ВЯОНУ салайааччыларын дьылҕалара

Гаврил Гаврильевич АНДРОСОВ, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ

1925 эбэтэр 1926 сыллааҕы хаартыска. Дьокуускай уокурук учууталлара. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 3-с киһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.И. Говоров-Ленскэй. Төрдүс кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с ВЯОНУ чилиэнэ М.Д. Азаров; 5-с бастаанньыстар этэрээттэрин хамандыыра П.Г. Ефремов-Оморусов. Бэһис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 1-кы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит С.Н. Черемкин, 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ В.А. Слепцов. Алтыс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин хамандыырдарыттан биирдэстэрэ Г.Л. Семенов.
1925 эбэтэр 1926 сыллааҕы хаартыска. Дьокуускай уокурук учууталлара. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 3-с киһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.И. Говоров-Ленскэй. Төрдүс кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с ВЯОНУ чилиэнэ М.Д. Азаров; 5-с бастаанньыстар этэрээттэрин хамандыыра П.Г. Ефремов-Оморусов. Бэһис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 1-кы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит С.Н. Черемкин, 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ В.А. Слепцов. Алтыс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин хамандыырдарыттан биирдэстэрэ Г.Л. Семенов.

Умнуллубут бырабыыталыстыба салайааччылара кимнээхтэрий?

Саха сиригэр судаарыстыбаннас сайдыытын остуоруйатыгар 1922 сыл кулун тутарыттан 1923 сыл сайыныгар диэри үлэлээбит Быстах кэмнээҕи Саха уобалаһын норуотун управлениетыгар (ВЯОНУ – Временное Якутское областное народное управление) ураты суолтаны биэриэх кэриҥнээхпит. Бу саха үөрэхтээхтэрэ олохтообут судаарыстыбаннай тэриллиилэрэ 1922 сыллаахха Саха сиригэр аан бастаан үөскээбитин уонна легитимнэй төрүккэ олоҕурбутун чинчийээччилэр, политиктар уонна общественность болҕомтоҕо ылыах, билиниэх, сөпкө өйдүөх тустаахтар.

ВЯОНУ тэриллиитэ, өҥ кырыһы үөскэппит дириҥ силиһин-мутугун ырыппатах да иннигэр, икки түбэлтэни кытта быһаччы ситимнээх. Бастакытынан, 1921 сыллаахха атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускай куораттан губвоенкомакка үлэлиир, күбүөрүнэ байыаннай хамыһаара, урукку капитан И.Ф. Толстоухов уонна губвоенкомат делопроизводителэ, толору георгиевскай кавалер, урукку корнет В.А. Коробейников баһылыктардаах, 9 урукку үрүҥ эпписиэр Айаанныыр аартыгынан Ньылхан сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Хабаровскай кыраай нэһилиэнньэлээх пууна) тиийэн балаҕан ыйын 10 күнүгэр урукку атыыһыттары, саха үөрэхтээхтэрин ыҥыран мунньахтаабыттар. Ол кэннэ «Маайатааҕы сэбиэскэйи утары этэрээти» тэрийэн байыаннай салайааччытынан георгиевскай кавалер, корнет В.А. Коробейниковы, гражданскай салайааччынан Саха уобалаһыгар сыылкаҕа кэлбит эсер, Саха уобалаһыттан Сибиирдээҕи дума депутата буолбут П.А. Куликовскайы, кини солбуйааччытынан саха атыыһыта, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун аймаҕа Д.Т. Борисовы талбыттар. Бу түбэлтэни и.н.к. В.И. Пестерев сэбиэскэй былааһы утары “мятеж” быһыытынан сыаналыыр.

Иккиһинэн, сэтинньи 11 күнүгэр Таатта улууһун Уус Амма нэһилиэгиттэн учуутал П.И. Оросин-Хайыкы уонна Охотскайдыыр телеграф линиятын почтатын начальнига П.А. Николаев-Буоссап Уола салалталарынан 27-28 киһи Уус Маайаҕа кэлбит Коробейниковтаахха күрүүллэр. Дьэ, бу иккис бөлөххө киирэр саха үөрэхтээхтэрэ үрүҥ эпписиэрдэригэр холбоһуулара кэлин историктар «Сахалар өрө туруулара (повстанчество)» диэн ааттаммыт сэбилэниилээх хамсааһыны уонна ВЯОНУ диэн судаарыстыбаннай тэриллиини үөскэппит эбит.

ВЯОНУ 1922 сыллаахха кулун тутар 2-12 күннэригэр Боотуруускай (билиҥҥи Чурапчы) улуус киинигэр Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы учредительнай съеһинэн тэриллибитэ. Бу съеһи бэрэссэдээтэл Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччылар И.Ф. Афанасьев уонна П.А. Слепцов-Арбатскай, сэкирэтээрдэр В.И. Михайлов, А.И. Говоров-Ленскэй уонна М.П. Слепцов-Отоороп салайан, сүрүннээн ыыппыттар. Съезд түмүгүнэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччынан А.И. Говоров-Ленскэй, чилиэннэринэн М.Д. Азаров, М.М. Сивцев-Маппыайабыс, В.А. Коробейников, чилиэҥҥэ кандидаттарынан П.И. Оросин-Хайыкы, А.И. Сентяпов, сэкирэтээринэн М.П. Слепцов-Отоороп талыллыбыттар. Ыам ыйын 4-10 күннэригэр эмиэ Чурапчы сэлиэнньэтигэр ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһи тэрийэн ыыппыт. Саҥардыллыбыт састаапка: бэрэссэдээтэлинэн Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччынан И.Ф. Афанасьев, чилиэннэринэн А.И. Говоров-Ленскэй, В.А. Коробейников, К.В. Ксенофонтов, И.Т. Павлов-Күтүөт Павлов, М.Д. Азаров, чилиэҥҥэ кандидаттарынан А.П. Рязанскай, В.И. Софронов, сэкирэтээринэн В.А. Слепцов киирбиттэр. Онтон информационнай отдел сэбиэдиссэйэ А.А. Новгородов уонна хааччыйыы отделын сэбиэдиссэйэ И.С. Турантаев-Аадырыс Суруксут быстах докумуоннарга, суруктарга эрэ ВЯОНУ чилиэнэ буолаллара ахтыллар.

Биһиги бу үлэҕэ ВЯОНУ-тын – Саха сирин бастакы легитимнэй судаарыстыбаннай тэриллиитин тэрийсибит уонна салайсыбыт дьон туһунан кылгастык, тугу билэрбитин билиһиннэриэхпит. Үөһэ ааттаммыт дьону сэргэ, бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын арыый алын эрээри, суолталаах дуоһунастаах дьонун эмиэ эридьиэстээтибит. Биллэн турар, көтүтүүгэ хаалбыттар эмиэ баар буолуохтарын сөп. Холобура, ВЯОНУ чилиэнэ, норуодунай армия командующайа, толору георгиевскай кавалер, корнет В.А. Коробейников уонна ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат, Охотскай үрүҥнэрин баһылыга, эсер А.И. Сентяпов мөссүөннэрэ көстүбэккэ уонна кинилэр туһунан күттүөннээх чахчылар да көстүбэккэ суруйбатыбыт. Саха сирин бу кэрчик кэмин историята өссө да үрүҥ бээтинэлэртэн үчүгэйдик ыраастана илик…

Ытыктабыллаах ааҕааччы, бу ВЯОНУ-тын тэрийсибит уонна салайсыбыт дьону бииргэ түмэн сырдатарга холонуу эрэ буоларынан, кинилэр олохторун кэпсээнигэр көстүөн сөптөөх сыысхаллаах эбэтэр чуолкайа суох чахчылары, итэҕэһи-быһаҕаһы буллаххытына баалаабаккытыгар, хата чопчулаан көмөлөһөргүтүгэр, эбэн биэрэргитигэр көрдөһөбүн. 

Бу үлэни оҥорорбор көмөлөспүт суруйааччы Василий Васильев-Харысхалга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Илья Колосовка, Нам улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Тарас Никоновка, Чурапчы улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Любовь Григорьеваҕа, Таатта улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Аким Татариновка, Уус Алдан кыраайы үөрэтээччитэ Туйаара Васильеваҕа, эдэр кыраайы үөрэтээччи Станислав Афанасьевка махтанабын.


Георгий ЕФИМОВ – ВЯОНУ бастакы бэрэссэдээтэлэГеоргий ЕФИМОВ – ВЯОНУ бастакы бэрэссэдээтэлэ

Георгий Семенович Ефимов 1892 сыллаахха эргэ истиилинэн муус устар 10 күнүгэр (аныгы ааҕыынан муус устар 22 күнүгэр) Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьааҥы уокуругун Дьааҥы улууһугар I Дьуһаал нэһилиэгэр саха сис ыалыгар төрөөбүт. Верхоянскай куорат 2 кылаастаах норуодунай училищетын, Дьокуускай куораттааҕы 4 кылаастаах училищены, 1912 сыллаахха Норуоту сырдатыы миниистиэристибэтин начальнай кылаастар учууталларын бэлэмниир Дьокуускайдааҕы 2 сыллаах педагогическай куурустарын бүтэрбит. Кэргэннээх, икки кыыс оҕолоох.

Ити сыл атырдьах ыйынааҕы Романовтар династияларын 300 сылын көрсө Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр кыттыбыт уонна балаҕан 1 күнүттэн Амма улууһун Абаҕа 1 кылаастаах училищетын учуутала буолбут. Эһиилги үөрэх дьылыгар Абаҕа 1 кылаастаах училищетын оҕото элбээн 2 кылаастаммытыгар кини сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1914 сыллаахха Амматтан Дьокуускайга көһөн киирэн учуутал семинариятын иһинэн Образцовай оскуолаҕа көһөн 1915 сыл бэс ыйын 1-гы күнүгэр диэри Саха уобалаһын киинигэр учууталлаабыт.

