Төлөйтөн бастакы учуонай


Чурапчы орто оскуолатын 1955 с. үhүс түһүмэҕинэн икки кылааһынан холбоон, түөрт уонтан тахса эдэр дьон бүтэрбиттэрэ. Кинилэр бары  Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ төрөөбүт, улахан дьоннуун тэҥҥэ, оччотооҕу олох туох баар ыараханын, аһыытын-ньулуунун билбит, эрэйи-кыһалҕаны тэҥҥэ сүксүбүт, аччыктаабыт-тоҥмут, харахтарын уутунан суунан улааппыт дьон. 

Кинилэр чурапчылары күүс өттүнэн көһөрүүгэ хабыллан, төрөппүттэриниин хоту Лена сүнньүнээҕи оройуоннарга быраҕыллан, дьоллоох буолан тыыннаах ордон, оҕо саас диэн ыраас-сырдык өйдөбүлгэ ханан да дьүөрэлэспэт олоҕу хас эмэ сыл олорон дойдуларыгар эргийбиттэрэ. Оттон сорохторо, хоргуйууттан, ыарыыттан орто дойду дьоллоох олоҕуттан маппыттар хаардаах кумах анныгар саас-үйэ тухары сайыһа, ытаһа-ынчыктаһа хаалбыттара.

Сэрии, көһөрүллүү кэнниттэн үөрэниэн баҕалаахтары саастарынан хааччахтаабакка үөрэппиттэрэ. Онон оскуоланы бүтэрээччилэр саастарын араастаһыыта улахан – уонча сыл. Соҕуруу үрдүк үөрэххэ барыан баҕалаах ыччаттарга айаннарын таһынан, аһаан сылдьарга стипендия төлүүллэрэ. Ол судаарыстыба өттүттэн сүрдээх улахан көмө этэ. Оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри, эдэр дьон өйдөрө-санаалара ситэн, баҕаран туран үөрэнэн, наука ситиһиилэригэр тирэннэххэ эрэ олохпут уйгута улаатыа диэн биир бигэ санаанан салайтаран, олох суолугар чиҥник үктээн киирбиттэрэ. Ыра оҥостон ыллаабыттарын курдук, ким учуутал, ким учуонай, ким инженер буолбуттара.

1942 с. сэттэлээх Ваня ийэтэ Татьяна Иннокентьевналыын Кэбээйи хаардаах кумаҕар быраҕыллыбыттара. Дойду биир ньыгыл байыаннай лааҕырга кубулуйан, өһүөннээх өстөөҕү үлтүрүтэн, киэр үүрэр туһугар, аһыыры-утуйары умнан туруммута. Оскуола боруогун саҥа атыллыахтаах киһини, оскуолалаах сиртэн ыраах олорор буолан, ыанньыксыт ийэтэ Татьяна, үөрэххэ биэрбэккэ, ити кыһыны этэҥҥэ туораппыта. Аанньа аһа-танаһа суох кырачаан киһиэхэ ийэ сылаас хоонньуттан ордук абыраллаах туох баар буолуой. Онон хас оҕо, хас кырдьаҕас, ыарыһах дьон тыыныгар турбут алдьархайдаах кыһыны иккиэн этэҥҥэ туораабыттара. Илдьэ тиийбит икки ынахтарыттан биирин сиэбиттэрэ, биирин ыан аһаабыттара. Дьон кэпсээнинэн, сэрии сылларыгар халыҥ арыылаах кытаанах лэппиэскэни наһаа ахталлара үһү. «Өр да өр ыстыыр лэппиэскэ» хантан кэлиэй, кыра оҕолорго, кыаммат кырдьаҕасгарга бурдук нуорматын быспыттарын кэнниттэн?!

«Ийэм эрэ нуорматынан аһаан сырыттахпыт», – диэн өйбөр оҕустарбат да этим. Ийэм эдэр, доруобай буолан, мин уонна төрүөхтээх оҕолорун туһугар аас-туор кыһыны этэҥҥэ туораппыт эбит диэн, кэлин саныыр буолбутум. Оччолорго, ону соччо өйдөөбөт киһи буоллаҕым. Таһараа улахан балаҕаҥҥа элбэх дьукаахтары кытта эбэм Аана кыра уолунуун Сөдүөттүүн уонна кыыһа Дунялыын олороллор этэ. Эбэм – баай кыыһа. Сүктэн кэлэригэр көмүс сирэйдээх, киэргэллээх ыҥыырдаах эбит этэ. Ону көтүрэн, аска атастаһарын көрөр этим. Убайым хоргуйан, ыалдьан оронтон кыайан турбат буолбутугар, өһүөҕэ быа баайбыттара. Быаттан тардыһан тура сатыырын, тииһин хабырынарын өйдүүбүн. Кини онно өлбүтэ. Эдьиийим Дуня дойдубутугар кэлбиппит кэнниттэн өлбүтэ.

