Сэhэн Боло хомуйбут «Төлө ыстаммыт Төлөй нэһилиэгин» кэпсээнньиктэрин үһүйээннэрэ

Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин историятын үэрэтиигэ миэхэ үһүйээннэри хомуйууга сорук турбутунан, Саха историческэй фольклорун хомуйбут Сэһэн Боло (Дмитрий Иванович Дьячковский, 1905-1948) матырыйаалларын үөрэтии мин сыалбынан буолбута. Ол наадыйар матырыйаалларбыт Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институт архыыбыгар хараллан сыталлар.

Эттэххэ судургу курдук эрээри, онно киирэргэ көҥүл ылыы сүрдээх уустук буолан таҕыста. Саха өрөспүүбүлүкэтин национальнай архыыбыгар биир докумуонунан – паспорынан киирэр буоллаххына манна киирэргэ Россия  наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениятын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун председателин аатыгар муниципальнай тэрилтэ баһылыгынан сайабылыанньа суруллан күн-дьыл бириэмэ бөҕө ааспытын кэннэ, институт директорын ааһан, илиинэн суруллуулар отделларын салайааччытыгар киирэн, саҥа атын сайабылыанньа суруйан, атын ирдэниллэр кумааҕылары толорон баран, биирдэ үлэлии киирэр эбиккин.

Самнайбыт Сайсаарга «Сосновайа» уулусса 4-с №-дээх икки этээстээх бэрт сэдэх таас дьиэҕэ 2016 с. олунньу ый 15 күнүгэр кэлэн отдел салайааччытын ф.н.д. Покатилова Надежда Володаровнаны кэтэһэ таарыйа читальнай залга биир дойдулаахпыт этнограф Савин А.А. үлэлэрин картотекатын бэрийэ олордохпуна ыҥыраннар, отдел салайааччытыгар киирэн кумааҕыларбын биэрэн, ирдэниллэр докумуоннары толорон, дьиҥнээх көҥүл ылан таҕыстым.

Көрүөхтээх дьыалаларым 4-с №-дээх фонда «Саха сирин историятын уонна литературатын деятеллэрэ» 14-с №-дээх опиһыгар «Боло Сэһэн Уйбаанабыс фольклорист (1905-1948) 1836-1965сс)» 78 дьыалалар буоллулар. Биир күҥҥэ көҥүллэнэринэн 10 дьыаланы сакаастаан баран уоскуйан санаа-оноо сайҕанан үөрэн-көтөн дьиэлээтим.

Нөҥүө күнүгэр ааҕар саала аһыллыытыгар 10 ч. арыый иннинэ кэлбиппэр: «аллара түһэн кэтэс, мунньахтыыбыт» — диэтилэр. Онтон чааһы эрэ арыый кыайбатынан ыҥыран ылан баран: «архыып болдьоҕо биллибэт кэмҥэ сабылынна» — диэн соһуттулар. Кэмниэ кэнэҕэс, муус устар 13 күнүттэн саҕалаан бэрт тиэтэлинэн баара эрэ сэттэ үлэ күнүгэр 78 дьыалаттан 51-рин, Төлөй нэһилиэгэр быһаччы сыһыаннаахтарын, көрөн бүтэрдим. С.У.Боло Төлөй дьонун кэпсээннэриттэн суруйбут бэчээккэ олох тахса илик 12 үһүйээннэрэ, Капитон Пинигин Боотурускай улууска кулубанан үлэлээбит кэмин,  1799 с. Тыкаарай (Кууһума Сахаарап) кинээс 1714, 1744 сс. акталарга олоҕуран иирсээннээх Мэлдьэхси, Сылан сирдэрин суутунан Төлөй нэһилиэгэр хаалларбыт дьыалаларын туһунан бэлиэтээһиннэр көһүннүлэр.