1915-1917 сылларга дойдутугар I Дьуһаал нэһилиэгэр тиийэ сылдьыбыт бадахтаах. Убайынаан Мантылымыанныын атынан Бытантай эҥэр олорор урууларын, сүөһүнү-аһы тутан олорор үлэһиттэрин баран билсэн кэлбиттэр. 1917 сыл күһүнүгэр 2 сыллаах Томскайдааҕы реформированнай учительскай институт словеснай-историческай салаатыгар киирбит. Ону таһынан Томскай университетын юридическай факультетыгар “көҥүл истээччи” (вольнослушатель) буолбут. Томскайга үөрэнэр кэмигэр Саха сирин устудьуоннарын түмсүүтүн салайбыт, мусульманскай учуутал семинариятыгар преподавателлээбит, конституционнай демократтар партияларын (кадеттар) чилиэнинэн киирбит.

1919 сыл сайыныгар Томскайдааҕы учуутал институтун словеснай-историческай салаатын бүтэрэн Саха сиригэр эргиллибит, үрдүкү юридическай үөрэҕин бүтэрбэтэх буолуон сөп. Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1920 сыллаахха кулун тутар 15 күнүттэн Саха оройуонун норуот үөрэҕириитин салаатын, оттон атырдьах ыйыгар ревком юридическай салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Балаҕан ыйыгар Москваҕа командировкаҕа ыытыллан Бүтүн Россиятааҕы Сэбиэттэр 8-с съезтэригэр мандаттаах делегат буолбут. Ити сыл алтынньы 26 күнүгэр губревком юридическай салаатын уопсай уонна административнай-хаһаайыстыбаннай подотделын сэбиэдиссэйэ эбит. Сэтинньи 13 күнүгэр Омскай куоракка баар Сибиир ревкомун (Сибревком) национальностар дьыалаларыгар салаатын (Сибнац) иһинэн Саха подотдела тэриллибитигэр сэбиэдиссэйинэн бигэргэтиллибит. 1921 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Новосибирскай куоракка Сибнацка мунньахтаабыт Саха күбүөрүнэтин делегациятын састаабыгар баара ахтыллыбыт.

Ити сыл күһүнүгэр Дьокуускайга баар – Саха губревкомун чилиэнэ, Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйэ эбит. Алтынньы 3-8 күннэригэр буолбут Саха күбүөрүнэтин уезтарын уонна волостарын ревкомнарын I съеһин үлэтигэр партията суохтар фракцияларын лидерин быһыытынан кыттыбыт. Саха АССР конституциятын, Үлэһиттэр бырааптарын, эбээһинэстэрин декларациятын оҥорор уонна кыраныыссатын чуолкайдыыр уонна Саха АССР территориятын административнай-экономическай оройуоннуур хамыыһыйалар тэриллибиттэригэр киирэн көхтөөхтүк үлэлэспит. Ахсынньы 20 күнүгэр, ыалдьарынан сибээстээн бэйэтэ биэрбит сайабылыанньатыгар олоҕуран, Саха күбүөрүнэтин ревкомун чилиэниттэн уонна Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйиттэн тохтотуллубут.

1921 сыл ахсынньытыгар дуу, 1922 сыл саҥатын эргин дуу Дьокуускай куораттан Чурапчыга күрээбит. Кулун тутар 2-12 күннэригэр сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһи салайан ыыппыт уонна ВЯОНУ-тын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Муус устар 6 күнүгэр Охотскайга баар дьоппуоннар араадьыйаларынан Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ чилиэннэрэ “аан дойду бары улуу державаларыгар” бассабыыктары утары охсуһууга саха норуотугар көмөлөһөргө ыҥырбыттар. Ыам ыйын 4-10 күннэригэр Чурапчыга ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһин салайбыт уонна хаттаан бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Съезд кэннэ ВЯОНУ оһуобай делегациятын салайан Дальнай Восток үрүҥнэриттэн көмө көрдөһө диэн Айаан суолунан илин түспүт.

ВЯОНУ оһуобай делегацията бэс ыйыгар Охотскай байҕалга баар Айаан пордуттан айаҥҥа турбут. Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Владивостокка Приамурскай земскэй кыраай баһылыга генерал М.К. Дитерихскэ официальнай сурук түһэрбит. Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевы Владивостокка кыайан көрсүбэтэх. 1922-1923 сылларга ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит саха эмиграннара Японияҕа Хакодати, Иокогама куораттарыгар биир дьиэни куортамнаан бииргэ олорбуттар. Японияҕа буолбут улахан сир хамсааһынын кэнниттэн Хотугулуу-илиҥҥи Кытай Маньчжурия провинциятыгар Цындао куоракка П.А. Кушнарев атыыһыкка тиийэн 20-чэ хоммуттар уонна ыһыллан онон-манан тарҕаспыттар.

1924 сыллаахха Японияттан Дайрен нөҥүө Маньчжурияҕа кэлбит. 1935 сыллаахха диэри кытай оҕолорун нуучча тылыгар үөрэтэн айаҕын ииттибит. Салгыы 1944 сылга диэри “Мантецу” (Маньчжурия тимир суола) тэрилтэҕэ кэнсэлээрийэ начальнигынан үлэлээбит. 1943 сыллаахха Кытай подданствотын ылан Е Бовень диэн ааттаммыт. Бүтэһигин кинини 1954 сыллаахха көрбүттэр. Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕа амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар, соҕотох киниэхэ эрэ аккаастаабыттар. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Иван Афанасьев – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччуИван Афанасьев – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу

Иван Федорович Афанасьев 1885 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан Дүпсүн нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. В.В. Никифоров-Күлүмнүүр күтүөтэ, иккитэ кэргэннэммит, биэс оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1906 сыл саҥатыгар Илин Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас соҕуруу, Хаҥалас өрүс уҥуорунааҕы, Амма соҕуруулуу-арҕаа өттө) быраабатыгар суруксутунан үлэлиирэ ахтыллыбыт. 1906 сыл тохсунньутугар тэриллибит «Сахалар сойуустарын» чилиэнэ буолан, тохсунньу 28 күнүгэр хаайыллыбыт. Түөрт ый кэриҥэ хаайыыга сытан баран бэс ыйыгар солуок биэрэн босхоломмут. Ити сыл күһүнүгэр В.В. Никифоров-Күлүмнүүр дьиэтигэр тэриллибит Сахалар кулууптарыгар кини «Манчаары түөкүн» драматын туруорууга кыттыбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыл ахсынньытыгар Дүпсүн улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт. 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайа эбит.

1922 сыллаахха кулун тутар саҥатыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһи бэрэссэдээтэли солбуйааччынан быһыытынан салайсыбыт. Ыам ыйыгар бастаанньыстар иккис съезтэринэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан талыллыбыт, Г.С. Ефимов ВЯОНУ оһуобай делегациятын салайан барбытын кэннэ, кини оннугар бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин сүкпүт. От ыйыгар ВЯОНУ-тын салайан Өймөкөөнүнэн Охотскай куоратыгар чугуйбут. Сайыныгар, күһүнүгэр эмиэ да Г.С. Ефимовы кытта оһуобай делегацияҕа киирэн Владивосток куоракка сылдьыбыт курдук. 1922 сыл бүтүүтэ, 1923 сыл саҥата ВЯОНУ-тын салайан Охотскай куоракка олорбут.

1923 сыллаахха дойдутугар Дүпсүн улууһугар эргиллибит, амнистияламмыт. 1926 сыллаахха Саха сирин сэбиэттэрин IV съезтэрин делегата буолбут уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин IV ыҥырыытын чилиэнинэн талыллыбыт.

1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар «Якутсельхозсоюзка» үлэлии олорон тутуллан хаайыллыбыт уонна 1928 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын оһуобай мунньаҕынан 10 сыл болдьохтоох Соловки концлааҕырыгар ыытыллыбыт. Ол кэннэ сыылкаҕа Архангельскай уобалаһыгар олорбут. Босхолонон баран дойдутугар эргиллибэккэ Иркутскай куоракка олохсуйбут, заготконтора кылаабынай булгахтерынан үлэлээбит. Иккиһин нуучча дьахтарын кэргэн ылан кыаҕыран олордоҕуна, 1942 сыллаахха дьиэлэрин халаары өлөрөн кэбиспиттэр. 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Афанасий Говоров-Ленскэй – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччыАфанасий Говоров-Ленскэй – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы

Афанасий Иннокентьевич Говоров-Ленскэй 1894 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Бороҕон улууһун II Өлтөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускай куораттааҕы 4 кылаастаах училищеҕа үөрэммит. 1911-1917 сыллардааҕы «Кэскил» саха үөрэнэр ыччатын түмсүүтүн лидердэриттэн биирдэстэрэ. Кэргэннээх, оҕолоох.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Бороҕон улууһунааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. 1917 сыл бүтүүтэ Бороҕон улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын, ахсынньыга Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайдарынан талыллыбыт уонна бу статуһун 1919 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри ыһыктыбатах. 1918-1919 сылларга Саха уобалаһын земскэй мунньаҕыгар суруксуттаабыт.

1921-1923 сыллардааҕы үрүҥнэр хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа: 1922 сыл кулун тутар ыйыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ, съеһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 2-с отдел сэбиэдиссэйинэн талыллыбыт. 1922 сыл ыам ыйыттан ВЯОНУ чилиэнэ, ити сайын П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтин кытта Өймөкөөҥҥө чугуйсубут. Ахсынньыга Оросин этэрээтин кытта Байаҕантай улууһугар кэлсибит. 1923 сыл саҥатыгар улуус I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) Сибиир добровольческай дружинатын командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевка ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтин тэрийэн салайбыт. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт. Бу кэмҥэ баай Оруоһуттар кыыстарын кэргэн ылбыт.