Иккис кыһыныгар Харыйалаах оскуолатыгар үөрэнэ киирдим, интэринээккэ олордум. Ийэбин ахтабын, куруук тоҥо сылдьабын. Ийэм кэлэн интэринээтим нуорматын араартаран, хас да ыал дьукаахтаһан олорор дьиэтигэр, аймахпытыгар Сибиэтэ Захароваҕа аҕалан туттарбыта. Сибиэтэ аҕата Дьаакып оҕонньор Хатырык Хомону булаат, аҕыйах хонугунан өлбүт этэ. Аймахпытыныын Дьөгүөрүскэлиин кыттыһан аһыыбыт. Түүн Сибиэтэ атаҕар илдьэ сытар, күнүс оскуолаҕа Уйбаан Хойутаанап кыыһа Маайа тымныы дьиэҕэ тоҥорумаары, хонноҕун анныгар ыга тардан, сибиитэрэтигэр суулаан кууһан олорор. Дьөгүөрүскэ аспытын булан аҕалар. Ол кыһын бары көмөлөөн көрөн, үөрэхтээх киһи буолар олукпун уурбуттар эбит. Онон ити аймахтарбар өрүү махтана саныыбын,» – диэн ол сыллар тустарынан И.Д. Захаров кэпсиир.

Кэргэнэ Людмиланы кытта.

Төлөйдөр 1944 с. сайын дойдуларыгар эстэн-быстан эргиллэн, олохторун чөлүгэр туһэрээри, эдэрдиин-эмэнниин, турар-турбат барыта икки хараҥаны ыпсарар күүстээх үлэҕэ туруммуттара. Тоҕус саастаах Ваня уолчаан ити сайын эрэ күнү халтайга оонньоон аһарбыта. Отчуттар алаас иһигэр от охсор буоллахтарына, биирдэ эмэ үтэ лэппиэскэ уонна суорат «оҕото» илдьэн биэрэрэ, ийэтигэр ынах эт эттэһэрэ, ынах хомуйсара. Күһүн Мээндийэлэр таҥара дьиэтигэр аһыллыбыт интэринээккэ анал үлэһиттэри көрөн, оҕолорун Чурапчыга ШКМ-ҥа үөрэттэрбиттэрэ. Саас ыам ыйыгар сэрии кыайыынан түмүктэнэн, дьоно Кэбээйигэ сырыттахтарына, Дьааҥыга ааспыт аҕалара Дмитрий Егорович кэлэн, Захаровтар хас эмэ сыл кэнниттэн бииргэ түмсэн, дьэ, нус-хал ыал олоҕунан олорбуттара. Ити сайын алаастартан көһөрөн аҕалан, хас да дьиэни салҕаан оскуола аспыттара. Ыаллар уһаайба ылан, иккилии буолан кыттыһан, саҥа дьиэлэри туттубуттара. Чурапчыга көһөрөн ылбыт кулууптарын оннугар сабыс-саҥа кулууп туппуттара. Аҕыйах сылынан Мээндийэ көбүс-көнө уулуссалаах, оскуолалаах, дьон кэрэхсии көрөр дэриэбинэтэ буолан тахсыбыта. Ваня ийэлээх аҕатыгар олорон икки сыл үөрэнэн, Мээндийэ түөрт кылаастаах оскуолатын бүтэрбигэ. Олорор сирэ табыллыбакка, биир сыл үөрэммэккэ өрөөбүтэ. Салгыы Дьокуускай куоракка судьуйа убайыгар И.Е. Захаровка олорон сэттэ кылааһы бүтэрбитэ.

Көһөрүүттэн кэлээт, мээндийэлэр уон саастарыттан үөһэ саастаах оҕолору окко тэҥҥэ үлэлэтиэхтэриттэн ыла, ким да сурукка киллэрэн бигэргэппэтэр да, уоннарыттан үөһэ саастаах оҕолор колхуос үлэтигэр булгуччу кыттар үгэстэрэ олохсуйбута: кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕус сиэтэллэрэ, оҕуруот көрсөллөрө, от мунньуһаллара. Үлэлэрин көрүҥэ оҕолор кыахтарыгар сөп түбэһэн, тэҥҥэ улаатан иһэрэ. Ваня бастакытын Бырыы-Хаа үрдүнээҕи Уоһук өтөҕө диэн үрдүк уонна иҥнэри, балачча киэҥ сонуокка оҕус сиэппитэ. Үкчү Суорун Омоллоон «Сордоох суха» диэн кэпсээнигэр майгынныыра. Онтон ыла биир сайын өрөөбөккө, саһаан охсуутугар, от мунньуутугар, бааһына тиэриитигэр, от кэбиһиитигэр уо.д.а. күнү сырсар «былдьаһыктаах күннэр» үлэлэригэр оскуоланы бүтэрэн барыар диэри кыттыбыта. Үүнэн иһэр эдэр киһиэхэ үлэ туох да куһаҕаны оҥорботоҕо. Үлэнэн уһаарыллан-хатарыллан, күн бүгүн этэҥнэ олорор.