Архыыпка Сэһэн Боло Төлөй нэһилиэгин кэпсээнньиктэриттэн суруйан, хомуйан хаалларбыт, бэчээккэ олох тахса илик, 12 үһүйээннэрэ  көһүннүлэр. Мантан түөрдун Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис, аҕыһын Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис кэпсээбиттэр. Аҥардас Уот сирэй Кыдаалаҕа анаммыт сэттэ үһүйээнтэн биэһин Сахаарап Ө.С. кэпсээбит эбит.

Кини «Уот сирэй Кыдаала-Сөдүөт Бэрииһэп, Баҕарынньа баай» кэпсээнигэр: «Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп) диэн сүрдээх ааттаах, сытыы, мөккүөрдээх киһи; Баҕарынньаны кытта сааһын тухары мөккүһэн таһыллыбыт киһи» — диэн суос соҕотох сыанабыла баар. Салгыы ааптар «Төлөй кинээһэ «Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп)» кэпсээнигэр «Кыдаала урукку өртүгэр олоҕун көрдөххө, төрдө бэт дьадаҥы, биир-икки ыччат сүөһүлээхтэр» — диэбит. Оттон Кыдаала «сүрэҕэ суох» диэбитин сүрэхтэммэтэх (некрещеный) диэн өйдөбүлгэ туттуллара сиэрдээх суол. Дьиҥнээҕинэн кини куоракка киирэн Сөдүөт Бэрииһэп буолан тахсыбытынан тойонноотоххо Төлөйтөн аан бастакынан сүрэхтэммит киһи буолуон сөп.

Саҥа көстүбүт Сахаарап түөрт кэпсээннэрин бүтүүтүгэр бэйэтин аҕа уустарын төрүтчүлэригэр Кылтах Кортуинтан саҕалаан Кууһума-Тыкаарай (Сахаарабы) киллэрэн туран Дьарааһынынан түмүктээбит. Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп) барытыгар киирэ сылдьар, 1795 с. иннинэ өлбүт дэммит. Онон Кыдаала «хаанынан» Сахаарап эбит диирбитигэр тиийэбит.

Захаров Дмитрий Егорович (Мэник Миитэрэй) Баагдаан ойуун көмүллэ сытар сирин ыйарыгар: «Кыдаала — Захаров ойуун бииргэ төрөөбүт быраата», — диэбитэ түбэһиэхчэ буолбатах эбит. Нэһилиэккэ маассабай сүрэхтээһин буолбутугар Кыдаала хаан-уруу аймахтара Сахаарап буолан хаалбыттар быһыылаах. Төлөй нэһилиэгэ сурукка киирбитэ 250 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир 2017 с. оҥоһуллубут түөрт уонча аҕа (ийэ) уустарын төрүтчүлэригэр Бэрииһэптэр Орто Хаҥха; Сахаараптар Орто Халдьаайы аҕа уустарыгар бааллар.

Сахаарап Ө.С. Тыыллыма нэһилиэгэр кэпсээбит төрдүс кэпсээнин төрүтчүлэрин таблицатыгар «Мэкчиргэ туспа киһи» диэбитэ мээнэ буолбатах курдук эбит. Баҕарынньа баай сайыҥҥы хонуу мунньаҕар аҕа (ийэ) уустарыттан биирдии кур оҕуһу көрдөөн ылан өлөттөрөн аһатар буоллаҕына ааптар этиитэ оруннаах курдук буолуон сөп. Биир оннук мунньахха Мэкчиргэ уонна Кыдаала оҕустарын биэрэртэн аккаастаммыттарыгар Мэкчиргэни, саастаах, кыайан куоппатах киһини, тутан ылан, инникитин нэһилиэккэ үөрэх буоллун диэн дьон иннигэр таһыйан, оҕуһун бэрдэрэн ылар, онтон Кыдаала эдэр киһи буолан, атын үрдүгэр түһэн, куотан куоракка киирэр. Дьиҥнээх бырааттыылар эбиттэрэ буоллар иккиэн биир оҕуһу биэриэхтэрэ этэ.