Эйэлээх олоххо эргиллэн баран Бороҕон улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт, учууталлаабыт. «Саха омук» Бороҕон улууһунааҕы филиалын салайааччыта эбит. 1928 сыл алтынньы 29 күнүгэр тутуллубут уонна ити сыл сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ Оһуобай мунньаҕын уурааҕынан 5 сыл концлааҕырга ууруллан Соловкига ыытыллыбыт. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Матвей Сивцев-Маппыайабыс – ВЯОНУ чилиэнэ, баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччыМатвей Сивцев-Маппыайабыс – ВЯОНУ чилиэнэ, баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччы

е 1880 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун II Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Октябрьскай нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. Кэргэннээх, биир оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1899 сыллаахтан ыла араас дуоһунастарга сулууспалаабыт. 1906 сыллаахтан туруорсан арыйтарбыт Тааттатааҕы 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. 1912 сыллаахха атырдьах ыйыгар буолбут Романовтар династияларын 300 сылын көрсө Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр Боотуруускай улууһуттан делегат. 1913 сыллаахха Таатта улууһа тэриллиэҕиттэн үгүс тутууга, суолга, сибээскэ сыһыаннаах хамыыһыйаларга көхтөөхтүк үлэлэспит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыллаахха ыам ыйыгар Таатта улууһугар земствоны киллэрэр съезкэ кыттан Киин быыбардыыр хамыыһыйа, от ыйыгар Тааттатааҕы ас-үөл кэмитиэтин чилиэннэрэ буолбут. 1918 сыл алтынньыга Таатта буолаһын быыбардыыр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. 1919 сыллаахха Тааттаҕа оскуоланы туттарар хамыыһыйа салайааччыта буолбут. Таатта улууһуттан Дьокуускай уезд земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт, Дьокуускай уезд земскэй мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ буолбут.

Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыыта, 1921 сыллаахха Дьокуускай–Охотскай суолугар дьаамнары олохтооччунан анаммыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезкэ ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыт. Муус устар устата Чурапчы сэлиэнньэтигэр олорон ВЯОНУ үлэлээбит. Ыам ыйыгар Охотскай муора кытылыгар Саха уобалаһын байыаннай уонна гражданскай дьыалаларыгар ВЯОНУ-тын оһуобай боломуочунайынан ананан командировкаламмыт. Сайыны быһа Охотскай муора кытылыгар сорудаҕы толоро сылдьыбыт. Балаҕан ыйыгар Саха уобалаһын управляющайа П.А. Куликовскайга ВЯОНУ, Пепеляев, Куликовскай сыһыаннарыгар анаммыт суругу А.П. Рязанскайынан ыыппыт.

1922-1923 сыллардааҕы кыһын Өймөкөөҥҥө кыстаан олорон хотугу улуустартан түүлээҕи түмпүт. 1923 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр, Охотскай муора кытылыгар Саха уобалаһын байыаннай уонна гражданскай дьыалаларга ВЯОНУ-тын оһуобай боломуочунайын дуоһунаһыттан босхолонон туран, ВЯОНУ баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччы диэн буолбут. Бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын үбүн-харчытын, аһын-таҥаһын, көлөтүн-олоҕун дьаһайар эбээһинэстээх баайы-дуолу хомуйааччы уонна харайааччы ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн уонна кини солбуйааччытынан эрэ быһаччы дьаһаллар, тус бэйэтигэр эрэ бас бэринэр анал харабыл хамаандалаах эбит. Саас дьиэ кэргэнин, кыһын устата түмпүт түүлээҕин илдьэ харабылларын кытта Охотскай куоратын диэки айаннаабыт.

1923 сыл сайыныгар Охотскай куоратыттан ырааҕа суох сиргэ баар Новай Устье дэриэбинэ таһыгар ВЯОНУ муспут түүлээҕин биэрбэтэҕин иһин, үрүҥ эпписиэрдэрэ И.Н. Яныгиннаах кэргэнин, оҕотун кытта өлөрөн кэбиспиттэр.

Михаил Азаров – ВЯОНУ чилиэнэМихаил Азаров – ВЯОНУ чилиэнэ

Михаил Дмитриевич Азаров 1883 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Нам улууһун Муркучу (билиҥҥи II Хомустаах) нэһилиэгэр төрөөбүт. Красноярскайдааҕы (II Хомустаах) церковнай-приходскай оскуоланы уонна Дьокуускайдааҕы 2 кылаастаах миссионерскай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэннээх, оҕолордоох.

Ыраахтааҕы былааһын сылларыгар 1901-1906 сылларга Мэҥэ улууһун Суола (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгэ) церковнай-приходскай оскуолатыгар, 1906-1907 үөрэх дьылыгар Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан улууһа) Суотту церковнай-приходскай оскуолатыгар, 1907-1916 сылларга Мэҥэ улууһун Төҥүлү 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ, сэбиэскэй былаас олохтонуутун быыһык кэмигэр – 1916-1921 сылларга Нам 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар сэбиэдиссэйдээбит, 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуола буолбутугар сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.

1921 сыллаахха балаҕан ыйыгар тутуллубут уонна сэтинньи 18 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин чекатын коллегиятынан сууттанан биир сыл болдьохтоох хаайыыга ууруллубут. Бу дьыалата 1992 сыллаахха көтүрүллэн реаблитацияламмыт. 1922 сыл кулун тутар ыйыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһинэн ВЯОНУ чилиэнинэн, 1-гы отдел сэбиэдиссэйинэн талыллыбыт. Сайын ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут. 1923 сыл саҕаланыытыгар Охотскай куоракка баар эбит.

Амнистияланан кулун тутар 28 күнүгэр Нам улууһун үөрэх хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлии олорбут. 1931 сыллаахха силиэстийэлэнэ сылдьыбытыттан сабаҕалаатахха, 1930-с сылларга хаайыллыбыт биитэр сыылкаҕа ыытыллыбыт. 1938 сыллаахха өлбүт.

Андрей Новгородов – ВЯОНУ чилиэнэАндрей Новгородов – ВЯОНУ чилиэнэ

Андрей Андреевич Новгородов 1894 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун II Хатылы нэһилиэгэр (билиҥҥи Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) төрөөбүт. Цыценко чааһынай оскуолатыгар үөрэммит, 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит. Кэргэннээх, уол оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Боотуруускай улууһун быраабатын суруксутунан үлэлээбит. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Боотуруускай улууһун обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1920 сыл сайыныгар убайа С.А. Новгородовтыын, Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуурга Сибревком боломуочунайа М.К. Аммосов сорудаҕынан, сахалыы алпаабыт шрибин оҥотторо Читанан эргийэн Петроградка барсыбыт. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн кэтэх хаһаайыстыбатын көрөн кыстаабыт.

1922 сыл саҥатыгар бастаанньыстар этэрээттэрэ Боотуруускай улууһугар кэлбиттэр. Олунньуга тылларыгар киллэрэн Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ баар бастаанньыстар ыстааптарыгар силиэстийэлиир хамыыһыйа чилиэнинэн ыыппыттар. Кулун тутар бүтүүтэ ВЯОНУ Чурапчы сэлиэнньэтигэр ыҥыран ылан информационнай отдел сэбиэдиссэйинэн анаабыт. От ыйыгар ВЯОНУ Өймөкөөн, норуодунай армия ыстааба Айаан туһаайыыларынан Охотскай муора кытылыгар чугуйбуттарыгар кини Ньылханынан Айаан пордугар түспүт.

Балаҕан ыйын 7 күнүгэр «Защитник» борокуокка буолбут Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев генерал ыстаабын кытта Саха уобалаһын общественнай деятеллэрин сүбэ мунньаҕар кыттыбыт уонна онно тэриллибит Общественнай деятеллэр сэбиэттэригэр киирбит. Кыһыҥҥы суол туруута Сибиирдээҕи добровольческай дружинаны кытта киин Саха сиригэр төннүспүт.

1923 сыл саҕаланыытыгар Ньылхаҥҥа баар эбит уонна онно тохсунньу 2 күнүгэр буолбут Пепеляевы өйүөхтээх Тоҥустар съезтэрин тэрийсибит. Сибиирдээҕи добровольческай дружина олунньу 2 күнэ үүнэр түүнүгэр Амма Солобуодатын (билиҥҥи Амма бөһүөлэгэ) ылбытын кэннэ, саҥа тэриллибит Норуот оборонатын сэбиэтин чилиэнин быһыытынан, бааһырбыт саллааттары хааччыйыыга үлэлэспит. Кулун тутар 2 күнүгэр Амманы кыһыллар ылбыттарыгар Саха уобалаһын управляющайа П.А. Куликовскай баһылыктаах гражданскай управлениены кытта атахха бааһыттаран билиэн түбэспит. Кыһыллар амнистиялаабыттар, бааһын эмтээн баран дойдутугар ыыппыттар.

Эйэлээх олоххо эргиллэн Боотуруускай улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлии сылдьыбыт. 1925 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр Амма улууһун Кугда нэһилиэгин сиригэр Тоҥустар инники партизанскай этэрээттэрин боломуочунайа М.К. Артемьев Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Р.Ф. Кулаковскай бэрэссэдээтэллээх эйэлээх делегациятын кытта көрсүһүүтүгэр кыттыбыт. 1928-1929 сыллаах үөрэх дьылыгар учууталлаан иһэн баҕа өттүнэн тохтообут.

1929 сыллаахха атырдьах ыйыгар Дьокуускай уокурук Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Н.Д. Субуруускайы өлөрөргө сорунууга буруйданан тутуллубут. 1930 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын коллегията ытарга уураахтаабыт. Уурааҕы атырдьах ыйын 14 күнүгэр толорбуттар. 1989 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Константин Ксенофонтов – ВЯОНУ чилиэнэКонстантин Ксенофонтов – ВЯОНУ чилиэнэ

Константин Васильевич Ксенофонтов 1898 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун III Малдьаҕар нэһилиэгэр (билиҥҥи Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэ) төрөөбүт. Сибииргэ гражданскай сэрии уота күүдэпчилэнэ турдаҕына үөрэнэн Иркутскайдааҕы учуутал институтун бүтэрбит.

Төрөөбүт III Малдьаҕар нэһилиэгэр 4 кылаастаах начальнай оскуолаҕа учууталлыы олордоҕуна ыҥыран ылан, 1920-1921 сылларга Саха күбүөрүнэтин ревкомун Норуот үөрэҕириитин салаатын саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бу кэмҥэ араас саагыбардары арыйыы ухханыгар кимэ биллибэт киһи тутуллаары сылдьарын сэрэтиитинэн түүн аҕата Дьокуускайтан күрэппит. Ханна саһа сылдьыбыта, тугу гыммыта биллибэт эрээри, 1922 сыллаахха ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезд ВЯОНУ чилиэнинэн талбыт. Оччолорго Чурапчы сэлиэнньэтигэр баар эбит. Сайын ВЯОНУ-тын кытта Охотскай диэки чугуйсубут уонна ити сыл устунан, күтүөтэ, атыыһыт И.П. Антипинныын Японияҕа эмиграциялаабыт.