Иван Дмитриевич Захаров
Доҕотторун кытта.

Орто Төлөй Захаровтар уустарыгар балачча тэтиэнэх дьон үөскээн ааспыттарын туһунан кэпсииллэр. Иитэн-аһатан олорор Таатта салаата – Куохара үрэхтэрин үрдүгэр олорор буолан, бу аҕа ууһа балачча сүөһүлээх-астаах, сэниэлээх олохтоохторо эбитэ үһү. Хаан-урууларын утумнаабыта буолуо, Ваня Дьокуускайга 7-с кылааһы бүтэрэн тахсан Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэнэр сылларыгар, убайа Көпсө уола Иван Захаровтыын тэҥҥэ эрийсэр сүүрүк буолбута. Иван Егорович кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ оройуоҥҥа рекордары олохтообута. Ол рекордарын өр сыл кыайан алдьаппатахтара. Чурапчы уонна Дириҥ орто оскуолаларын үөрэнээччилэрэ, ЧПУ устудьуоннара бэйэ-бэйэлэрин кытта хатыһан туран күрэхтэһэллэрэ. Ол сыллар тустарынан Иван Дмитриевич: «Убайым кыттыбатаҕына, арыт мин эмиэ кыайыыга тиксээччибин», – диэн этэн аһарбыттаах. Оттон Мээндийэ оччотооҕу оҕолоро Ф.Смирников, А.Пинигин: «Икки Захаровтар, Бииктэр Смирников, Бэттээх Миитээтэ уонна атыттар оскуола иннигэр мустан сүүрэн-көтөн, күрэхтэһэн, мээчиктээн аҕай биэрэллэрэ», – диэн кэпсииллэр.

Орто оскуоланы бүтэрбит Чурапчы ыччаттара Москва, Ленинград, Киев, Рига, Сибиир улахан куораттарынан үөрэнэр дьолломмуттара. Мээндийэ уола Иван Захаров бу өҥөлөрүнэн эмиэ туһаммыта: үс экзамены 13 баалга туттаран, Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар Зооветеринарнай институт агрономическай факультетыгар үөрэххэ киирбитэ. Институт салгыы «Тыа хаһаайыстыбатын института» диэн ааттаммыта. Оччотооҕу кэм ити куорат обургу, тимир суол үрдүгар турар 150-ча тыһ. киһи нэһилиэнньэлээх, реактивнай самолеттары оҥорор, паровознай-вагоннай, машиностроительнай собуоттарга хастыы да тыһыынчанан ахсааннаах үрдүк кылаастаах рабочайдар үлэлиир, олорор, промышленность сайдыбыт куората этэ. Сибиир, Алтай, Байкал өҥ-быйаҥ истиэптэригэр, хочолоругар иитиллэр сүөһүлэр эттэрин астыыр-кэнсиэрбэлиир мясокомбинат онтон да атын промышленнай тэрилтэлэр бааллара. Хас даҕаны, ол иһигэр Опера уонна балет тыйаатырдардааҕа. Оччолорго биһиги Дьокуускайбытыгар тэҥнээтэххэ, лаппа сайдыылаах куорат этэ. Эдэр киһи тиийээт, институт күөстүү оргуйар олоҕор төбөтүн оройунан түспүтэ.

Чурапчы орто оскуолатыгар бииргэ үөрэммит Е.Е. Сибиряков – суруналыыс, хомсомуол, партия, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ, Үөһээ Дьааҥы, Эбээн-Бытантай улуустарын ытык киһитэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ оҕо сааһын доҕорун туһунан маннык ахтыбыт: «…Оҕо эрдэххэ, көҥүл-босхо сылдьыы, өрүү таһырдьаттан киирбэт буолуу, сүүрүү-көтүү, моҕотойдооһун, кус оҕотун, куртуйаҕы, куобаҕы бултааһын, сайын ахсын от үлэтэ, онтон да атын үлэ кэмэ суох буоллаҕа дии. Кыһалҕалаах олох кыһарыйан, эрчийэн, буһаран-хатаран, баччааҥҥа диэри тиийиэхпит диэн бигэ эрэллээхпит. …Иван Захаров оҕо эрдэҕиттэн хатыҥыр, иҥиир-ситии, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, бастыҥ спортсмен, барыбыт, ордук кыыс аймах кутун туппут уол оҕо бэрдэ этэ. Тутатына, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн учуонай-агроном идэтин ылбыта. Ол кэнниттэн күүстээх үлэ үөһүгар түспүтэ. Кэлин аспирантураҕа салҕыы үөрэнэн, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатынан буолбута. Бу эйгэҕэ биһигиттэн бастакы учуонайбыт».

Иван Дмитриевич Захаров
Ходуһаны үөрэтээччилэр Европатааҕы федерацияларын XI Генеральнай мунньахтарыгар советскай делегация: Жемайтис, Захаров, Каджюлис, Вартоградская, Черкасов. 1986 сыл ыам ыйын 5-13 күннэрэ. Португалия, Троя куорат.