Билигин нэһилиэк түөрт аҕа уустааҕынан билиниллэр, олор ортолоругар нэһилиэги төрүттээбит аҕа ууһа суох. Манна эбии Баадьа баай Хаҥха уонна Убаһа уула уустарын төрүтчүтүнэн ааҕыллыбыта, Куула Төлөйгө Арда аҕа ууһа баар буола сылдьыбыта биллэр. Онон төһөлөөх уустар эстибиттэрин ким билиэ баарай.

3-с Хатылыттан арахсан Төлөй туспа нэһилиэк буолуутун, ону кытта быһаччы сибээстээх быһылааннары соҕотох Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис биэс кэпсээннэриттэн биллибит. Омос көрдөххө маарыннаһар үһүйээннэр, тоҕо диэтэххэ барыта Кыдаалаҕа уонна Баҕарынньа баайга сыһыаннаахтар. Ол эрээри барыларыттан кыра да кыырпахтары хомуйдахха, нэһилиэк историятыгар суолталаах сонун кини эрэ кэпсээннэригэр бааллар. Атын ааптардарга нэһилиэк историятыгар сыһыаннаах туох да суох.

Сэһэн Боло Төлөй нэһилиэгин кэпсээнньиттэриттэн хомуйбут бэчээккэ тахсыбатах матырыйааллара.

Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис кэпсээннэрэ

Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис, 66 саастаах, Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы оройуона, 1930 с. алтынньы ый 17 күнэ, куораттыыр айан суола «Күөлэ үрэх» төрдө

Уот Сирэй Кыдаала — Сөдүөт Бэрииһэп — Баҕарынньа Баай

I

Аччаҕар Ньамнаах төрүөҕүттэн урдаах уола Баҕарынньа Байбал баай Аччаҕар нэһилиэк бастыҥ торҕо баайа, модун модьоҕото, суон саала, уолбат ойбоно, чөҥөрө чүөмпэтэ буолан олорбут эбит. Бу Баҕарынньа баай былыргы Улуу Куудаҥса саҕаттан быстыбатах баай быйаҥнаах, тохтубатах торҕо тоттоох, чугас эргинээҕитин хамначчыт оҥостубут, кулут гыммыт эбит.

Кини олорор алааһыгар үктэммити ураҕаһынан кыйдаан төттөрү утаарар идэлээх. Төбүрүөн сиргэ, сайын хонуу мунньаҕар, ыһыахха, оонньууга тэппи көрбүтүн, туората сатаабытын, эриллэҕэс талах кымньыынан умса быраҕа баттыы сытыаран ытатан таһыйар адьынаттаах. Оччоҕо чугас дьонугар соҕотох муҥур ыраахтааҕы буолан олорор эбит.

Бу Баҕарынньа кэнники кырдьарын чугаһыгар сүрэхтэнэн нэһилиэгэр кинээс буолбут, холобур, былыр Мөрүөн хамыыссыйа диэн сири-дойдуну мээрэйдээн, нэһилиэктэр олохторун ыйаан биэрэр сууттан маҥнайгы хамыыссыйа тахсан күөх биэтэмэһи, туос биэтэмэһи суруйан кииртэ үһү. Ол кэннэ Баҕарынньа баай кыраамыкка (грамота) маамык диэн дуоһунаһы тутан кинээс буолта үһү.

Ол кэннэ дойдуга биэтэмэстэммитэ; ходуһа сиргэ киис өлбүгэ, саһыл өлбүгэ диэн дьаһаах төлүүр кээлтэ үһү.

II

Баҕарынньа баай тоҕус уоллаах, биир кыыстаах. Аҕатын ууһугар элбэх дьоннордоох эбит. Бэйэтэ сүрдээх сүүнэ күлүктээх, улахан, бөҕөс ааты ылбыт киһи. Холобур, баҕалдьы саҕана дьон мунньустар муҥха тардыыга, онно үгүс киһи ортотугар турдаҕына оһох ураатын дуу, муҥур мас дуу курдук буолан, быһаҕаһа көстөн турар буолара үһү. Куорат оонньуутугар биирдэ биир ааттаах ньуучча тустааччытын хомурҕанын тосту анньан кэбиспитэ үһү.