1923 сыл балаҕан ыйыгар диэри атын саха эмиграннарын кытта Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран бары бииргэ Япония Иокогама куоратыгар олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар. Балаҕан ыйыгар Японияҕа улахан сир хамсааһына буолбутугар кини атын эмиграннары кытта Маньчжурияҕа барсыбакка Америка холбоһуктаах штаттарыгар дьол көрдөһө аттаммыт. Америкаҕа индеецтар этнографияларын үөрэтэр музейга үлэлээбит. Доҕотторо дьонугар биллэрбиттэринэн, 1928 сыллаахха төрөөбүт буор тардыытын уйбакка эдэр сааһыгар күн сириттэн арахсыбыт.

Иван Павлов-Күтүөт Павлов – ВЯОНУ чилиэнэ

Иван Тимофеевич Павлов-Күтүөт Павлов 1886 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Горнай улууһа) Одуну нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыыһа А.И. Павлова ахтарынан коммерческай үөрэхтээҕэ үһү.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана хоту Усуйаанаҕа тиийэн II гильдиялаах атыыһыт Я.Ф. Санников-Яша Оҕонньорго бирикээсчигинэн үлэлээбит. Сотору атыыһыт кыыһын Ирина Яковлевнаны кэргэн ылан түөрт оҕоломмуттар. Аҕа кынна өлбүтүн кэннэ «Я.Ф.Санников нэһилиэнньиктэрэ» диэн эргиэн тэрилтэтин салайбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ саҕана Дьокуускайга баар эбит: Саха уобалаһынааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин ситэриилээх бүрүөтүн чилиэнэ буолбут, саха үөрэхтээхтэрин түмпүт «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа киирбит.

Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыытыгар хоту баар эбит. 1922 сыл ыам ыйыгар ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһэ Верхоянскай куоратыгар олорор киһини кэтэхтэн ВЯОНУ чилиэнэ, хотугу улуустарга түүлээҕи хомуйууга боломуочунайа оҥорбут. Ити сыл ахсынньы 24 күнүгэр Охотскай куоратыгар тиийбит уонна 1923 сыл саҥатыгар диэри олорбут. Кулун тутар 12 күнүгэр Өймөкөөҥҥө баар эбит уонна хотугу улуустартан түүлээҕи хомуйуунан, Пепеляев Хотугу этэрээтин көлөнөн, аһынан-таҥаһынан хааччыйыынан дьарыктаммыт.

Сэбиэскэй былаас олохтонуоҕуттан ыла «Холбос» кооперативтар сойуустарын ситимигэр үлэлээбит. Дьокуускай куоракка эргиэн хонтуоратын сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорон 1929 сыллаахха сэтинньи 5 күнүгэр тутуллубут эрээри, Саха сиринээҕи ОГПУ 1930 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр сууттаан дьыалатын саппыт. 1932 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр Өлүөнэтээҕи өрүс транспорын управлениетыгар контолердуу олорон хаттаан тутуллубут, Саха сиринээҕи ОГПУ сууттаан 3 сылга Арҕаа Сибииргэ сыылкаҕа ыыппыт. 1937 сыллаахха сыылкатын болдьоҕун боруостаан Дьокуускай куоракка эргиллээт, кыыһа ахтарынан, сотору кэминэн эмиэ хаайыллыбыт. Хаайыыттан Саха сиригэр Аҕа дойду Улуу сэриитин эрэ иннинэ эргиллибит уонна 1941 сыллаахха сааҕа дэҥнэнэн өлбүт.

Иван Турантаев-Аадырыс Суруксут – ВЯОНУ чилиэнэ

Иван Семенович Турантаев-Аадырыс Суруксут 1890 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун (билиҥҥи Уус Алдан улууһа) II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы 2 кылаастаах миссионерскай оскуоланы, 1914 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай курстары бүтэрбит. Кэргэннээх, оҕолордоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1914-1916 сылларга Саҕынньахтаах дьаамыгар, 1916-1918 сылларга Дүпсүн 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. Ол быыһыгар Байаҕантай улууһун быраабатыгар суруксуттаабыт курдук. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыл муус устарыгар буолбут Сахалар уонна нуучча бааһынайдарын съезтэригэр Байаҕантай улууһуттан делегат быһыытынан кыттыбыт. 1918-1920 сылларга «Экономия» кооперативка агенынан үлэлээбит.

Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутугар Дүпсүн, Байаҕантай улуустарыгар ревкомнары тэрийсибит. 1920 сыллаахха муус устарга Байаҕантай буолаһын ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнинэн анаммыт. 1920-1923 сылларга Бороҕон улууһун Ойуун Ууһун нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгэ), 1923-1925 үөрэх дьылыгар Байаҕантай улууһун Танда, 1925-1927 сылларга Дүпсүн улууһун, 1927-1928 үөрэх дьылыгар Байаҕантай улууһун Мэҥэ Алдан, 1928-1929 үөрэх дьылыгар Бороҕон улууһун Мүрү оскуолаларыгар ол эбэтэр билиҥҥи Уус Алдан уонна Томпо улуустарыгар учууталлаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр Байаҕантай улууһуттан делегат буолбут. Бу съезд кинини ВЯОНУ хааччыйыы отделын сэбиэдиссэйинэн талбыт.

1931 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Түүлээх ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлыы олорон тутуллубут уонна 1932 сыл тохсунньу 14 күнүгэр ОГПУ коллегиятынан сууттанан 3 сылга Арҕаа Сибииргэ сыылкаҕа ыытарга уураахтаммыт. 1935 сыллаахха дойдутугар төннөн кэлэн Уус Алдан оройуонун II Байаҕантай нэһилиэгин «Тыыраҕаттаах» колхуоһугар быстах үлэлээбит. 1935-1936 үөрэх дьылыгар Курбуһах, 1936-1937 үөрэх дьылыгар Мүрү 7 кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыт. 1938 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Саха АССР ИДьНК Уус Алдан оройуонунааҕы отдела туппут, ити сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суутун уурааҕынан 5 сыл болдьохтоох хаайыллан Дьокуускай таһыгар 1-гы нүөмэрдээх колонияҕа сыппыт, 1943 сыл сэтинньитигэр босхоломмут. 1992 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Оросин-Хайыкы (Вольскай) П.И.Петр Оросин-Хайыкы – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Петр Иванович Оросин-Хайыкы (Вольскай) 1895 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Игидэй нэһилиэгин (билиҥҥи Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэ) сис ыалыгар төрөөбүт. 1907 сыллаахха Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) баар Байаҕантайдааҕы Масловскай 1 кылаастаах норуодунай училищены бүтэрбит, салгыы дьиэтигэр олорон политическай сыылынайга үөрэммит. Кэргэннээх, икки оҕолоох.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917-1919 сылларга Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1919-1920 сылларга Таатта улууһун Тааттатааҕы үрдүкү начальнай училищетыгар (билиҥҥи Чөркөөх оскуолата) учууталлаан баран, 1921-1922 үөрэх дьылыгар Чычымах начальнай училищетыгар көспүт.

1921 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр 27-28 киһилээх бөлөҕү баһылыктаан Амма өрүһү туораан Уус Маайа сиригэр күрээбит уонна эрдэ барбыт корнет В.А. Коробейников баһылыктаах урукку үрүҥ эпписиэрдэр этэрээттэригэр холбоспут. 1922 саҥатыгар бастаанньыстар этэрээттэрин биир хамандыырын быһыытынан Таатта, Байаҕантай, Боотуруускай улууһугар өтөн киирбит. Олунньуга бастаанньыстар Төҥүлүтээҕи ыстааптарыгар баар эбит. Кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр кыттыбыт буолуон сөп. Ляпушкин хамандыырдаах ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтигэр ыстаап начальнигынан анаммыт, бастаанньыстар бу бөлөхтөрө норуокка «Оруоһун этэрээтэ» диэн сүрэхтэммит. Бэс ыйын 21 күнүгэр Никольскайга буолбут кыргыһыыга Хотугу этэрээт үнтүрүтүллүбүт. Ол эрээри, бу кэмҥэ кини онно баара ахтыллыбат. Хата от ыйыгар Оруоһун этэрээтэ ВЯОНУ Чурапчыттан Тааттанан Охотскай куоратыгар тэрээһиннээх чугуйуутун арыаллаабыт. Сайын иккис аҥарыгар этэрээтин илдьэ Өймөкөөҥҥө олорбут.

Генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев командующайдаах Сибиирдээҕи добровольческай дружина Айаан пордуттан киин Саха сиригэр бохуотун кэмигэр, ахсынньыга этэрээтин Өймөкөөнтөн Байаҕантай улууһугар аҕалбыт. 1923 сыллаахха тохсунньу бүтүүтэ Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһэ кинини кытта кэпсэтэн бэриннэрээри делегация ыыппыт. Охотскай этэрээт хамандыыра генерал-майор Ракитин ону билэн Оруоһуну тутан хаайбыт уонна этэрээтин тарҕаппыт. Бу кэнниттэн П.И. Оросин-Хайыкы араспаанньатын Вольскай диэҥҥэ уларытан туран Охотскай этэрээт ыстаабын начальнига буоларга күһэллибит. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт.

Эйэлээх олоххо эргиллиннэҕин утаа дойдутугар Таатта улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Игидэй нэһилиэгэ) олорон суруналыыстыканан, литературанан дьарыктаммыт. 1923 сыллаахха «Саха омук» культурнай-сырдатар общество кини «Кыһалҕалаах кыһалҕалааҕы өйдүүр» диэн драматын туруорбут, 1924 сыллаахха ыстатыйалара «Кыым» хаһыакка бэчээттэммиттэр. 1924-1926 сылларга Саха АССР Үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын, социальнай хааччыйыы норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит, 1924 сыл бүтүүтэ Ньылхаҥҥа (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) тиийэн сэтинньи 20-23 күннэригэр буолбут Охотскай муора кытылын Тоҥустарын 2-с съеһигэр Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин делегациятын чилиэнин быһыытынан Тоҥустар өрө турууларын кыттыылаахтарын эйэлэһэргэ ыҥырбыт.

«Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ, суруйааччы, суруналыыс, тылбаасчыт быһыытынан айар үлэ үөһүгэр сылдьыбыт: айымньылара, ыстатыйалара «Саҥа суол» үөрэх кинигэтигэр, «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр общество оҥорбут, «Чолбон», «Якутские зарницы» сурунаалларга, «Кыым», «Автономная Якутия» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр.

1927 сыллаахха Саха АССР Норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин тылбаасчытынан үлэлии олорон балаҕан ыйыгар тутуллан хаайыллыбыт. 1928 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр ОГПУ коллегиятын оһуобай мунньаҕынан 5 сыл болдьохтоох концлааҕырга ууруллан, Соловкига утаарыллыбыт. 1932 сыллаахха босхолонон баран Архангельскай уобалас Мезень куоратыгар сыылкаҕа ыытыллыбыт. 1930-с сыллар ортолоругар Иркутскай куоракка кэлэн бухгалтердар куурустарыгар үөрэммит уонна Бодойбо куоратыгар олохсуйбут, Саха сириттэн дьиэ кэргэнин ыҥыран аҕалбыт. Түүлээхчит эбээннэри, сахалары дьаһайар «Заготживсырье» диэн тэрилтэҕэ кылаабынай бухгалтерынан үлэлээбит, 1930-с сыллар бүтүүлэринээҕи репрессиялар кэмнэригэр үксүн тайҕаҕа ордууламмыт. Ол эрээри, 1940-с сылларга хаттаан тутуллан хаайыллыбыт уонна 1950-с сыллар саҥаларыгар эрэ босхолонон Бодойбоҕо дьонугар эргиллибит.

1954 сыллаахха өлбүт. 1928 сыллаах дьыалатынан 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Афанасий Рязанскай – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатАфанасий Рязанскай – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Афанасий Петрович Рязанскай 1873 тохсунньу 1 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун III Чакыр нэһилиэгэр (билиҥҥи Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэ) төрөөбүт. 1890 сыллаахха Дьокуускайдааҕы эр дьон классическай гимназиятын 4 кылааһын бүтэрбит. Кэргэннээх, биир уол, икки кыыс оҕолоох. Уола А.А. Рязанскай – 1921-1923 сылларга үрүҥ хамсааһыннарга кыттыбыт, ВЯОНУ норуодунай армиятын Өлүөнэтээҕи этэрээтин ыстаабын начальнига, генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев Сибиирдээҕи добровольческай дружинатын поручига, Кытайга, кэлин Австралияҕа эмиграциялаабыт.

Үлэтин Боотуруускай улууһун быраабатын суруксутунан саҕалаабыт, 1910-1912 сылларга III Чакыр нэһилиэгэр кинээһинэн талыллыбыт. 1902 сыллаахтан ыла туруорсан 1911 сыл тохсунньутугар Боотуруускай улууһун Амма өрүс тардыытынааҕы 14 нэһилиэгин арааран туспа улууһу тэрийбит. 1912 сыллаахха Амма улууһун маҥнайгы кулубатынан талыллыбыт. Ити сыл Романовтар династиялара 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэрин делегата буолбут уонна Россия империятын бырабыыталыстыбатыгар ыытыллар көрдөһүүлэри бэлэмниир хамыыһыйаны салайан үлэлэппит. 1914-1917 сылларга III Чакыр нэһилиэгэр суруксуттаабыт. 1916 сыллаахха тэриллибит, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр уонна Г.В. Ксенофонтов редактордыыр «Якутские вопросы» хаһыаттарыгар корреспондент быһыытынан кыттыбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, 1917 сыллаахха муус устар ыйга буолбут Сахалар уонна нуучча бааһынайдарын съеһин делегата. Ити сыл бүтүүтэ Амма улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕар, ахсынньыга Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕыгар гласнайдарынан талыллыбыт уонна бу статуһун 1919 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри ыһыктыбатах. 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын иһинэн үп хамыыһыйатыгар чилиэнинэн киирбит.

1921 сыл алтынньытыттан 1922 сыл кулун тутар 22 күнүгэр диэри Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр (билиҥҥи Горнай улууһун Одуну нэһилиэгэ) сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлаабыт. Бу үлэлии олордоҕуна бастаанньыстар кэлэн Чурапчы сэлиэнньэтигэр илдьэ барбыттар. Кулун тутар бүтүүтэ хотугу уокуруктартан түүлээҕи хомуйар боломуочунайынан ананан уһун айаҥҥа турбут: Верхоянскайы таарыйан, муус устар саҥатыгар Халыма куоратынан (билиҥҥи Орто Халыма куорат) эргийэн, тиһэҕэр Өймөкөөнү булбут. Ол кэмҥэ ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезд кэтэхтэн ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатынан анаабыт. Сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут. Кыһыллартан куоппуттар кыһалҕаларын быһаарар Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх (беженец) сахаларын мунньахтарыгар сэкирэтээринэн талыллыбыт. Съезд кэнниттэн балаҕан ыйын 24 күнүгэр Охотскайтан Айаан пордугар тиийэн Саха уобалаһын управлениетын уонна байыаннай командование бэрэстэбиитэллэрин сүбэ мунньаҕар иһитиннэрии оҥорбут. 1923 сыл саҥатыгар Охотскай куоратыгар төннүбүт уонна манна сэтинньи бүтүөр диэри олорбут.

1924 сыл эргин төрөөбүт дойдутугар 1-гы Амма улууһун III Чакыр нэһилиэгэр төннүбүт, амнистияламмыт. 1925-1927 сылларга Дьокуускай куоракка киирэн Саха АССР сири оҥорууга норуодунай комиссариатын коллегиятын чилиэнинэн, сири түҥэтии отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар конфедералистар дьыалаларыгар күтүрэнэн хаайылла сылдьыбыт эрээри, сэтинньигэ босхолообуттар. Бу кэнниттэн төрүт олоҕор төннөн кэтэх хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорбут. 1929 сыллаахха сэтинньи 9 күнүгэр тутуллубут уонна 1930 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ тройкатынан 3 сыл болдьохтоох Сибиир концлааҕырыгар утаарыллыбыт. Бэйэтэ ахтарынан бу төрдүс тутуллуута эбит. Бу сыылкаттан эргиллибэтэх.

Василий Софронов – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатВасилий Софронов – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Василий Иванович Софронов 1882 сыллаахха кулун тутар 25 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училище 4 кылааһын бүтэрбит. Бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” тылын ааптара А.И. Софронов-Алампа убайа.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1904-1909 сылларга Байаҕантай улууһун III Байаҕантай нэһилиэгин (билиҥҥи Томпо улууһун Байаҕантай нэһилиэгэ) Кириэс Халдьаайы 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар, 1909-1916 сылларга Боотуруускай (кэлин Таатта) улууһун I Дьохсоҕон (кэлин Уус Амма) нэһилиэгин Чычымах начальнай училищетыгар сэбиэдиссэйинэн, 1913-1914, 1916-1917 үөрэх дьылларыгар Боотуруускай улууһун Чурапчы 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталынан үлэлээбит. 1919 сыллаахха сэтинньигэ саҥа арыллыбыт Тааттатааҕы үрдүкү начальнай училище сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Ахсынньыга Таатта буолаһынааҕы Обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин ситэриилээх бүрүөтүн чилиэнинэн талыллыбыт.

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1921 сыллаахха Ытык Күөл оскуолатыгар учууталлыыра ахтыллар. Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаламмытыгар 1922 сыл тохсунньу 20 күнүгэр бастаанньыстар Жарников хамандыырдаах этэрээттэрин кытта Чурапчы сэлиэнньэтигэр кэлсибит. В.А. Коробейников киин ыстаабын силиэстийэлиир хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит. Ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезкэ ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыт.

Амнистияланан баран салгыы Таатта улууһугар учууталлаабыт. 1928 сыллаахха Таатта улууһун 7 группалаах оскуолатын сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорон сэллигэ бэргээн Дьокуускай куоракка эмтэнэ киирэн баран, ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Бу иннинэ үс саха учууталын кытта Үлэ Геройун аатыгар түһэриллибит эрээри ылбатах.

Михаил СлепцовОтоороп – ВЯОНУ сэкирэтээрэ

Михаил Петрович Слепцов-Отоороп 1897 сэтинньи 4 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) төрөөбүт. Байаҕантайдааҕы Масловскай 1 кылаастаах норуодунай училищены (Баайаҕа), Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны үөрэнэн бүтэрбит. Иккитэ кэргэннэммит, оҕолоох буолуон сөп.

1921 сыллаахха дойдутугар Байаҕантайдааҕы 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлыы олорон үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһан Байаҕантай,  Боотуруускай, Мэҥэ, Бороҕон, Дүпсүн улуустарынан (билиҥҥи Таатта, Уус Алдан, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас улуустара) сылдьан агитатордаабыт. 1922 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Чурапчыны ылбыт Жарников этэрээтин кытта кэлсибит. Кулун тутар 2-12 күннэригэр Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһын съеһигэр суруксуттаабыт. Ол кэннэ икки ый ВЯОНУ-тыгар сэкирэтээрдээбит, бука, ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съеһинэн быһыылаах, Бириэмэннэй уобаластааҕы силиэстийэлиир хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. Сайын Өймөкөөҥҥө П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтигэр информатордаабыт. Ахсынньыга Оросин этэрээтин кытта Байаҕантай улууһугар кэлсибит. 1923 сыл саҥатыгар улуус I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) Сибиир добровольческай дружинатын командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевка А.И. Говоров салайааччылаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ тэриллибитигэр информационнай отдел сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт.