Агроном үөрэҕэр Саха сириттэн бэһиэ этилэр: үс уол, икки кыыс. Иван олоҕун күннээҕи суола – институт, библиотека, стадион буолбута. Үчүгэйдик сырыттахха, күн-дьыл ордук түргэнник ааһар буолааччы. Устудьуон уолаттар бастакы куурус кэнниттэн, харчылара суох буолан дойдуларыгар кэлбэккэ, Онохой леспромхоһугар бэһиэ буолан мас кэрдиитигэр үлэлээн харчыласпыттара. Леспромхоз үлэһиттэрин баһыйар өттө- буряттар этилэр. «Дружба» эрбии тэнийэ илик кэмэ, онон үлэ барыта илиинэн, трелевкалааһын атынан оҥоһуллара. Устудьуоннаабыт сылларын туhунан биэс сыл биир уопсайга, биир хоско олорбут доҕоро норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ Денис Алексеевич Ефимов бу курдук ахтар эбит: «… Иван үчүгэйдик үөрэммитэ. Институкка спортсмен быһыытынан уһун дистанцияларга сүүрүүгэ хамаанда иһигэр киирэрэ. Биэс сыл биирга олорон, үөрэнэн, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, учуонай-агроном идэтин ыламмыт, дойдубутугар 1960 с. эргиллэн кэлбиппит. Иван Нам оройуонугар тыа хаһаайыстыбатын инспекциятыгар агрономунан, мин төрөөбүт оройуоммар колхуоһу кытта дуогабарлаах буоламмын, колхуоспар кылаабынай агрономунан үлэлии киирбиппит.

Кини научнай үлэнэн дьарыктанар былааннаах куоракка көһөн, тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Элбэх сыллаах оту үүннэриинэн дьарыктаммыта. Бу олус кэскиллээх, тыа хаһаайыстыбатыгар наадалаах дьыала этэ…»

Оттон Намҥа бииргэ үлэлээбит Хамаҕатта нэһилиэгин, Нам улууһун ытык олохтооҕо, СР үтүөлээх агронома, тыыл бэтэрээнэ Илья Лазаревич Еремеев И.Д. Захаров ол сылларга үлэтин туһунан бу курдук ахтар: «Курааҥҥа, хаһыҥҥа үгүстүк хабырыйтаран, ону туоратыыга элбэх түбүгү көрсөн эриллибит, буспут-хаппыт үлэһит дьонноох Чурапчы уола Уйбаан агроном үөрэҕэр, идэтигэр түбэһиэх үөрэммэтэх уонна ону дьулуһан баһылаабатах буолуохтаах.

Иван Дмитриевич, били, Никита Хрущев дойдуну салайар буккуурдаах сылларыгар үөрэҕин бүтэрэн, Нам оройуона Уус-Алдан оройуонун кытта холбоһон олорор кэмигэр, Орто Өлүөнэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын кылаабынай агрономунан үлэтин саҕалаабыта. Онтон К. Маркс аатынан колхуос уопуту тарҕатар хаһаайыстыбатын кылаабынай агрономунан ананар. Бу кэмҥэ колхуоһу араас үлэҕэ эриллибит, буспут-хаппыт эмиэ Чурапчыттан төрүттээх М.П. Попов салайара. Кинилэр үлэҕэ саҥа сүүрээни киллэрэн барбыттара. Колхуос 1963 с. бөдөҥсүйбүтэ, хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөбүтэ».

И.Д. Захаров бэйэтэ ол сыллар тустарынан бу курдук кэпсиир: «1960-1967 сс. Нам оройуонугар ананан райсельхозинспекция кылаабынай агрономунан, К.Маркс аатынан колхуоска кылаабынай агрономунан, специалист тиийбэтинэн буолуо, кылаабынай экономист эбээһинэһин толорооччунан, саҥа тэриллибит профсоюз председателинэн үлэлээбитим. Н.С. Хрущев быыстала суох реформатыгар түбэһэн, республикатааҕы тыа хаһаайыстыбатын специалистара бары да буолуо, чымадааммытын туппутунан олорон үлэлээбиппит. Сарсын ханнык структура үөскүүр, туох уларыйыы тахсар диэн. Кырдьык да элбэх уларыйыы тахсыбыта: оройуон аайы бастыҥ уопуту тарҕатар хаһаайыстыбалар, тыа хаһаайыстыбатын управлениелара, оройуоннар бөдөҥсүйүүлэрэ, МТС-тар эстиилэрэ, РГС-тар тэриллиилэрэ, партия райкомнара, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын парткомнара уларыйыылара, мелиорациянан, химизациянан дьарыктанар тэрилтэлэр үөскээһиннэрэ, колхуостарга тиэхиникэни атыылааһын, харчынан төлөбүргэ киирии, профсоюзтары тэрийии, механизатордартан саҕалаан, сыыйа соцстрах, госстрах чэпчэтиилэрин туһаныы, кэлин маассабайдык сопхуостары тэрийии уо.д.а Среднеленскэй оройуон райсэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбытым, комсомол райкомун, бюротун чилиэнинэн, колхуос комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээринэн, профсоюз председателинэн талыллан үлэлээбитим. 1966 с. ССКП чилиэнэбин!»