Оччоҕо төрдүн-ууһун харыстаан чугас дьоно, туой улахан аҕа ууһа диэн эрэ ааттыыллар. Оттон омун-дьүһүн дьон куруутун Ахчаҕар баайа диэн буолар. Кини нэһилиэгэр биир кыра аҕа ууһа баар эбит. Мэкчиргэ ууһа диэн ааттанар. Онно барыта 25 буруо, 75 дууһа эрэ баар.

 

III

Арай биирдэ сайын Баҕарынньа баай хонуу мунньаҕа диэн оҥорбут. Ол мунньахха дойду-олох, түһээн-өлбүгэ туһунан кэпсэтии буолар. Онно урукку үгэһинэн аҕа ууһун аатыттан биирдии кур оҕуһу көрдөтөлөөн ол мунньахха өлөртүүр. Өлөрөн дьоҥҥо ый-күн ыһыаҕа оҥорон сиэтэр. Мэкчиргэ аҕатын ууһуттан Мэкчиргэ диэн киһиттэн уонна Уот сирэй Кыдаала диэн уолтан биирдии кур оҕуһу көрдүөбүт. Ону Мэкчиргэ уонна Уот сирэй Кыдаала буоланнар оҕустарын биэрбэппит диэн биэрбэттэр: «Аны, Баҕарынньа баай! Эйиэхэ биэрэрбитин тохтотобут, харыан бэйэкэлээх дьуһүннээх, баар суох тыын көлөлөрбүтун эйиэхэ биэрэн ый-күн ыһыаҕа оҥотторон кэйгэллэппэппит!» — диэн сөбүлэспэтэхтэр. Онуоха Баҕарынньа баай кыыһыран дэһээтинньиктэринэн туттаран ылан «нэһилиэк үөрэҕэ, ыраахтааҕы сокуона, бу баҕалдьылары таһыйыахха сөп», — диэн бардьыгыныыр уонна дэһээтинньиктэрин «Тутуҥ!» диэн туттарар. Ону истэн Уот сирэй Кыдаала мунньахтаан ат үрдүгэр түһэн куораттыыр суол устун тус арҕаа диэки ойутар. Мэкчиргэни туттаран таһыйтарар. Уот сирэйи түөрт аттаах дэһээтинньиктэринэн эккирэтиннэрэр даа Уот сирэй билиги Төлөй нэһилиэгин Мээндийэ диэн алааска эккирэтэн тиийэн, арҕаа баһыгар Миисэ өтөҕө диэн сиргэ томтору нөҥүө түһэн Уот сирэй Кыдаала кокуоска биэрэ-биэрэ куотан көхсө эрэ көстөн хаалар. Онтон дьэ аттара уҥан куоттаран кыыһыран-абатыйан дэһээтинньиктэр төннөн кэлэллэр.

Дьэ Баҕарынньа дэлби кыыһыран түөрт дэһээтинньиктэрин кытта бэйэтэ бэһиэ буоланнар, иирээни таһаарбыт оҕуһун биэрбэтэх Мэкчиргэни мунньах оттотугар сыгынньахтатан дэлби таһыйтарар. Онуоха ыксаан тулуйбакка Мэкчиргэ: «Оҕуспун ыл, аҕаккаам», — диэн көрдөһөр. Онно оҕуһун ылан онно өлөрөллөр, бэйэтин кыһыл мунду буолбут, тириитэ сүлүллүбүт Мэкчиргэ эрэйдээҕи дьэ ыыталлар.

IV

Дьэ ол курдук мунньах буолан ааһар. Уот сирэй Кыдаала куоракка киирэн сүрэхтэнэн Сөдүөт Бэрииһэп диэн ааты ылан кинээс буолан, бэчээт ылан тахсар. Бэйэтэ туспа нэһилиэк оҥорор бырааптанан сайын тахсан Баҕарынньаҕа кэлэн били бэчээтин илиитигэр тутан көрдөрөр. «Көр эрэ, бу мин эйигин кытта тэҥ дуоһунастанным, сололоннум. Мас курдук миигин дойдулаан-сирдээн, олохтоон-дьаһахтаан, киһилээн араар, аны, саас-үйэ тухары баттыыргыттан тахсан бэйэбитин бэйэбит бас билинэбит!», — диир. Ону Баҕарынньа баай көрөн кыыһырар да хайтах да гынар кыаҕа суох, арай туспа араардаҕына сөп буолар. Онон нэһилиэгин мунньан, «бу Уот сирэй Кыдаала биһигини сүгүннүүрүттэн ааста, онон арай аны араардахха сөп буолар, кини кинээс буолан тахсыбыт!», – диэн этэр. Ол курдук кэпсэтиинэн Мэкчиргэ аҕатын ууһун 25 буруо (75 дууһа) дьону, Сөдүөт Бэрииһэп кинээстээн туспа арааран Төлөй нэһилиэгэ (Төлө ыстаммыт Төлөй нэһилиэгэ буоллун диэн оҥороллор).

(Бу суол Мөрүөн Хамыыссыйа саҕана быһыылаах, 1769 с.).

Сэhэн Боло
(4-с фонда, 14 опись, 29 №-дээх дьыала, 25к, 26, 26к, 27, 57 (кэннэ), 58 (кэннэ) лиистэр.

Төлөй кинээһэ «Уот сирэй Кыдаала» 

(Сөдүөт Бэрииһэп)

I

Саамай былыр хамыыссыйа иннигэр биһи Төлөй нэһилиэгэ Ахчаҕар Хатылы нэһилиэги кытта биир эбит. Оччоҕо Мэкчиргэ аҕатын ууһа диэн буолар эбит. Ол кэмҥэ Ахчаҕар билиги Күүрэттэр төрүттэрэ Күлүнчэ баай уола Баҕарынньа баай олоотто үһү. Кини төрүкү баай, хас да үйэҕэ дылы олох баай төрүттээхтэр. Ахчаҕар Хатылыны баһылаабыт дьон. Баҕарынньа оччоҕо кинээс, сүрэҕэ суох (некрещенный). Онуоха биирдэ сайын хонуу мунньаҕа диэн буолбут. Онуоха Баҕарынньа баай аҕа ууһун аайыттан биирдии толуу-тот, үтүө көстүүлээх сүөһүнү ылан малааһын тэрийэр. Ол малааһыҥҥа Мэкчиргэ аҕа ууһуттан Мэкчиргэ оҕонньортон биир оҕуһу, Уот сирэй Кыдаалаттан биир баар суох кур оҕуһун көрдүүр. Ону Уот сирэй Кыдаала сөбүлэнэн биэрбэт. «Аны эйиэхэ үчүгэй дьүһүннээх сүөһүбүтүн биэрэн кэттэрбэппит. Саас үйэ тухары үчүгэй бастыҥ көрүҥнээхпитин онто суох ылан кырбастаан бараҥҥын, аны Баҕарынньа баай ылбат буолуоҥ!!!», – диэн көҥүллээн биэрбэт. Мэкчиргэ оҕонньор биир оннук тылы көрдөрөр.

Онуоха Баҕарынньа баай кыыһыран: «Аны мин тылбын, дьаһалбын истэр суолларыттан тахсаары оҥостоллор, кинилэри үөрэтиэххэ сөп!» – диэн тутан, «нэһилиэк үөрэҕэ» диэн ааттаан буруйдаан таһыйаары түөрт дэһээтинньиги соруйар. Онуоха Мэкчиргэни тутан ылан онно таһыйаллар. Уот сирэй Кыдаала ат үрдүгэр түһэн, куотан мүччү харбатан куораттыыр айан суолунан арҕаа сүүрдэн Мээндийэ диэн киэҥ күөллээх сыһыыга киирэн, Миисэ өтөҕө диэн сиргэ көхсө эрэ көстөн хаалар. Түөрт аттаах дэһээтинньик төттөрү мэҥитэн кэлэн куоппутун тыллыыллар. Баҕарынньа баай Мэкчиргэ оҕонньору буруйдаан кинилэр икки оҕустарын онно ылан өлөттөрөн хону мунньаҕар ый-күн ыһыаҕа оҥорон, малааһын тэрийэн аһатар.

Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис кэпсээннэриттэн

Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис, төрүөҕүттэн 78(80) саастаах, саха, Чурапчы оройуонун (уруккута Боотурускай улуус) Төлөй нэһилиэгин төрүт олохтооҕо, дьадаҥы, колхуостаах, ытыктанар кырьдьаҕас, бэйэтин олорор нэһилиэгиттэн харыс да халбаҥнаабатах тыа сирин хаһаайына, дьиэ кэргэн баһылыга, үөрэҕэ суох. Эргэ да саҥа былааска сулууспалаабатах.

«Бүгүйэх алаас», 1933 с. балаҕан ыйын 3 күнэ.

Уот айах Кудуҥса (Куудуҥса?) 

I

Былыргы үйэҕэ үөскээбит, Таатта үрэх сиһэ буолбут, киһи-сүөһү аҕыйаҕар баһылыктаан олорбут, абааһы-айыы аҥардаах, үөһэ улуу тойонтон тутулуктаах, Дьөһөгөй айыыттан, иэйэхсит хотунтан бэриниилээх, сыһыы муҥунан сыспай сиэллээх, хонуу муҥунан хороҕор муостаах, үрүҥ-хара түүлээх баайдаах, элбэх диэн кулут дьоннордоох, улуу уустаах, аарыма кырдьаҕас ойууннаах, ийэтэ-аҕата бу дойдуга биллибэт, тоҕус уоллаах, тоҕус кыыстаах, Уот айах Куудуҥса диэн улуутуйар улуу баайа аҕыс үрэх төрдүгэр сириэдийэн Аччаҕар-Хатылы нэһилиэк сирэ «Түүйэ» үрэҕэр «Чуойа» диэн сиргэ-алааска  олохсуйан олорбут киһи баара үһү. Кини баайа батымына, бэрдэ батарымына ахсынньы ый ахсыс (тохсунньу ый тохсус дуу?) киэһэтигэр диэри айыы-абааһы икки урууга-тарыыга аһыыр астарын бэлэмнэтэн, сүүһүнэн ахсааннаах сылгы сүөһүнү өлөттөрөн, ас-үөл бөҕөнү бэлэмнэттэрэн, үөһээ дойду үтүөлэригэр диэн энньэ-ситии биэрэн туттарга сөптөөх дьүһүннээх сылгы-сүөһү атыыр өттүн булан бэлэмниир буолла. Ол үрдүгэр тоҕус уолун, тоҕус кыыһын, ол кэннэ дьонун-сэргэтин олорор алааһар, эркинэ 18 хаамыы усталаах-туоралаах улуу балаҕан дьиэтигэр мунньан тоһуйдулар.

Ахсынньы ый ахсыс киэһэтигэр от-мас баһа күлүгүрэн, күн тиит баһыгар түһэн эрдэҕинэ «Чахчыгыр таас» ойууну үөһээ дойдуга, үс түүн кыыран тахсан, биир түүн кыыран түһэн, дүҥүрүн үс төгүл охсон лүҥкүнэтэн: «түҥүрүттэргит-ходоҕотторгут ыҥырыылаах ыалдьыттаргыт, суорумньулаах дьонноргут, уруу-тайма буолаары дьэ кэллилэр, тэһииннэ тутуҥ, аанна аһыҥ, дэпсэтэ быраҕыҥ, олбохто ууруҥ!», — диэн саҥа аллайбытыгар тахсан көөртөрө ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук, эҥин араас кыталык-элэмэс, хоҥор-кугас аттаах дьон бөҕө барыҥнас гына алааһын соҕуруу тумулугар толоро түспүттэр. Ол кэнниттэн соҕотохто тута сөрөөн туран икки харах уота көҕөрбүтүнэн киирэн хаҥас диэки хаппахчыга дьахтар саҥата балаҕан үрдүн маһын биир, икки, үс, түөрт диэн ааҕан баран – «оо хор бу орто дойду баайын балаҕанын үрдүк маһа мин аҕам балаҕанын үрдүк маһыттан икки мас тиийбэт эбит ээ, олус буолар эбиттэр» — диэн сөҕөр.

Үҥүө диэн икки харах уота киирэн биллэриккэ уолаттара сытар оронноругар иҥэр, онно уолун саҥата этэр: «оо бу сылгы туйаҕын тыаһа сүрдэннэ, тулуйбатым» — саҕаһата (хаана) баран өлөр, биир мааны кыыһа иҥиир-ситиитин таттаран, эмиэ саҕаһата (кырааската) баран өлөр. Ойууну көрдөһөн, тулуйумуна үөһээ үтүөлэрин төттөрү үтэйтэлиир, Чахчыгыр Таас ойуун дүҥүрүн үстэ-түөртэ охсон төттөрү алҕаан-туойан үтэйтэлиир. Ол кэнниттэн аҕыс уола, аҕыс кыыһа бары саҕаһалара тоҕо түһэн өлүтэлээн бараллар. Онтон барҕа баайа, сүөһүтэ сир аайы, аҕыс үрэҕинэн хамсык-өлүү булан өлөн дагдаһан баранарга барар. Уот Айах Кудуҥса обургу бачча буолуох ниччэгэй-тирбэҕэ быстыбатын быһыытынан биир эрэ Аан Өрүөчэй диэн куһаҕан дьүһүннээх уола биир куһаҕан балтыныын тыыннаах ордон хаалаллар. Онон кэнники кэмнэргэ орто дойду хамсыга-дьаллыга, киниэхэ сүөһүтэ суох буолта үһү диэн буолар.

II

Кэнники Уот Айах Кудуҥса баай кырдьан баран барҕа баайа баранан, дьоло-соргута тохтон баран бэйэтин дэҥнэнэн өлөр. Биир ааттаах ууһу булан өлөрөөрү гынан туран, куттаан, биир үтүө атах эти түстэҕинэ (уураахха) бэйэтинэн быһа түһэр сытыы кылыста (быһахта) оҥорон хатаран, биилээн аҕал диэбитигэр улуу уус илбис эттэрээри Чахчыгыр Таас ойууну ыҥыран ааттаһан, ойууннуун сүбэ тэринэн бэйэтэ кылыһы кыһатыгар охсон Чахчыгыр Таас ойуун кэлэн кыыран ыраах ыырдаах тимир ууһун төрдүгэр абытай-халахай, абырааҥ, тохтоон болҕойон суорда намырыйыҥ! – диэн киирэн көрдөһөн илбис тэбэн, уус обургу сэттэ кыыс дьахтары булан ойууннуун ыллаан-туойан, алҕаан, илбис иҥэрэн, кылыһы алҕаан, биилээх бэлэм оҥорон, тыл этэн кырыыс кыраан аҕалан биэрбиттэр.

Уот Айах Кудуҥса үөрэн-көтөн, күлүм аллайан биир бастыҥ атыырын тобоҕун аҕалтаран, өлөттөрөн аҥаар буутун быстаран үрдүгэр кылыһын ууран көөртө кылыһа сытыыта бэрдинэн атах эти быһа түһэр. Онтон сылгы субай хаанын быһа түһэрбитэ хаана сирэйигэр типпитэ, моонньо бүтүннүү хаан буолтун сытыы кылыһынан (быһаҕынан) хаанын кыһынаары баһын моонньунан быһа тардынан өлөр… Киниттэн биир уол — Аан Өрүөчэй уонна биир куһаҕан кыыс ордон хаалан, үөскээн биэс Хатылыны ууһаталлар.

Виктор Кузьмич МАЛЫШЕВ, кыраайы үөрэтээччи