1923-1924 үөрэх дьылыгар 1-й Баайаҕатааҕы сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлаабыт. 1924-1925 сылларга Дьокуускай куоракка киирэн Саха АССР Үөрэххэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыыга норуодунай комиссариатын иһинэн Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйаҕа уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн Саха суругун-бичигин сэбиэтигэр чилиэн-сэкирэтээрдээбит. 1925-1926 сылларга үрдэтиллэн Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтигэр сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1926 сыл сайыныгар Россия наукаларын академиятын Саха АССР чинчийэр хамыыһыйатын геоморфологическай этэрээтин кытта Бүлүүгэ барсан баран күһүн эргиллибит. 1926-1927 сыл кыһыныгар доруобуйатын туругунан дойдутугар Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) олорбут. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество, «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр общество чилиэннэрэ, суруйааччы эбит, Л.Н. Толстой «Сэрии уонна эйэ» роман-эпопеятын сахалыы тылбаастаабытын туһунан үһүйээн баар.

1927 сыл күһүнүгэр тутуллан Дьокуускай куоракка киллэриллибит, 1928 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын оһуобай мунньаҕынан 10 сыл болдьохтоох концлааҕырга ууруллубут уонна Соловкига утаарыллыбыт. 1935 сыллаахха босхолонон баран төрөөбүт дойдутугар Таатта оройуонун Баайаҕа-Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Баайаҕа нэһилиэгэ) эргиллибит, колхуоска чилиэнинэн киирэн биригэдьииринэн, бухгалтерынан, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар кыладыапсыгынан, кэлин оҕуруоччуттар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.

1960-с сылларга Р.И. Цугель М.К. Аммосовтыын бииргэ үлэлээбит киһи диэн персональнай пенсия бэрдэрээри этии киллэрбитин аккаастаммыт. 1967 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Алексеевскай оройуон Баайаҕа нэһилиэгэр олорон өлбүт. 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Василий Слепцов – ВЯОНУ сэкирэтээрэВасилий Слепцов – ВЯОНУ сэкирэтээрэ

Василий Афанасьевич Слепцов 1898 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин сис ыалыгар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит. 1911-1917 сыллардааҕы «Кэскил» саха үөрэнэр ыччатын түмсүүтүн биир көхтөөх чилиэнэ.

1919 сыл тохсунньутуттан Нам 2 кылаастаах норуодунай училищетын учууталынан анаммыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ Нам улууһун хамыһаара буола сылдьыбыт. 1921-1923 сыллардааҕы үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыбыт. Ыам ыйынааҕы Чурапчыга буолбут суһал ыҥырыылаах съеһинэн ВЯОНУ сэкирэтээринэн талыллыбыт. 1922 сыл бүтүүтэ уонна 1923 сыл саҥата Охотскай куоракка баар эбит.

Амнистияланан баран, 1920-с сыллар ортолоругар дойдутугар эргиллэн Нам улууһугар учууталлаабыт. Арааһа, хаайыы, сыылка кэнниттэн буолуон сөп, 1930-с сылларга Уралга Магнитогорскай куоракка тиийэн олохсуйбут, кэргэн ылбыт, оҕоломмут. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар фроҥҥа ыҥырыллыбыт уонна кыргыс хонуутугар охтубут. Сорохтор Кыһыл армияҕа танк экипаһын хамандыырынан сулууспалаабыта дииллэр.

Семен Попов – ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ

Семен Петрович Попов 1893 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун III Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥи Томпо улууһун Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ) төрөөбүт. Ханна үөрэммитэ биллибэт эрээри, кыра үөрэхтээх. Кэргэннээх, икки уол оҕолоох, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун сиэнин ииппит.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ I гильдиялаах атыыһыт Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолугар үлэлээбит, итэҕэллээх киһитэ буолбут. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ Якутторг Ньылхан (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) сэлиэнньэтинээҕи факториятын боломуочунайынан үлэлии сылдьыбыт.

1922 сыллаахха кулун тутарга ВЯОНУ Чурапчыттан ини-бии С.Д. уонна Н.Д. Меркуловтар салайар Бириэмэннэй Приамурскайдааҕы бырабыыталыстыбаларыгар Владивосток куоракка бэрэстэбиитэлинэн анаан ыыппыт. Владивостокка Үт сирин (билиҥҥи Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикан оройуона) нөҥүө сиринэн айаннаан ыам ыйыгар тиийбит. 1922 сыл сайыныгар Японияҕа сылдьыбыт, П.А. Куликовскайы, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун кытта Кытай Маньчжурия провинциятыгар Харбин куоракка олорор генерал-лейтенант А.Н.Пепеляевы Саха сиригэр ыҥырар кэпсэтиигэ кыттыбыт. Омук эргиэн тэрилтэлэриттэн кредит ылан Пепеляев экспедициятын сэрии сэбинэн, аһынан-таҥаһынан хааччыйсыбыт. Сибиирдээҕи добровольческай дружинаны кытта атырдьах ыйын  30 күнүгэр Владивостоктан борокуотунан айаҥҥа турбут уонна балаҕан ыйын 6 күнүгэр Айаан пордугар кэлбит. Балаҕан ыйын 7 күнүгэр «Защитник» борокуокка буолбут Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев ыстаабын кытта Саха уобалаһын общественнай деятеллэрин сүбэ мунньаҕар кыттыбыт. Сүбэ мунньаҕынан Общественнай деятеллар сэбиэттэрин састаабыгар киирбит, генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев ыстаабыгар гражданскай былаас бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн анаммыт.

Пепеляев кыаттарбытын кэннэ Маайа өрүс тардыытыгар баар Ньылхан оройуонун Маймакааныгар (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) олохсуйбут. 1926 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Саха киин ситэриилээх кэмитиэтэ амнистиялаабыт. 1927 сыл бүтүүтүгэр тутуллубут уонна 1928 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ коллегиятынан сууттанан 5 сыл болдьохтоох Соловкига утаарыллыбыт.

1934-1935 сыллар эргин хаайыыттан эргиллэн кэлэн Алдан оройуонун «Токарикаан» диэн эбэҥки холкуоһугар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, Нагорнай бөһүөлэккэ (билиҥҥинэн Алдан оройуонун Ленинскэй куораттыы көрүҥнээх бөһүөлэгин састаабыгар киирэр бөһүөлэк) олорбут. 1950-с сылларга өлбүт.

Иван Чахов-Чымаһа – ВЯОНУ боломуочунайа

Иван Тимофеевич Чахов II-Чымаһа 1881 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) төрөөбүт. Үөрэхтээх. Кэргэннээх, үс оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Өймөкөөҥҥө тиийэн эргинэн II гильдиялаах атыыһыт буолбут. 1915-1917 сылларга И.И. Маслов аатынан Байаҕантайдааҕы 2 кылаастаах норуодунай училище бочуоттаах блюститела эбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска кэргэнэ Ф.К. Чахова анаммыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1920-1921 сылларга  Байаҕантайдааҕы 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуола пансионатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

1922 сыл саҥатыгар үрүҥ хамсааһыныгар кыттан Байаҕантай, Таатта, Боотуруускай улуустарынан агитатордаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр кыттыбыт бадахтаах. 1923 сыллаахха кулун тутар ыйга Өймөкөөҥҥө олорон ВЯОНУ боломуочунайын, Түүлээҕи Охотскай түмэр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлин быһыытынан бастаанньыстар норуодунай армияларыгар аһы-таҥаһы булууга, түүлээҕи хомуйууга үлэлэспит. Ити сыл кыһыныгар Өймөкөөҥҥө олорон амнистияламмыт уонна Байаҕантай улууһугар төннөөрү сылдьар диэбиттэр эрээри, дойдутугар эргиллибэтэх.

Өймөкөөн I гильдиялаах атыыһыта Н.О. Кривошапкинныын доҕордоһор буолан, кэргэнин, оҕотун аҕалан аан бастаан Үүт Уурбут (билиҥҥи Өймөкөөн улууһун I Бороҕон нэһилиэгин Райотдел учаастага) диэн сиргэ киниэхэ дьукаах олорбут, кэлин Билии (билиҥҥитэ Куусумпа) диэн сиргэ көспүт. 1924 сыллаахха атырдьах ыйыгар Өймөкөөн улууһун третейскэй суутун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. 1927 сыллаахха Томторго саҥа оскуола дьиэтин маастардаан, тэрийэн туппут. Ити сайын ыһыах саҕана ГПУ боломуочунайа тутан быстах хаайылла сылдьыбыт, босхолонон баран оскуола тутуутугар салгыы үлэлэспит.

1928 сыллаахха Охотскайтан тахсыбыт Петров хамандыырдаах экспедиционнай этэрээт тутан ылан Өймөкөөн улууһун Икки Үрэх икки арда диэн сиригэр 18 киһини кытта уоттаан өлөрбүттэр. Өлүөн иннинэ чекистэр уоппустаммыт баайын-дуолун 78 сыарҕа табанан тиэйбиттэрэ үһү.

Иван Антипин – ВЯОНУ боломуочунайаИван Антипин – ВЯОНУ боломуочунайа

Иван Прокопьевич Антипин 1878 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Илин Хаҥалас улууһун II Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт. Ксенофонтовтар күтүөттэрэ – кэргэнэ Елена Васильевна.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ II гильдиялаах атыыһыт буолбут, «Г.В.Никифоров уонна И.П.Антипин» эргиэн дьиэтин бас билээччилэртэн биирдэстэрэ, «А.М. Кушнарева нэһилиэнньиктэрин уонна И.П.Антипин эргиэннэрин дьиэтэ» Хотугу эргиэн-промышленнай табаарыстыбатын дьаһайааччы эбит. Сибиири үөрэтэр уонна олоҕун-дьаһаҕын тупсарар общество Саха сиринээҕи салаатыгар чилиэнинэн киирбит.

Гражданскай сэрии сылларыгар Охотскай муора кытылыгар тиийэн, Саха сирин I гильдиялаах атыыһыта П.А. Кушнаревы кытта ситимнээх «Олаф Свенсон и Ко» диэн американскай эргиэн фирматын агенынан үлэлээбит. 1922 сыллаахха ВЯОНУ боломуочунайынан анаммыт. Ити сыл сайыныгар генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев командующайдаах Сибиирдээҕи добровольческай дружина Саха сиригэр кэлиитин үбүлэспит. Кэргэнин аймаҕа, ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтовтыын Японияҕа эмиграциялаабыттар. Атын саха эмиграннарын кытта, Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран, Япония Хакодата, Иокогама куораттарыгар бииргэ олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар.