Иван Дмитриевич Захаров
Ходуһаны үөрэтээччилэр Европатааҕы федерацияларын XI Генеральнай мунньаҕар Испанияттан уонна Англияттан сылдьар коллегалары кытта пробковай дууп мас таһыгар. 1986 сыл ыам ыйын 5-13 күннэрэ. Португалия, Троя куорат.

Салгыы, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия ТХН академиятын үтүөлээх бэтэрээнэ, СР бочуоттах бэтэрээнэ, суруналыыс, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Василий Львович Алексеев ахтыытын көрүөҕүҥ: «…Иван Дмитриевиһы республика научнай эргимтэтигэр уонна тыа сиригэр даҕаны үчүгэйдик билэллэр. Кини туһунан өссө да суруйуохтара дии саныыбын. … Наукаҕа киириэр диэри Нам оройуонугар К.Маркс аатынан колхуоска, тыа хаһаайыстыбатын оройуоннааҕы инспекциятын кылаабынай агрономунан үлэлиир.

1967-1970 сс. Москваҕа Вильямс аатынан сүөһү аһылыгынан дьарыктанар Бүтүн Сойуустааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратыгар үөрэнэр. Иван Дмитриевиһы бу институт аспирантуратыгар үөрэнэ сылдьар биир дойдулааҕа Мугудайтан төрүттээх Кирилл Гаврилович Оконешников ыҥырбыта. Табаарыстыы эдэр дьон сотору-сотору кураанныыр  Чурапчыларыгар өбүгэ саҕаттан иитэр сүөһүнү энчирэппэт туһугар үтүмэн үгүс кыһалҕаны, үлэни-хамнаһы көрсөн олороллорун, хоту көһөрүллүү «амтанын» сураҕынан буолбакка, эттэринэн-хааннарынан, тус олохторунан билбит дьон. Онон ходуһа, мэччирэҥ-сирдэрин тупсаран, өлгөм үүнүүнү, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны наука көмөтүнэн дэлэтэргэ туһаайан үөрэнэн, салҕыы үлэлээн учуонай буолбуттара. Иван Дмитриевич 1970-1973 сс. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ходуhаны оноруу уонна мелиорация отделыгар научнай үлэһитинэн, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1976 с. «Разработка приёмов создания культурных пастбищ на пойменных лугах Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ кандидатскай диссертацияны, оттон Кирилл Гаврильевич Москва уобалаһыгар үлэлээн көмүскээбитэ. Эдэр дьон Покровскайдааҕы УоПХ, ТХНЧИ-гар хардары-таары үлэлээбиттэрэ.

И.Д. Захаров олоҕун, үлэтин саамай бэлиэ түгэнэ — Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн үлэлээбит кэмэ. Республикаҕа киэнник биллэр бөдөҥ хаһаайыстыбаны кини сүүрбэччэ сыл салайбыта. Түһүү-тахсыы буолбакка, аҥардастыы үүнүү-сайдыы, үүнэн-үрдээн өрө дабайыы сылларынан буолбуттара. Ол ситиһиилэрэ оччотооҕу бэчээт, араадьыйа уонна телевидение нөҥүө мэлдьи сырдатыллара.

Иван Дмитриевич Захаров
Коллегалар Ленинградтан сылдьар профессор уонна академик И.А. Матвеевы кытта Торохоно күөл таһыгар.

Хаһаайыстыба уратыта Тыа хаһаайыстыбатын Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр институтун быстыспат сорҕотунан буолара. Наука ситиһиилэрин, этиитин, сүбэлээһиннэрин олоххо киллэрэн, туһалааҕын, көдьүүстээҕин дакаастан эрэ баран, атын хаһаайыстыбаларга зоналарынан көрөн тарҕаталлара. Ол иһин уопутунай-производственнай хаһаайыстыба аатырара. «Наука уонна научнай-техническай прогресс — тыа хаһаайыстыбатыгар, быһаччы производстваҕа, оҥорон таһаарыыны үрдэтиигэ» диэн девиһинан үлэлииллэрэ. Холобур, хортуоппуйу, үрүҥ аһы, бурдугу уонна сүөһү аһылыгар анаан күөх үүнээйини үүннэриигэ, ходуһа уонна мэччирэҥ сирдэрин тупсарыыга, механизацияҕа, тымныыны тулуйар сэлиэһинэйи, аһылык буолар үүнээйилэри олордууга, үүннэриигэ, уопут быһыытынан тарҕатыыга былааннаах, биир ситимнээх күүстээх үлэ ыытыллара. Элбэх сыллаах оту үүннэрэн, хомуйан, сиэмэтин хаһаайыстыбаларга тарҕатан, үрдүк үүнүүлэри ылалларын дьон билигин да өйдүүллэрэ буолуо…»

Иван Дмитриевич Захаров
Академиктар Н.Г. Андреевтыын уонна В.Н. Андреевтыын. Норильскай куоракка. 1972 сыл кулун тутар 24 күнэ.

