнээччигэ тиийиэн эбэтэр тиийиэ суоҕун сөп. Оттон тиийдэҕинэ – бу чахчы дьол.  Үөрэнээччиттэн үтүө киһи таҕыстаҕына Үөрэтээччи онтон олус дьоллонор. 

Чаҕылхайдык Олох олорорго, Кырдьыгы эрэ тутуһарга, Киһи киһитэ буоларга, Ийэ тыл баар буоллаҕына омук баар диэн ытык өйдөбүллэри  үөрэтээччиттэн үөрэнээччи үөрэнэр. Маннык өйдөбүллэри үөскэтии, иҥэрии үөрэнэр тухары салҕанар. Онно бастакы олугу охсооччу — Үөрэтээччи. 

Дьоллоох үөрэнээччи дьиҥнээх Үөрэтээччигэ үөрэнэр диэн баар.  Исидор Барахов олоҕор көрсүбүт Учуутала – Алексей Елисеевич Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй.  Исидор Никифорович «айар тыл аҕатыгар» үөрэммит дьоллоох Киһи. «Айар тыл аҕатыгар» үөрэммиттэр ортолоругар бааллар эбээт Аптаныамыйаны төрүттэспит саха саарыннара уонна норуот таптыыр суруйааччылара.

Саха бастакы суруйааччыта, сырдатааччыта, өтө көрөөччүтэ Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй биир уһулуччу үөрэнээччитэ Исидор Никифорович Барахов, саха аптаныамыйатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, биллиилээх государственнай уонна политическай диэйэтэл.

Саха чулуу дьонун алтыһыылара, истиҥник санаһыылара Исидор Никифорович оҕо эрдэҕиттэн саҕаламмыт.

Алексей Елисеевич 1912 с. Бүлүү куоратын начаалынай училищетыгар математика уонна физика учууталынан ананар. Манна кэлэн баран сотору куорат оскуолатыгар саха тылын оҕолорго босхо үөрэтэргэ көрдөспүт. Ону училище директора Попов И.В. ылымматах. Ол иһин уруоктарыгар саха тылын туһунан оҕолорго утумнаахтык кэпсиирэ биллэр. Бу үөрэтии кэлин Исидор Никифорович салайааччы буолан олорон,  саха алпаабытын олоххо киллэрсиитигэр төһүү күүс буолбута саарбахтаммат. Исидор Барахов Новгородов алпаабытыгар сурук бэлиэтин туттар наадалаҕын, улахан буукубаны киллэрии туһалааҕын, араас бэлиэлээх буукубалары бэчээттииргэ да, суруйарга да ыарахаттардааҕын туһунан учууталын Өксөкүлээҕи кытта көрүүлэрэ биирин киһи сөҕөр эрэ. Исидор Никифорович алпаабыты ылыныыга эрэ буолбакка, уопсайынан тыл туһунан дьон-норуот дьүүллэһиэхтээх, онтон сөптөөҕө диэбити өйөөн талыах тустаахпыт диэбитэ. Үгүс үлэ, дьүүллэһии буолтун кэннэ эрэ саҥа алпаабыт көнө сүнньүн булбута.

Алексей Елисеевич реальнай училище алын кылаастарыгар үөрэнэр кэмигэр “Песенник” диэн ааттанар улуу нуучча норуотун чулуу бэйиэттэрин: А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, А.В. Кольцов, В.А. Жуковскай хоһооннорун, Крылов үгэлэрин о.д.а. бастыҥ айымньыларын устубут. Бу 45 лиистээх тэтэрээтэ архив докумуоннарыгар харалла сылдьар. Оччолорго үөрэхтээх ыччат ортотугар тэнийбит “Песенниктэн” ураты ис хоһоонноох. Ол тугунан? Бэйиэт талан уһулбут хоһоонноро кини олоҕун, айымньытын, тус санаатын, анаарыытын кытта ыкса ситимнээх курдук аттарыллан уһуллубуттар эбит. «Песеннигиттэн», Бүлүүтээҕи училище үөрэнээччилэрэ ахталларынан, Кулаковскай, Пушкин, Лермонтов, Кольцов хоһооннорун тылбааһын уруок кэмигэр ааҕан иһитиннэрэр эбит. “Саха интеллигенциятыгар” диэн суругар: «Саха литературатын үөскэтиигэ бастакы уонна дьоһуннаах хардыынан нууччалыыттан сахалыыга тылбаас буолуохтаах», — диэн суруйбута. Бу санаатын оҕолорго тиэрдибитин үтүө холобура Исидор Никифорович Бараховка көстөр. Улуу нуучча бэйиэттэрин сахалыы тылынан истэ улааппыт  Исидор тылга дьоҕура уһуктубута. 1929 сыллаахха саха алпаабытын унификациялааһын уонна сурукка киллэрии туһунан боротокуолга «Удлинить срок разработки Исидору Барахову теорию словесности» диэн сурулла сылдьар. Өссө эрдэ, 1925 сыллаахха Алексей Елисеевич Исидор Никифоровичка суругун холобурдуубут: «.. посылаю для осведомления: 1) исправленную и дополненную статью о якутском языке. 2) правила о якутском стихосложении, которую советую изучить, чтобы не ударить лицом в грязь, когда зайдет речь на эту тему». Сурук тиһэҕэр: «Интенсивны ли ваши работы по литературе?» — диэбит. Мантан көрдөххө, Исидор Никифорович учууталын утумнаан тылга, литэрэтиирэҕэ анаан-минээн дьарыктанар эбит. Сүбэ-соргу да ылаттыыр түгэннэрэ бу эрэ буолбатаҕа буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп.

Исидор Никифорович Өкскөкүлээҕи кытта алтыһыытын, саҥа алпаабыты ылыныы оччотооҕу мөккүөрүн туһунан уус-уран литэрэтиирэҕэ Реас Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы-сэһэнигэр суруйбута баар.

Алексей Елисеевич Бүлүү куоратыгар учууталлыы сылдьан, Үөһээ Бүлүүгэ Георгий Ефимович Потапов кулубаҕа мэлдьитин сылдьара, хонуктуура. 1913 – 1915 с.с. дьиэ кэргэнин киниэхэ олохтообута. 1914-1915 с.с. Исидор Куорамыкыга суруксуттуура уонна эмиэ Георгий Ефимовичтаахха олорбута. Онон сылыктаатахха учууталын Алексей Елисеевич кэпсээнин, икки улахан дьон санааларын үллэстэллэрин, тугу толкуйдуулларын, анааралларын, мөккүһэллэрин үгүстүк истибит буолуохтаах. Ол кэпсэтиилэр 16 саастаах оҕо киһи толкуйа, өйө-санаата уһуктарыгар, ситэригэр-хоторугар сабыдыаллара улахан буоллаҕа, үөрэх туһатын туһунан элбэх кэпсэтии да онно бардаҕа. Ол иһин үөрэҕин салгыыр туһуттан, училище эрэ таһымынан тохтоон хаалбакка, Исидор бүтэһик борокуотунан айаннаан кэлэн Дьокуускай куорат учительскай семинариятын үөрэнээччитэ буолар.

Литэрэтиирэ билимин үлэһитэ Людмила Реасовна Кулаковская 2013 с. Харбалаахха буолбут тыл кэмпириэнсийэтигэр маннык эппитэ: «Өксөкүлээх Өлөксөй икки сылы быһа үөрэппит учуутала, ону таһынан кылааһын салайааччыта, маҥнайгы олугу уурааччы учуутала буолар. Исиидэр, ис тутулугар дьиҥнээх үөрэҕи ылан, тылга, литератураҕа дьоҕурун уһугуннаран, дьон туһугар олоруохха диэн санаа олоҕун суолтата буолар дии саныыбын. 1914 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн ба¬ран Бүлүү управатыгар суруксутунан үлэлии киирэр. Бу кэмҥэ Г. Потаповка олорор, Кулаковскай эмиэ манна кэргэнинээн олороллор. «Письмо Якутской интеллигенции» суругун ырытан, салгыы сайыннара, чинчийэ сылдьар кэмэ. 1914 с. муус устар 8 күнүгэр бу Потаповка бииргэ олорор кэмнэригэр Реас Алексеевич Кулаковскай төрүүр. Дора Жиркова уон¬на Муся Потапова бэйэлэрин ахтыыларыгар суруйбуттарынан, Өксөкүлээх Өлөксөй саха тылын туһунан кэпсиир эбит. Кылаас таһынан ааҕыы курдук буолара буолуо дии саныыбын. Саха тыла, литературата хайдах сайдыахтааҕын эппит-тыыммыт, Пушкины, Некрасовы тылбаастаан үөрэнээччилэригэр тиэрдибит буоллаҕына ордук чугас сылдьыбыт, бииргэ олорбут оҕотугар Исиидэр Бараахапка төһөлөөх санаатын тиэрпитэ, үөрэппитэ-такайбыта буолуой?! Өксөкүлээх Өлөксөй көрдөһөн икки бырайыагы ыыппыт, Академияҕа көрдөрөн якутскай секцияҕа көрөн дьүүллээҥ диэн. И.Бараахап «совещание студентов-земляков» диэни тэрийэн, онно бырайыактарын көрдөрөн быһаарыы ылыммыттар. Ол туһунан бэрэссэдээтэллээбит Бараа¬хап оҥорбут докумуона туоһулуур. Ол курдук, киниэхэ истиҥ санаатын үйэтин тухары илдьэ сылдьыбытын суруйбут суруктарын «Милейший мой Исидор… Милейший мой друг…» диэн саҕалыырыттан көстөр. Маннык истиҥ сыһыаны мин ханна да көрө иликпин». («Исиидэр Бараахап уонна саха тылын саҕахтара». Сборник докладов научно-практической конференции.- Якутск. 2013 г.).

«Милейший мой Исидор» диэн тыллартан саҕаланар истиҥ сурук суруллар кэмигэр Исидор Никифорович номнуо Совнарком председателинэн үлэлээбит,   БСКП (б) КК марксизм-ленинизм курсугар үөрэнэ сылдьар кэмэ этэ. Манан сылыктаатахха, саҥа эдэр салайааччы Исидоры Өксөкүлээх олус чугастык саныыра көстөр.

Чахчы да «дьон туһугар олоруохха диэн санаа олоҕун суолтата» оҥорорго Улуу Киһи үөрэппитэ, такайбыта таах хаалбатаҕын Үөрэнээччитэ туоһулуур. Ону бигэргэтэн Николай Коняев «Алексей Кулаковский» кинигэҕэ («Жизнь замечательных людей» серия) этиитин холобур аҕалыахха сөп: «Образование – это об-ра-зо-ва-ни-е из учеников граждан своей родины, людей способных своим трудом, своим служением продолжить историю своего народа. Нет сомнения, что именно в таком об-ра-зо-ва-ни-и и заключалась суть педагогической работы Алексея Елисеевича Кулаковского. … проходя у него курс обучения, они действительно об-ра-зо-вы-ва-лись как граждане, как достойные представители своего народа».  Үөрэнээччиттэн гражданин буоларга иитэн, такайан, эппиккэ дылы, үөскэтэн таһаарыы, олук охсуу бэйэтэ туспа үөрэх эбээт.

Саха норуотун чулуу уола буоларын дакаастаан, 1920 сыллаахха 22 саастаах Исидор Никифорович олоҕор улахан тургутууну ааспыта. Оччотооҕу былаас тустаах үлэһиттэрэ кулун тутар ыйга Алексей Елисеевич улахан убайын Иван Елисеевиһы – Оонньуулаах Уйбааны, Таатта улууһун баһылыгынан үлэлээбит киһини, ылан хаайан  кэбиһэллэр. Онуоха Алексей Елисеевич үөрэнээччитигэр Исидор Никифоровичка убайын босхолуулларыгар көрдөһүү сурук суруйар. Көрдөһүү быһа гыныллыбатаҕа. Саас ыам ыйыгар арамачыыстаан атаҕынан кыайан хаампат буолбут киһи хаайыыттан тахсар.

Аптаныамыйа биир хайысхатынан сахатытыы этэ. Алексей Елисеевич: «… Я, хотя ярый сторонник якутизации, не одобряю краткосрочности ее проведения, думаю, что придется отсрочить срок хоть на полгода, иначе разбегутся все служащие у нас. Надо заметить, что 90% полезных служащих города Якутска русские, всякому бросается в глаза малочисленность работников из якутов», — диэн суруйбута. Бу сабыдыалынан буоллаҕа, үөрэнээччитэ Исидор Никифорович 1923 с. БКП(б) КК секретарыгар И.В.Сталиҥҥа национальнай каадырдары үөрэтии туһунан сайабылыанньата баар. Онно олохтоох ыччаты үөрэтии Саха сиригэр туһатын олохтоохтук быһаарбыта, ылыннарыылаахтык суруйбута. Саха сирин салайар олохтоох  каадырдар үрдүк үөрэхтэнэн, дойдуларыгар кэлэн толору үлэлиир усулуобуйаларын оҥорбута.

Улуу Учуутал Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй Саха Чулуу уолун Бараховы оҕо сааһыттан такайбытын, ыччат кэмигэр сүбэ-соргу тылларын эппитин, суруйбутун Исидор Никифорович Саха сирин салайарыгар суолдьут сулус гыммыта саарбаҕа суох дии саныыбыт.

«Киһи, кылгас да буоллар, орто дойду долгуннаах олоҕор олорсон, сырыыны сылдьан, айаны айаннаан, чаҕылхай олоҕу олорон ааһыахтаах. … Туһалаах. … Биллэн турар, дьон-норуот туһугар туһалаах. Киһи төһөнөн киэҥ, элбэх билиилээх да, оччонон норуотугар туһалаах буолуохтаах. Дьэ ол иһин, үөрэниэххэ наада», — диэн  Кулаковскай үөрэҕэ Исидор Никифорович Бараховка дьайан, Кыһыл Профессура институтугар тиийэ үөрэммитэ, политэкономияҕа хас да үлэ суруйбута.

Саха саарына, өркөн өйө Исидор Барахов Улуу Учууталга үөрэммит дьоллоох. Үөрэтээччи уонна Үөрэнээччи диэн таһым бастыҥ, уһулуччулаах холобура — Кинилэр.

  • Саха саарына, өркөн өйө Исидор Барахов Улуу Учууталга үөрэммит дьоллоох эбит.