1924 сыллаахха Саха АССР эргиллэн кэлбит, амнистияланан баран Якутторг Индигиирдээҕи салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1928 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр тутуллубут уонна 1929 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр диэри силиэстийэлэнэн баран, Красноярскай кыраайга сыылкаҕа ыытыллыбыт. Онно тиийэн эргиэн ситимигэр үлэлээбит, 1938 сыллаахха Хатанга бөһүөлэгэр олорон өлбүт. 2000 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Петр Яковлев – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ

Петр Дмитриевич Яковлев 1892 сыл ахсынньытыгар Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун I Маалтааны нэһилиэгэр (билиҥҥи Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы духуобунай училище 3 кылааһын бүтэрбит, Санкт-Петербурга бухгалтердар куурустарыгар үөрэммит. Кэргэннээх, икки уол, биир кыыс оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1913 сылга диэри Дьокуускай куорат типографиятыгар үлэлээбит. Ити сыл Санкт-Петербург куоракка тиийэн биир сыл бухгалтер кууруһугар үөрэнэн баран, 1914-1917 сылларга Жуков собуотугар конторщигынан, бухгалтерынан үлэлээбит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Саха сиригэр эргиллэн кэлэн 1917-1919 сылларга уобалас продовольственнай управатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан талыллан үлэлээбит, «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа чилиэнинэн киирбит. 1918 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй быраабатын чилиэнэ, ити сыл алтынньытыгар «Саха аймах» культурнай-сырдатар общество бэрэссэдээтэлэ, 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайа эбит.

1919-1921 сылларга «Холбос» кооперативтар союзтарыгар үлэлээбит. 1921 сыл сайыныгар Айаан пордуттан Ньылхан сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Хабаровскай кыраай хоту өттө) диэри таһаҕаһы тиэрдиигэ «Холбос» бэрэстэбиитэлэ буолан, Ньылхаҥҥа баар эбит. Бу олордоҕуна балаҕан ыйын 10 күнүгэр Маайа өрүһү өксөйөн икки борохуотунан 20-чэ киһилээх урукку үрүҥ эпписиэрдэрэ – Саха күбүөрүнэтин байыаннай комиссара, капитан И.Ф. Толстоухов уонна военкомат фельдшерэ, корнет В.А. Коробейников бөлөхтөрө тиийэн кэлэр, сүбэ мунньах буолар. Бу кэмтэн кини үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһар. 1922 сыл балаҕан ыйыгар Владивостокка Приамурскай кыраай правительствотын кытта, Г.С. Ефимов салайар ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ буолан, кэпсэтиилэргэ кыттыбыт. Онтон 1923 сыл балаҕан ыйыгар диэри атын саха эмиграннарын кытта Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран бары бииргэ Япония Иокогама куоратыгар олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар. 1923 сыл бүтүүтэ Японияттан Маньчжурияҕа кэлэн Харбин куоракка олохсуйбут, суоппардар куурустарыгар үөрэммит, хаһыа да буолан саха атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола атыылаһан биэрбит автобуһунан дьону таһан айахтарын ииттэн олорбуттар.

Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕар 1922 сыл муус устар 22 күнүнээҕи Саха АССР ревкомун манифеһынан биллэриллибит амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар 1925 сыллаахха Саха АССР эргиллибит. Дьокуускай куоракка Үлэһит-бааһынай инспекциятыгар, саҥа тэриллэр «Салҕабыл» кредит биэрэр обществоҕа, Якутторга үлэлээбит. 1927 сыл кыһыныгар «Салҕабыл» кредит биэрэр общество инструкторынан үлэлии сылдьан Арҕаа Хаҥалас улууһугар конфедералистар этэрээттэригэр билиэн түбэһэн баран босхоломмут.

1929 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр тутулларыгар Саха АССР эргиэн наркомун эбээһинэһин толорооччу дуоһунастаах эбит. 1930 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ тройката 3 сыл болдьохтоох концлааҕырга ыытарга уураахтаабыт. Хаайыытын болдьоҕун бүтэрэн баран Волга-Москва каналын тутууга, Красно-Холмскай куорат типографиятыгар үлэлээбит, Кашино куорат курортнай управлениетыгар бухгалтердаабыт. 1938 сыллаахха тутуллан 8 сыл болдьохтоох үлэнэн көннөрөр лааҕырга ыытыллыбыт уонна 1944 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр Кемеровскай уобалас Чебулинскай оройуонугар баар лааҕырга өлбүт. Икки сууттаммыт дьыалатынан 1957 уонна 1989 сылларга икки төгүллээн реаблитацияламмыт.

Василий Новгородов-Чинэкэ – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэВасилий Новгородов-Чинэкэ – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ

Василий Иннокентьевич Новгородов-Чинэкэ 1897 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьааҥы уокуругун Верхоянскай куоратыгар үөрэхтээх ыалга төрөөбүт. Верхоянскайдааҕы 2 кылаастаах норуодунай училищены, Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит, 1920-с сыллар саҥаларыгар Иркутскай университетыгар үөрэнэ сылдьыбыт. Кэргэннээх, кыыс оҕолоох.

1913 сыллаахха Россия учууталларын маҥнайгы съеһигэр Саха сириттэн делегат быһыытынан кыттыбыт. 1917 сыллаахха тэриллибит «Саха аймах» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. 1920 сыллаахха атырдьах ыйыгар «Оруоһун саагыбарыгар» кыттыыга күтүрэнэн тутуллубут уонна атын саха үөрэхтээхтэрин кытта Иркутскай чекатыгар утаарыллыбыт. 1921 сыл ахсынньытыгар Саха күбүөрүнэтин норуот үөрэҕириитин салаатын Дьааҥы уокуругар боломуочунайынан үлэлии олордоҕуна чекистэр тутан ылан Дьокуускайга утаарбыттар. Аара суолга Дүпсүн улууһугар (билиҥҥи Уус Алдан улууһун хотугулуу арҕаа өттө) аҕалбыттарын кэннэ күрээбит уонна киин Саха сиригэр саҥа тэнийэн эрэр үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыспыт. ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин силиэстийэлиир хамыыһыйатын чилиэнинэн сулууспалаабыт. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут.

Устунан биир дойдулааҕа Г.С. Ефимов салайар ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ буолан Владивостокка Приамурскай кыраай правительствотын кытта кэпсэтиилэргэ кыттыбыт. Ол кэннэ Японияҕа эмиграциялаабыт, Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтигэр үлэлэспит. Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕар 1922 сыл муус устар 22 күнүнээҕи Саха АССР ревкомун манифеһынан биллэриллибит амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар 1926 сыллаахха Саха АССР эргиллибит.

1926-1927 үөрэх дьылыгар Илин Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Чыамайыкы оскуолатыгар учууталлаабыт. 1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар тутуллубут уонна 1928 сыллаахха сууттанан 10 сыл болдьохтоох хаайыыга ууруллубут. Кэлин дьиэ кэргэнин илдьэ Крымҥа көһөн олохсуйбут. Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ тутуллан хаайыллыбыт уонна 1941 сыллаахха ГУЛАГ лааҕырдарыгар өлбүт.

Михаил Артемьев – ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнигаМихаил Артемьев – ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнига

Михаил Константинович Артемьев 1888 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училище 4 кылааһын бүтэрбит. Кэргэннээх, кыыс оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саҥа тэриллибит Амма улууһун быраабатыгар суруксуттаабыт, Бөтүҥ нэһилиэгэр кинээһинэн талыллыбыт. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Амма улууһун обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтигэр бэрэссэдээтэлинэн анаммыт, ол кэмҥэ «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа чилиэнинэн киирбит. 1919 сыллаахха Амма улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт.

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1920 сыллаахха Амма буолаһын хамыһаарынан, ревкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн иһэн ити сыл сайыныгар ый кэриҥэ хаайыллан тахсыбыт. 1920-1921 үөрэх дьылыгар Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин оскуолатыгар учууталлаабыт. 1921 сыл бүтүүтэ Дьокуускай куоракка киирэн Саха губревкомун Саха секциятыгар сэкирэтээринэн уонна Норуот үөрэҕириитин салаатыгар счетоводунан үлэлээбит.

1922 сыл сайыныгар Дьокуускайтан Амма улууһугар эргиллибит уонна ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнигынан анаммыт. Күһүнүгэр Ленскэй добровольческай этэрээт хамандыыра буолан, Амма, Алдан тардыыларынааҕы сискэ хорҕойбут. 1923 сыллаахха Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев тэрийбит Партизанскай этэрээттэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, Оборона сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан анаммыт. Саас Пепеляевы кытта Айаан пордугар чугуйсан иһэн тоҥустары кытта тайҕаҕа түспүт.

1924 сыллаахха ыам ыйыгар саҕаламмыт Тоҥус өрө турууларыгар кыттыспыт. Бэс ыйыгар Айааҥҥа буолбут Охотскай муора кытылынааҕы Бары Тоҥустар съезтэринэн тэриллибит Бириэмэннэй  киин Тоҥустар национальнай управлениеларын Кылаабынай повстанческай ыстаабын начальнигынан анаммыт. Күһүн хоргуйуу саҕаламмытыгар этэрээттээх Уус Маайа Петропавловскайын туһаайыытынан айаҥҥа туруммут. 1925  сыллаахха ыам ыйыгар Амма улууһун сиригэр Саха АССР бэрэстэбиитэллэригэр этэрээтин кытта бэриммит. От ыйыгар Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кэмитиэттэрин чилиэнинэн ананан 1927 сыл муус устарыгар диэри үлэлээбит. Ол кэннэ кэргэнин дойдутугар Мэҥэ улууһун Сергеев-Чалҕаа нэһилиэгэр (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгэ) тахсан олорбут.