Иван Дмитриевич институтка үлэлиир сылларыгар аспирантураҕа үөрэниэҕиттэн саҕалаабыт чинчийиилэрин салҕаабыта, дириҥэппитэ, производствоҕа туһалаах сүбэлэри биэрбитэ. Ол курдук, «Система земледелия», «Система животноводства» диэн улахан суолталаах үлэлэри оҥорсубута, «Советы луговодам» (1972 с.), «Вопросы мелиорации» (1973 с.)  кинигэлэри бэлэмнээһиҥҥэ үлэлээбитэ, култуурунай мэччирэҥнэри оҥорууга, сүөһү аһылыгын үүннэриигэ, бэлэмнээһиҥҥэ туһалаах сүбэлэрдээх. Бэйэтин чинчийиилэригэр олоҕуран оҥоһуллубут сүбэлэрин салайа сылдьыбыт хаһаайыстыбатын, үлэтигэр туттубута. Ол түмүгэр, Покровскайга оту соҕотуопкалааһын 1973 с. 2066 тоннаттан 1976 с. 4060 тоннаҕа тиийбитэ. Аны ходуһа биир гектарыттан 50-60 центнер от үүнүүтүн ылары ситиспитэ, оттон итинник ходуһаттан күөх маассаны үүннэрии биир гекгартан 140-150 центнергэ тиийбитэ. Учуонай И.Д. Захаров сүбэлэрэ өссө «ССРС 50 сыла», Строд аатынан сопхуостарга үрдүк экономическэй көрдөрүүлээх олохтоммута. Иван Дмитриевич салалтатынан үлэ үрдүк ситиһиилэммитэ. Манна республика оройуоннарыттан хаһаайыстыбалар салайааччылара, специалистара, быһаччы оҥорон таһаарыыга үлэлиир дьон – бурдугу, оҕуруот аһын, хортуоппуйу үүннэрээччилэр, ыанньыксыттар, сылгыһыттар, механизатордар конференцияларга уонна семинардарга сылдьаннар, хаһаайыстыбаҕа наука бастыҥ ситиһиилэрэ хайдах олоххо киирбиттэрин билсэллэрэ уонна ону үөрэтэллэрэ. 1970-1986 сс. Лена, Бүлүү, Амма, Таатта, Халыма, Дьааҥы, Индигир уонна кинилэргэ түһэр салаа үрэхтэригэр тирэх пууннары, полевой стационардары аһан ходуһа-мэччирэҥ сирин тупсарыыга араас хайысхалаах научнай үлэлэр ыытыллыбыттара. Россиятааҕы наукалар академияларын Саха сиринээҕи салаатын, СГУ, тыа хаһаайыстыбатын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын араас институттарыгар үлэлиир учуонайдары, республика араас оройуоннарыгар үлэлиир специалистары кытта алтыһан үлэлээбитэ. Араас таhымнаах соцкуоталаһыыга Иван Дмитриевич салайар хаһаайыстыбата хас да төгүл кыайыылааҕынан тахсыбыта. Оҥорон таһаарар коллективтар ортолоругар ыытыллыбыт куоталаһыыга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин, Бүтүн Сойуустааҕы идэлээх сойуустар уонна ЫБСЛКС Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта уонна знамя хаһаайыстыбаҕа үйэ-саас тухары хаалларыллыбыта.

И.Д. Захаров научнай салайааччы быһыытынан кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ элбэх кыһамньытын уурбута. Кини салалтатынан сахалартан сири-уоту үөрэтэр учуонайдардаах буоллубут: тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора Чурапчы Кытаанаҕыттан төрүттээх Наталья Барашкова, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидаттара Василий Аржаков, Владимир Осипов, Василий Колесников. Научнай чинчийиилэрин түмүктэрин туһунан Москва, Новосибирскай, Хабаровскай, Норильскай, Туруханскай о.д.а куораттарга ыытыллыбыт конференцияларга, семинардарга кэпсээбитэ.

1986 с. ССРС делегациятыгар киирэн Поргуталияҕа буолбут Европейскай Федерация луговодтарын XI-с Генеральнай Мунньаҕар (Лиссабон, Троя) кыттар чиэскэ тиксибитэ.

И.Д. Захаров 1986-1991сс. ССКП обкомун бюротун быһаарыытынан, иккис төгүлүн өссө биэс сыл НПО «Якутское» (научно-производственное объединение) Покровскайдааҕы ОПХ-н дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.

1989 с. Саха сирин госагропромун үлэһиттэрин бөлөҕүн салайааччытынан Монголия Народнай Республикатын Гоби-Алтайскай аймахха уопут атастаһа бара сылдьыбыта.

1991-1995 сс. дириэктэри тас дойдуларга сибээскэ солбуйааччынан үлэлээбитэ.

«Бай-бек» уонна «Илгэ» обществолар коммерциянан дьарыктаналлара: Уус-Маайа улууһуттан тутуу маһын, матырыйаалын: хотугу улуустартан таба муоһун, пантыны, балыгы; Орто Азияттан фруктаны, оҕуруот аhын, уо.д.а. аҕалаллара.

Ветеринария наукатын доктора, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ И.С. Третьяков: «Мин Покровскайдааҕы УоПХ-ҕа 1974 с. кылаабынай ветбырааһынан үлэлии кэлбитим. Хаһаайыстыбаҕа ынах-сылгы сүөһү иитиигэ, сир оҥоһуута, тутуу салаата, оҕуруот аһын теплицаҕа, аһаҕас халлааҥҥа олордон үүннэрии, хаппыыста, хортуоппуй, моркуоп, сүбүөкүлэ, турнепс курдук үүнээйилэри үүннэрии хаһаайыстыба сүрүн салааларынан буолаллара. Ходуһа, мэччирэҥ сирдэрин тупсаран оҥорон, нүөлсүтэн үрдүк үүнүүнү ылар соруктар сылын аайы үрдүү турбуттара. Бааһыналартан үрдүк технология көмөтүтэн сири таҥастааһын култуурата үрдээбитинэн, минеральнай уоҕурдууну сөпкө туһаныы түмүгэр, Саха сирин усулуобуйатыгар бурдугу оҥорууга, сүөһү аһылыгар анаммыт туорахтаах култуураҕа бастыҥтан бастыҥ ситиһиилэр ыытыллар этилэр. Бу култуураҕа озимай, яровой оруостар, сэлиэһинэй, эбиэс, горох киирэллэрэ. Хаһаайыстыба саамай улахан салаата — сүөһү иитиитэ. Оччолорго 860 ынах сүөһү, 200 бургунас, 250-ча тыһы тыһаҕас, 300 тыһы борооску, 360 оҕус борооску, 700-кэ биэ, 80 атыыр уонна 300-кэ кыра сылгы иитиллэн турбуттара. Сүөһү аһылыга хото бэлэмнэниллэрэ. 1000 тонна оту, сиилэһи, зерносенаһы бэлэмнээһиин үгүс тэрээһини, ыраах үрэх бастарыгар оттооһуну эрэйэрэ. Киэҥ далааһыннаах үлэ-хамнас дириэктэртэн быһаччы тутулуктааҕа. Кини мындыра, тэрээһинэ, специалистарын кытары ыкса сибээстээхтик биир өйүнэн-санаанан салайтаран үлэлиирэ ситиһии үрдүк кирбиилэригэр таһаарбыта.

Наука ситиhиилэрин производствоҕа бэйэтинэн хаһаайыстыбаҕа тахсан үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ. Иван Дмитриевич ССКП чилиэнин быһыытынан, оройуон, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор көхтөөх кыттыыны ылбыта. Билиҥҥинэн, Хаҥалас улууһугар сэбиэскэй кэм саҕана оройуон сэбиэтин депутатынан, партия райкомун бюротун чилиэнинэн талыллыбыта.

И.Д. Захаров Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэрдиир сылларыгар ыанньыксытынан үлэлээбит «Ленин» уонна «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннардаах чулуу ыанньыксыт Г.В. Гаврильева кини туһунан бу курдук ахтар: «1973с. Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн ананнаҕын утаа, биһиги фермабытыгар үлэни-хамнаһы билсэ кэлэ сылдыбыта. Онно кини холкутун, дуоспуруннааҕын көрөн үөрбүтүм. Кэлээт, сүөһү аһылыгар болҕомтотун уурбута. Ыанньык ынахха бэриллэр сүмэһиннээх аһылык дэлэйэ түспүтэ. Биһиги, ортотунан, биир ынахтан 1500 л. үүтү ыы сылдьыбыт буоллахпытына, хаһаайыстыба үрдүнэн 2100 л. көрдөрүүгэ тахсыбыппыт. Онтон 3563 л. үүтү ыыры ситиспиппит.

1986 с. иккиһин дириэктэрдии кэлэригэр, сайыҥҥы ыйдарга мэччирэҥҥа болҕомтотун уурбута. «Илгэлээх» диэн саҥа сайылыкка дамба оҥоһуллан Суон үрэх уутун мунньан хаһаайыстыбаҕа дэлэйдик туттар буолбуппут. Типовой механизированнай хотоҥҥо үөрэ-көтө үлэлиирбит. Хас даҕаны күрүөлээх мэччирэҥ оҥоһуллан, бостууктарга сынньалаҥ буолбута. Биир күрүө бүттэҕинэ, атын күрүөҕэ көһөрөн мэччитэллэрэ. Эбии аһылык дэлэйбита. Ферма үлэһиттэригэр улахан болҕомтотун уурара. Ол курдук, маҕаһыын сэдэх табаара урутаан биһиэхэ кэлэрэ. Остолобуойдаах, туалеттаах, сынньанар хостоох дьиэни туттаран аһаан, суунан, сынньанан үлэһиттэр абыраммыттара. Коллективнай бэдэрээтинэн үлэ киллэриллэн, хамнаспыт үрдээбитэ, онон хас киилэ үүтү ыыр иһин үлэ көҕө улааппыта.»

«Оччолорго Карл Маркс аатынан сопхуос Төлөй Дириҥинээҕи отделенията диэн ааттанарбыт. Ходуһа, мэччирэҥ сирин таҥастааһын, тупсарыы үлэлэрэ ити сылларга Маҕатах үрэҕиттэн Эрдэҕэс үрүйэтинэн Дириҥҥэ тиийэ дулҕата астарыллан, сухаланан, диискэлэнэн оноһуллубута. Дьэччимэ Күүлэтигэр 25 гаалаах сиргэ «Култуурунай мэччирэҥ» диэн ааттанар түөрт тус-туспа хааччахтаах анал тутуу оҥоһуллубута. Уочаратынан мэччитэллэрэ, уу ыстараллара. «Коренное лущение» хорутан оҥорбуттара. Икки сыл үчүгэйдик үүммүтэ. Онтон кураан кэлэн ардах түспэт. Аҥардас ыстарыы уута бэриммэт, биһиги дойдубут өрүс эҥэриттэн атын буоллаҕа. Үрдүк үүнүү звенота диэн тэриллибитэ. Илин Мэҥэ алааһын, Ылаах, Ньудьу үрдүнээҕи бааһыналарга М.Н. Гоголев звенота күөх ыһыыны ыспыта. 800-1000 т. сиилэһи бэлэмнээбитэ. Эбии аһылык элбээн, үүтү ыаһын үрдээбитэ. Чулуу ыанньыксыт В.М. Захаров хас биирдии ынахтан 3,5 тонна үүтү ылбыта», – диэн кэпсиир ол сылларга биригэдьииринэн үлэлээбит Д.Е. Петров.

Иван Дмитриевич Захаров
Аймахтарын кытта.

Саха дьоно түҥ былыргыттан айылҕаларынан күүстээх-уохтаах, кыахтаах, тулуурдаах буолан маннык уйаара-кэйээрэ биллибэт дойдуну баһылаатахтара. Ол көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн истэҕэ. И.Д. Захаров аҕата Дмитрий Егорович колхуос ханнык да үлэтиттэн иҥнэн-толлон турбатаҕа: саастыылаахтарын кытта Алдаҥҥа көмүс хостооһунугар, Ааллаах Үүн таһаҕаһыгар сэттэ сыл биригэдьииринэн, Бодойбо таһаҕаһын таһыыга эмиэ сылдьыбыта. 1942-1944 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Смоленскай-Москва туһаайыытыгар кырыктаах кыргыһыыларга кыттан үс төгүл бааһыран, контузияланан, Кыһыл Сулус уордьаннаах, «Хорсунун иһин» мэтээллээх эргийбитэ. Дойдутугар Калинин аатынан колхуоска председателлиир сылларыгар, төлөйдөр бурдук үүннэриитигэр Өлүөхүмэ оройуонун «Правда» колхуоһун кэнниттэн республикаҕа иккис миэстэҕэ тахсан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ийэтэ Татьяна Иннокентьевна – сааһын тухары ынньыксыт, сэрии сылларыгар Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа. Дьонноро барыта 11 оҕону төрөппүттэриттэн үһэ ордон, ыал буолан олороллор. Кыра уоллара эмиэ Иван, кэргэнэ Ириналыын Төлөйгө олороллор. Соҕотох кыыс Варвара Стручкова үс кыыстаах, Дьокуускайга олорор.

И.Д. Захаров 1995 сылтан пенсияҕа олорор. Кэргэннээх, түөрт оҕолоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. Кэргэнэ Людмила Максимовна Чемерзанская – XIX-с үйэ 60-с сс. көскө кэлбит поляктартан төрүттээх. Хатаска төрөөбүтэ. Уонча сыл Нам орто оскуолатыгар химия, биологая учууталынан үлэлээбитэ. Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар научнай сотруднигынан үлэлээн пенсияҕа тахсан олорор. Иван Дмитриевич кэргэнинээн Людмила Максимовналыын Хаҥалас улууһун Ой сэлиэнньэтигар олороллор. Араас үүнээйилэри, хортуоппуй, оҕуруот аһын, отонноох талах арааһын олордоллор, хос сиэннэрин көрсөллөр. Биир дойдулаахтарбытыгар өссө да уһуннук олороллоругар, олох дьолун-үөрүүтүн толору билэллэригэр алгыстаах баҕа санаабытын тиэрдиэҕин.

Татьяна Егоровна ЗАХАРОВА, краевед. Чурапчы, Төлөй.