Күһүнүгэр тутулла сыһан мүлчү түспүт уонна П.В. Ксенофонтов баһылыктаах конфедералистар хамсааһыннарыгар кыттыспыт. Алтынньыга Уус Маайаҕа тиийэн этэрээт тэринэн С.М. Михайлов хамандыырдаах этэрээккэ ыстаап начальнига буолбут. Бу бөлөх Абаҕанан, Чыамайыкынан, Хачыкаатынан Арҕаа Хаҥалас улууһугар тиийэн сэтинньи 22 күнүгэр Кириллов этэрээтин кытта холбоспут. Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаах нэһилиэгин Бор алааһыгар түмсэн хамандыырдар уонна этэрээттэр делегаттарын пленумун ыыппыттар, онно «Младоякутская национальная советская социалистическая партия середняцко-бедняцкого крестьянства («конфедералистов») Киин хонтуруоллуур хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллыбыт. Ахсынньы 16 күнүгэр И.Г. Кириллов хамандыырдаах этэрээт ыстаабын начальнига буолан Нам, Дүпсүн, Бороҕон улуустарынан байыаннай демонстрация оҥорбуттар. Байаҕантай улууһугар С.М. Михайлов этэрээтин кытта холбоһон сүбэлэспиттэр, онтон Кириллов этэрээтэ Амма улууһунан, Уус Маайа Петропавловскай сэлиэнньэтинэн Аим өрүс төрдүгэр түспүт. П.В. Ксенофонтов суругун тутаат 1928 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр мунньахтаан этэрээттэрин ыһан Саха АССР ОГПУ-тын боломуочунайа П.С. Жерготовка бэриммиттэр.

Дьокуускай куоракка киирэн силиэстийэлэнэн баран уонна ССРС ОГПУ-тын коллегиятын чилиэнэ Пузицкай уурааҕынан 1928 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр 20 киһини кытта ытыллыбыт. 1999 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Петр Слепцов-Арбатскай – ВЯОНУ-тын тэрийбит Сахалар уобаластааҕы съезтэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыПетр Слепцов-Арбатскай – ВЯОНУ-тын тэрийбит Сахалар уобаластааҕы съезтэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы

Петр Алексеевич Слепцов-Арбатскай (Былахы Уола) Россия империятын Саха уобалаһын Дьокуускай уокурук Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгиттэн (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх. 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай курстары бүтэрбит.

Үрүҥ хамсааһыныгар кыттыар диэри учууталлаабыт. 1921-1923 сылларга бастаанньыстар ханнык эрэ этэрээттэригэр хамандыырдаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр бэрэссэдээтэли солбуйааччы быһыытынан көхтөөхтүк кыттыбыт. Ити сыл сайыныгар П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтин кытта Өймөкөөҥҥө чугуйсубут. 1923 сыл кулун тутарга Өймөкөөҥҥө ВЯОНУ Түүлээҕи Охотскайга түмэр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлии олорбут, ону сэргэ Дьокуускай уезд 7-с оройуонун управляющайа дуоһунастаах эбит.

Амнистияланан баран Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит. Оччолорго сахалыы учуобунньуктары оҥорууга көхтөөхтүк кыттан, ол кинигэлэргэ айымньылары суруйан методист-учуутал, суруйааччы быһыытынан биллибит. 1923 сыллаахха хаттаан сөргүтүллүбүт «Саха омук» культурнай-сырдатар обществоны тэрийсибит. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Поликарп Слепцов-Ньоомньоон Уола – Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх сахаларын мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ

Поликарп Иванович Слепцов-Ньоомньоон Уола 1876 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгэ) удьуор үөрэхтээх ыалга төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа үөрэммит эрээри бүтэрбэтэх курдук.

1902 сыллаахха Саха уобалаһыгар сири бэрээдэктээһиҥҥэ улуустар бэрэстэбиитэллэрин съеһигэр кыттыбыт. 1904 сыллаахха бочуоттаах блюститель быһыытынан дьиэтин Ытык Күөл церковнай-приходскай оскуолатыгар сиэртибэ биэрбит. 1906 сыллаахха «Сахалар сойуустарыгар» кыттыһан дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыт эрээри, 1907 сыллаахха буруйа дакаастамматаҕынан сууттамматах. 1912 сыллаахха Романовтар династияларын 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр Өксөкүлээх Өлөксөй барбытын кэннэ суруксуттар бөлөхтөрүн салайан үлэлэппит. Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр Боотуруускай улууһун быраабатыгар уонна I Дьохсоҕон, бэйэтэ тэрийсибит Уус Амма нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1915-1918 сылларга Ытык Күөллээҕи 1 кылаастаах норуодунай училище бочуоттаах блюстителынан бигэргэтиллибит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Уус Амма нэһилиэгэр Россия Учредительнай мунньаҕыгар депутаты быыбардыыр хамыыһыйаны салайбыт, улуустааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин, земство тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кыттыбыт. 1918 сыллаахха Колчак былааһын кэмигэр Таатта улууһун быраабатын бэрэссэдээтэлинэн (кулубанан) талылла сылдьан баран аккаастаммыт. 1919 сыллаахха алтынньыга Таатта буолаһын земскэй мунньаҕын гласнайынан быыбардаммыт.

Сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар Таатта буолаһын ревкомун сэкирэтээринэн үлэлээбит. Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһан ВЯОНУ Мэҥэ улууһугар бэрэстэбиитэлинэн уонна бастаанньыстар Чурапчытааҕы бырабыыталыстыбаларыгар үлэлэспит. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта чугуйсан Охотскай муора кытылыгар тиийбит. Итиэннэ, кыһыллартан куоппуттар кыһалҕаларын быһаарар Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх сахаларын мунньахтарын бэрэссэдээтэллээн ыыппыт.

Амнистияланан дойдутугар Тааттаҕа эргиллэн кэлэн баран 1924 сыллаахха ыалдьан өлбүт.

Власий Михайлов – ВЯОНУ тэриллэр Сахалар уобаластааҕы съезтэрин сэкирэтээрэ

Власий Ильич Михайлов – Россия империятын Саха уобалаһын Дьокуускай уокуругун Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Хаҥалас) Нөмүгү нэһилиэгиттэн төрүттээх. Быраата С.И. Михайлов-Кырсаан Уола – ВЯОНУ норуодунай армиятын Хаҥас кытыллааҕы авангарднай бөлөҕөр рота хамандыырынан сулууспалаабыт.

Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олоҕуттан 1912 сыллаахха Романовтар династияларын 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэрин кыттыбыта эрэ биллэр. Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун Бүтэйдээх начальнай оскуолатыгар учууталлыы олорон үрүҥ хамсааһыныгар кыттыспыт.

1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр сэкирэтээрдээбит уонна салгыы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай чугуйсубакка киин Саха сиригэр хаалбыт.

Амнистияланан 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри салҕаммыт Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһигэр делегат быһыытынан кыттыбыт, президиум састаабыгар киирбит. 1923 сыллаахха ахсынньыга буолбут Саха сирин сэбиэттэрин 2-с съеһигэр эмиэ делегат быһыытынан кыттыбыт уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин 2-с ыҥырыытын чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыт. 1920-1930-с сылларга Мэҥэ улууһун Бүтэйдээх начальнай, кэлин 6, 7 кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыт. 1930-с сылларга Саха АССР дуобакка маҥнайгы чемпиона буолбутун туһунан чахчы баар. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Саха I гильдиялаах атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола үлэһиттэрин кытта, өрөбөлүүссүйэ иннинэ. Бу дьон биирдэстэрэ, баҕар, ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ С.П. Попов буолуон сөп.
Саха I гильдиялаах атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола үлэһиттэрин кытта, өрөбөлүүссүйэ иннинэ. Бу дьон биирдэстэрэ, баҕар, ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ С.П. Попов буолуон сөп.
Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэннэрэ, 1924-1926 сыллар. Бастакы кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат П.И. Оросин-Хайыкы; 2-с кини кэргэнэ, оҕо суруйааччыта В.Д. Давыдова; 3-с ВЯОНУ төрүттээбит 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд бэрэссэдээтэлин солбуйааччы П.А. Слепцов-Арбатскай. Иккис кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” айбыт А.И. Софронов-Алампа; 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп; 3-с методист учуутал Н.Е. Афанасьев; 4-с А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 5-с Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйатын харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга норуодунай хамыһаара А.Ф. Бояров.
Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэннэрэ, 1924-1926 сыллар. Бастакы кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат П.И. Оросин-Хайыкы; 2-с кини кэргэнэ, оҕо суруйааччыта В.Д. Давыдова; 3-с ВЯОНУ төрүттээбит 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд бэрэссэдээтэлин солбуйааччы П.А. Слепцов-Арбатскай. Иккис кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” айбыт А.И. Софронов-Алампа; 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп; 3-с методист учуутал Н.Е. Афанасьев; 4-с А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 5-с Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйатын харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга норуодунай хамыһаара А.Ф. Бояров.
Арҕаа Хаҥалас III Малдьаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи хаартыска. Үһүс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтов; 4-с Г.В. Ксенофонтов; 5-с ВЯОНУ боломуочунайа И.П. Антипин тураллар. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с Антипин кэргэнэ Елена Васильевна кыыһын көтөҕөн олорор.
Арҕаа Хаҥалас III Малдьаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи хаартыска. Үһүс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтов; 4-с Г.В. Ксенофонтов; 5-с ВЯОНУ боломуочунайа И.П. Антипин тураллар. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с Антипин кэргэнэ Елена Васильевна кыыһын көтөҕөн олорор.
Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһин президиума, 1922 сыл ахсынньыта-1923 сыл тохсунньута. Иккис кэккэҕэ 2-с 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ В.И. Михайлов.
Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһин президиума, 1922 сыл ахсынньыта-1923 сыл тохсунньута. Иккис кэккэҕэ 2-с 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ В.И. Михайлов.
1926 сыл саҥатыгар түспүт буолуохтарын сөп. Ортоку кэккэҕэ хаҥастан уҥа: 1. ВЯОНУ чилиэнэ, учуутал М.Д. Азаров; 2. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 3. ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ И.Ф. Афанасьев; 4. ВЯОНУ уонна Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп.
1926 сыл саҥатыгар түспүт буолуохтарын сөп. Ортоку кэккэҕэ хаҥастан уҥа: 1. ВЯОНУ чилиэнэ, учуутал М.Д. Азаров; 2. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 3. ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ И.Ф. Афанасьев; 4. ВЯОНУ уонна Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп.