Сахалыы маҥнайгы бэчээт уус-уран литература үөскээһинигэр суолтата

Валентина Григорьевна СЕМЕНОВА, филологическай наука кандидата, Наталия Васильевна БУРЦЕВА, филологическай наука кандидата.

саха сангата

Маҥнайгы сахалыы тылынан бэчээт («Саха дойдута» (1907-1908), «Саха олоҕо» (1908-1909) «Саха саҥата» (1912-1913) төрөөбүт норуотун уопсастыбаннай өйүн-санаатын сүрүннээбитэ, олохтоох нэһилиэнньэ гражданскай көҕүн уһугуннарбыта, норуот омук быһыытынан бэйэни билиниитин күөртээбитэ.

«Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттар тахсыахтарын иннинэ норуокка киэҥник тарҕамматах, аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «Образцы народной литературы якутов» научнай таһаарыы тиэкистэрэ, тылбаастаммыт итэҕэл кинигэлэрэ эрэ бааллара. Онон хаһыат төрөөбүт тыл туттуллар эйгэтин кэҥэппитэ, уопсастыба олоҕор суолтатын үрдэппитэ. Сахалыы тыллаах хаһыакка нэһилиэнньэ интэриэһэ улаханын туһунан В.М.Ионов Э.К.Пекарскайга суругуттан (30.10.1907) билиэхпитин сөп: «Покупают и №№ «Якутского края» иногда из-за якутского текста. Спрос на якутскую литературу, значит, растет»1 . Учуонай Г.У Эргис Пекарскай хомуйан оҥорбут норуот тылынан айымньытын холобурдара уонна сахалыы сирэйдээх «Саха олоҕо» хаһыат норуот олоҕор улахан прогрессивнай суолталаммыттарын бэлиэтээбитэ. Уонна: «Эти первые ласточки якутской литературы сразу завоевали внимание и симпатию народа. Старожилы рассказывают, что наиболее развитые якуты заказывали своим родовичам, едущим в Якутск, привезти «сахалыы суругу – писания на якутском языке». Грамотные и образованные якуты зачитывались «Образцами народной литературы якутов» и первыми якутскими газетами и охотно читали их своим неграмотным родичам», — диэн тоһоҕолоон эппитэ2.

Ол эрээри хаһыат олох кыһалҕатын кырдьыктаахтык көрдөрбүтүн, саха норуотун көҥүлгэ, үөрэххэ дьулуһуутун күөртээбитин таһынан, сүрүн өҥөтө — төрөөбүт тылынан маҥнайгы уус-уран айымньылары бэчээттээн, уус-уран литература төрүттэниитигэр олук уурбута буолар. Ол курдук, «Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттарга, «Саха саҥата» сурунаалга, уопсайа барыта, алта уонча ахсааннаах фольклор уонна литература айымньыта бэчээттэммитэ. Хаһыакка бэчээттэммит айымньылары кэрэхсээн Э.К.Пекарскай: «… этнограф и лингвист найдут для себя … небольшой, но далеко не безынтересный материал, состоящий из статей на русском и якутском языках, а также оригинальных и переводных беллетристических произведений (драма, рассказы, предания, стихотворения) на языке якутском», — диэн суруйан турардаах3. Хаһыат уус-уран литература үөскээһинигэр суолтатын туһунан, бэл, 1955 с. тахсыбыт, историяны көрүүгэ үгүс токурутууллааҕынан биллэр «Саха советскай литературатын историятын уочаркатын» ааптардара мэлдьэспэтэхтэрэ: «Ити хаһыаттар редакциялара, саха интеллигенциятын бэйэлэригэр тарданнар, сахалыы тылынан туспа салаа аспыттара. Киниттэн саха литературатын бастакы хардыылара саҕаламмыттара»3.

Саха литературатын төрүттээбит А.Е.Кулаковскай, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин о.д.а. холонооччулар уус-уран айымньылара аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэнэн, бар дьон билиитигэр тахсыбыттара, сахалыы тыллаах ааҕааччы бу хаһыат нөҥүө уус-уран литература туһунан өйдөбүлү ылбыта. А.Е.Кулаковскай маҥнайгы айымньытын бэчээттээн, киэҥ араҥаҕа таһааран, өссө салгыы айарга-суруйарга көҕүлээбит хаһыатынан «Саха олоҕо» буолбута. Ол курдук поэт аан бастаан бэчээттэммит айымньытынан 1908 с. ыам ыйын 1 күнүгэр хаһыат 21-с нүөмэригэр тахсыбыт «Төрүү илигиттэн кыраныылаах» хоһооно ааҕыллар. Көҥүл тыыннаах хаһыакка норуот ырыаһыта П.Охлопков-Наара Суох, кэлин суруйааччы быһыытынан киэҥник биллибит М.Н.Тимофеев-Терешкин сытыы ис хоһоонноох, «Сахалар союзтарын» охсуһуутун өйүүр тосхоллоох «Батталлаах дьаһал, үтүргэннээх дьүүл», «Бүлүү ырыата» хоһоонноро тахсыбыттара.

Саха литературатын историятын чинчийээччилэр сахалыы тылынан бастакы кэпсээннэр аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэммиттэрин бэлиэтииллэр: «Первые произведения якутской художественной прозы были напечатаны в прогрессивной демократической газете «Якутский край», основанной русскими политическими ссыльными в 1907 году…»5. Саха дьоно аан бастаан бу хаһыаттан бэйэлэрин кыһалҕалаах олохторун кырдьыктаахтык көрдөрөр сытыы ис хоһоонноох кэпсээннэри аахпыттар. «Сэһэн», «Остуоруйа» курдук сир түҥэтигин, көлөһүннээһин кыһалҕаларын арыйар айымньылар олохсуйбут бэрээдэги, батталы утарар социальнай-кылаассабай тосхоллоохторун бэлиэтиибит. Ити барыта уопсастыбаҕа сытыы общественнай өй-санаа олохсуйуутугар сабыдыаллаабыта дьэҥкэ.

Хаһыат 1907-1908 сс. уонча нүөмэригэр ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыт аан маҥнайгы сахалыы драма — В.В.Никифоров «Манчаары түөкүнэ» бэчээттэммитэ. Кириитик В.Н.Леонтьев 1926 с. бэчээттэммит ыстатыйатыгар айымньы «саха драматын үөдүппүтүн», «саха олоҕун сиэркилэ курдук» арыйбытын ыйбыта6. Оттон Н.М.Заболоцкай «Саха литературата (очеркалар)» үлэтигэр суруйуу «саха литературата маҥнай үөскүүрүгэр  акылаат уурсубута», «баттал утары толору куолаһынан хаһыытаабыт Манчаары обраһа революция иннинээҕи литература айбыт обраһыттан саамай чэгиэнэ, саамай актыыбынайа буолар», — диэн бэлиэтээбитэ7. Онон, көрөрбүт курдук, хаһыат сахаҕа литература үөскээһинин уонна сайдыытын түстээбитэ. Айымньылар, сүнньүнэн, олох чахчытын кырдьыктаахтык көрдөрөр кириитикэлиир реализм тосхолунан суруллубуттарын бэлиэтиэххэ сөп.

Хаһыакка уус-уран литература бары көрүҥнэрэ: хоһоон, драма, кэпсээн бэчээттэммиттэрин таһынан, ырыа, литературнай остуоруйа, фельетон эмиэ тахсыбыттара. Таһаарааччылар норуот тылынан айымньытын («Кымыһы алгыыр ырыа», «Саха ырыата»,  «Саха төрдө», «Тыгын»), уус-уран тылбааһы    А.Е.Кулаковскай М.Лермонтовтан «Абааһы андаҕарын», В.Серошевскай «Хаайыылаах») эмиэ тумнубатахтара.

С.А.Новгородов 1916 с. «Якутские вопросы» хаһыакка бэчээттэппит ыстатыйатыгар бу таһаарыыларга бэчээттэммит уус-уран айымньылары үүнэн-сайдан эрэр саха литературатын «сыаната биллибэт үөскэхтэринэн» (драгоценный зародыш) ааттаан турар8. Хомойуох иһин, бу хаһыаттар сотору кылгас кэмҥэ үөдүйэ сылдьыбыттара. Көҥүл тыыннаах бэчээккэ олохтоох тутулу утарар ис хоһоонноох матырыйааллар тахсар буоланнар, кини өр барбатаҕа, сабыллыбыта. Ол эрээри хас да сыл ааспытын кэннэ олохтоох интеллигенция бэйэтин кыаҕынан, туруорсуутунан сахалыы тыллаах сурунаал тахсарын ситиспитэ.

«Саха саҥата» сурунаал сахаҕа уус-уран литература төрүттэниитигэр быһаччы суолталаах буолбута. Бастатан туран, сурунаал саха литературатын кэнэҕэски төрүттээччилэригэр суол аспыта. Сурунаалга А.Е.Кулаковскай хоһооно, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин тылбаастара бэчээттэнэн, бар дьоҥҥо тарҕаммыттара. Саха уһулуччу талааннаах суруйааччыта Анемподист Софронов литератураҕа киириитигэр бу сурунаал быһаарыылаах суолталаммыта. Ол курдук кини айар талаана «Саха саҥатын» кыһатыгар уһаарыллан тахсыбыта. Бу сурунаалтан куорсун анньынан, А.Софронов айар талаана күлүмүрдүү оонньообута. Саха күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын хартыыналарын К.Гаврилов талааннаахтык дьүһүйэн, айар кыаҕа арыллыбыта. Нууччалыы тыллаах биллэр поэт П.Черных-Якутскай бу эрэ таһаарыыга сахалыы айымньыларын бэчээттэппитэ. Маны тэҥэ, сурунаалга норуот ырыаһыттарын бастыҥ айымньылара эмиэ тахсыбыттара.

Иккиһинэн, сурунаал төрөөбүт норуотун уус-уран литература өйдөбүлүн кытары билиһиннэрбитэ. Ол курдук, таһаарыыга литература бары көрүҥүн үгүс жанрдара бэчээттэммиттэрэ. Сурунаалга ордук чаастатык кэпсээннэр бэчээттэммиттэрин бэлиэтиэххэ сөп. Кэлин уопсастыбаннай деятель быһыытынан киэҥник биллибит, «Холбоһу» төрүттээбит Кузьма Осипович Гаврилов (1890-1938) 22 эрэ саастааҕар «Аата, уол даҕаны буолбат», «Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр», «Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах басыһар», «Эрдэ ынах төрүүр кэмэ буолла» диэн этнографическай тосхоллоох кэпсээннэри «Тыа оҕото» диэн илии баттаан бэчээттэппитэ. Тыа оҕотун айымньылара суруллубут таһымнара үрдүгүнэн, тыллара-өстөрө хомоҕойунан ааҕааччыга биһирэппиттэрэ, киэҥ кэрэхсэбили ылбыттара. Сурунаалга Анемподист Софронов икки кэпсээнинэн айымньыны («Кэпсээн», «Сөлүүкүн кэпсээнэ») бэчээттэппитэ. Кэпсээнньит маҥнайгы айымньыларын норуокка былыр-былыргыттан киэҥник тэнийбит булугас өйдөөх, күүстээх-уохтаах дьон, абааһы, таҥха иһиллээһинин туһунан норуот кэпсээннэригэр олоҕуран айбыта.

Куоратчыт диэн ааттаах ааптар «Алдьархай» диэн кэпсээнигэр арыгы алдьархайга тиэрдиитин биир ыал холобуругар сүрдээх кэрэхсэбиллээхтик биэрбит. Бэрт хомоҕой тылынан суруллубут айымньыга ааптар геройдарын уйулҕаларын туругун, саҥаларын-иҥэлэрин уратытын талааннаахтык арыйбыт. Былас уола Былатыан «Мунньах» диэн кэпсээнигэр хас да күннээх нэһилиэк мунньаҕын хайдах баарынан ойуулаан суруйбут. Маны таһынан, Аата-Суох диэн дьоҕурдаах ааптар дьону билиэн ылар, сорго-муҥҥа ыытар арыгы туһунан «Бурдук уута буойун бухатыыр», аллитерациялаах, ритмикалаах прозанан суруллубут «Мэнипиэс ырыата» диэн үгэ кэпсээннэрин, Сыылла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи диэн псевдонимнаах ааптар сытыы ис хоһоонноох  «Буокас түүл», Суруксут «Сибиэн туһа» социальнай-бытовой хабааннаах,  Сээркээн Сэһэн (В.В.Никифоров) «Дьиэрмак» историческай хайысхалаах айымньыларын бэлиэтиэххэ сөп. Сурунаалга киирбит саха бастакы кэпсээннэрэ оччотооҕу саха олоҕун-дьаһаҕын кырдьыктаахтык көрдөрбүттэрэ. Айымньылар үгүстэрэ норуот кэпсээннэригэр олоҕурбуттара фольклортан литератураҕа киирии быыһык кэмин көрдөрөллөрүнэн уратылаахтаар.

Поэтическай айымньылартан саха литературатын төрүттээччи А.Е.Кулаковскай «Уот тыыннаах улахан оҥочо» хоһооно сурунаал 1913 с. 1№-гэр бэчээттэммитэ. Манна «Туспа дойдуларга /Соргу булаары, /Көмүскэ баран/ Көнөн кэлээри» айаҥҥа туруммут лирическэй герой техника сүҥкэн ситиһиитин – борокуоту сөҕө-махтайа көрөн, күүһүн-уоҕун биһириир, сүрдээн-кэптээн ойуулуур. Алампа «Төрөөбүт дойду» диэн маҥнайгы хоһооно сурунаал 1912 с. 4№-гэр бэчээттэммитэ уонна тута ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта, кини аата суруйааччы быһыытынан норуокка киэҥник биллибитэ. Алампа манна төрөөбүт дойдутун буор түгэҕэр сытар өлбүт киһиэхэ, халлаан умнубут хаарыан бухатыырыгар холоон, дьон-сэргэ тыын тахсыбат олоҕун ыарахан олоҕун аһаҕастык арыйан, ыраахтааҕылаах Россияҕа «туора урдустар»диэн ааттанааччы норуоттар туох да бырааба суохтарын саралаан көрдөрбүтэ. Революция иннинэ Саха сиригэр сытыы ис хоһоонноох айымньыларынан киэҥник биллэн эрэр нууччалыы суруйар поэт П.Н.Черных-Якутскай «Саха саҥатыгар» анаан-минээн үс хоһоону сахалыы суруйбута.

Итини сэргэ норуот ырыаһыттарын Көстөкүүн Оруоһун «Сир ийэ айыллыбыт ырыата», Оонньуулаах Уйбаан «Сут ырыата», «Хонон турарбыт ырыата», Ырыа Ылдьаа «Таатта ырыата» айымньылара бэчээттэммиттэрэ.

Биллэн турар, национальнай литература саҥа саҕаланар кэмигэр баай үгэстэрдээх нуучча литературатыттан үгүскэ үөрэнэрэ саарбаҕа суох. Ол да курдук, А.Е.Кулаковскай «Саха интеллигенциятыгар» (1912) суругар тылбаас суолтатын туһунан: «Первым и существенным шагом к созданию якутской литературы должны быть переводы с русского на якутский язык»9, — диэн суруйбута. Ити туһунан литератураны чинчийээччи И.Г.Спиридонов: «…нуучча литературата саха норуотун уопсай культурата үрдээһинигэр кэмнэммэт улахан үтүөлээх. Чопчулаан этэр буоллахха, саха интеллигенциятын бары көлүөнэлэрэ нуучча классическай, демократическай литературатын ааҕан, үөрэтэн иитиллэн тахсыбыттара, билиилэрин-көрүүлэрин кэҥэппиттэрэ, эстетическэй, культурнай таһымнарын үрдэппиттэрэ. Быһаччы эттэххэ, нуучча баай литературата сахаларга билии-көрүү төрүтүнэн, культураҕа иитиллии кыһатынан буолбута»10, — сөпкө бэлиэтээбитэ.

Тылбаастаммыт айымньылартан саамай бөдөҥнөрүнэн В.В.Никифоров Лев Толстой «Власть тьмы» (1886) социальнай-психологическай драматын сахалыы саҥардыбыта буолар. В.В.Никифоров «Хараҥа суол күүһэ» пьеса тылбааһын сурунаал 1912 сыл 2-3№-дэригэр, 1913 сыл 2, 3 №-дэригэр бэчээттэппитэ. Сурунаал үлэтэ тохтотуллан, айымньы кэлин өттө бэчээттэммэккэ хаалбыта. Тылбааһа лаппа кыайа тутуллан, үрдүк уус-уран таһымнаахтык оҥоһуллубут.

Маны таһынан В.В.Никифоров Сээркээн Сэһэн диэн псевдонимынан  «Киһи» притчаны тылбаастаабыт. «Саһыллаах тигр кыыл» кылгас үгэни Обоукоб диэн псевдонимынан Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич сахалыы саҥардыбыт. Анемподист Софронов тылбаасчыт быһыытынан сурунаал үлэтигэр эмиэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Ол курдук Алаас ыччата псевдонимнаах нуучча үгэһитэ И.А.Крылов икки үгэтин тылбаастаабыта.   Критик Г.С.Сыромятников бэлиэтээбиттээх: «Люди, только что вступившие на путь литературного творчества в условиях, когда не было почти никакой возможности публиковать произведения на национальном языке, переводили на свой родной язык отнюдь не случайные произведения. Несомненно, они выбирали то, что им пришлось по душе, что наиболее импонировало их идейным усремлениям и эстетическим вкусам»11. Ол да курдук А.И.Софронов тылбаастаабыт «Таҥараҕа үҥээхтээбиттэр» В.Я.Шишков кэпсээнигэр икки ыал эбэҥкини атыыһыттар арыгынан, таҥара дьиэтинэн сөрөөн хайдах ынырыктык албынныылларын, талыылларын көрдөрүллэр.

Онон, сурунаалга нууччалыыттан бастакы тылбаастар хото бэчээттэнэн, оччотооҕу ааҕааччылар нуучча классик суруйааччыларын айымньыларын кытары   төрөөбүт тылларынан билсэр кыахтаммыттара.

Үсүһүнэн, сурунаал уран тыллаах айымньыларынан саха ааҕааччыларын  уус-уран литератураҕа умсугуппута, кэнэҕэски айар талааннары уһугуннарбыта, ииппитэ. Ол курдук народнай суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҕо сааһын туһунан ахтыытыгар маннык бэлиэтээбиттээх: «…Филипп Федоров диэн мин күтүөтүм, букатын үөрэҕэ суох киһи, «Саха саҥата» сурунаалга бэчээттэммит ырыалары нойосуус билэн бэркэ диэн туойар буолара. Кини «Таатта ырыатын», «Сут дьыл» ырыатын, «Сайын» ырыатын бэркэ диэн ыллыыр этэ. Кэлин билбитим, ити ырыалар 1912 уонна 1913 сыллардаахха тахса сылдьыбыт «Саха саҥатыгар» бэчээттэммит эбиттэр. Кини олору аахтаран истэн баран өйүгэр илдьэ сылдьан туойар эбит»12. Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа Алампа туһунан ахтыытыгар былыр дьукаах олоро сылдьыбыт киһитигэр — Милиэтий Софроновка «Саха саҥата» сурунааллааҕын, киниттэн уларсан ылан умсугуйан, таптаан ааҕарын, Милиэтий биирдэ «Төрөөбүт дойду» диэн хоһоону «Саха саҥатыттан» оргууй ааҕан биэрэн, Таатык уола Егор Посельскайы ыллаппытын туһунан суруйбута13.

Онон, сахалыы маҥнайгы бэчээт төрөөбүт тылынан литература сайдыытыгар тугунан да кэмнэммэт сүҥкэн уонна туймуулуур суолталаах.

Ол эрээри, хомойуох иһин, өр сыл устата сахалыы бэчээт саха национальнай буржуазиятын, тойот аймах санаатын этэр, интэриэһин көмүскүүр орган этэ диэн санаа олохсуйбута. Ити — сурунаал үлэһиттэрэ, ааптардара репрессияланан, өр кэмҥэ ааттара ааттаммат буола сылдьыбыттарыттан тутулуктааҕа өйдөнөр.

Холобур, хаһыаты үбүлээбит атыыһыт Петр Кушнарев 1920-с сс. баайа-дуола бүтүннүү национализацияламмыта, бэйэтэ эмиграцияҕа Кытайга өлбүтэ. Сахалыы бэчээт көҕүлээччитэ, салайааччыта Василий Никифоров 1928 с. Новосибирскай куоракка түрмэ балыыһатыгар өлбүтэ. Маҥнайгы редактор Семен Корякин 1920 с. ревтрибунал уурааҕынан болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубута. «Саха олоҕо» хаһыаты таһаарааччы Алексей Семенов 1938 с. ытыллыбыта. Сахалыы салаа көхтөөх кыттааччыта Роман Оросин көскө сылдьан, 1922 с. өлбүтэ.

Суруйааччы Анемподист Софронов хаайыллан, Саха сирин тас өттүгэр көскө утаарыллан биэс сыл эрэйи эҥэринэн тэлбитэ. Иван Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан 1921 с. күһүнүгэр кыыллыы сэймэктэнэн өлбүтэ.  Кузьма Гаврилов 1938 с. ытыллыбыта.

Саҥа кинигэҕэ киирбит «Сыһыарыыга» — хаһыакка, сурунаалга ахтыллан ааһар: араас таһымнаах мунньахтар кыттыылаахтарын, сахалар союзтарын чилиэннэрин, докумуоннарга илии баттаабыт дьон туһунан кылгас чахчылары биэрдибит. Биллэн турар, оччотооҕу уопсастыба олоҕор көхтөөх кыттыыны кыахтаах уонна үөрэхтээх дьон: интеллигенция, улуус уонна нэһилиэк чөмчөкөлөрө ылаллара. Кинилэртэн үгүстэрэ төрөөбүт норуоттарын патриоттара, кини сайдарын туһугар бэриниилээхтик үлэлээбит дьон этилэрэ. Холобур, кулуба Илья Попов Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүнэн оскуола туттарбыт. Дүпсүн кулубата Петр Афанасьев улууһугар зоологическай музейы тэрийбит. Байаҕантай кулубата Иван Степанов тулаайахтары ииппит амарах санаалаах киһи быһыытынан биллэрэ. Үгүс кулубалар, кинээстэр улуустарыгар, нэһилиэктэригэр маҥнайгы оскуолалары арыйбыттар, миэлиҥсэни, таҥара дьиэтин туттарбыттар, норуот олоҕун тупсарыыга үгүс үбү сиэртибэлээбиттэр, научнай экспедицияҕа кыттыспыттар.

Ол эрээри, хомойуох иһин, үтүө, баай төрүттээх дьоммут сэбиэскэй кэмҥэ кэрэгэй дьылҕаламмыттар. Элбэхтэн аҕыйах холобур. Хаһыакка, сурунаалга ахтыллыбыт дьонтон Дмитрий Слепцов-Бачыгыратар уола, Иван Афанасьев Саха сирин тас өттүгэр көскө сылдьан, Василий Артамонов, Гаврил Никифоров-Манньыаттаах уола эмиграцияҕа, Михаил Шеломов,  Афанасий Рязанскай түрмэҕэ өлбүттэрэ. Сорохтор чиэски сиргэ дьиэ көскө ыытыллыбыттар, үгүстэр кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубуттар, атыттар баайдара бүтүннүү туордаммыт, куоластара быһыллыбыт, кулаактанан, унньуктаах уһун  сонордооһуҥҥа түбэспиттэр.

Үтүө, баай төрүттээх өбүгэлэрбит ааттара дьон өйүттэн-санаатыттан үйэ-саас тухары умнууга барбыттар. Онон, төрөөбүт норуоттара сайдарын туһугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит, омукпут, бар дьон туһа диэн биир национальнай идиэйэҕэ түмсэн сомоҕолоспут дьоммут сырдык ааттарыгар күн бүгүн сүгүрүйэн ааһар ытык иэстээхпит.

1 Наукалар Академияларын Санкт-Петербурдааҕы архыыба, 47 ф., 1 оп., 333 дь., 50 об. л.

2 С. 366.

3 Пекарский Э.К. Якутские газеты за 1907-1909 гг. – Живая старина. – СПб., 1909. – Вып. 1. – Кн. 69. — С.108-109.

4 С.Васильев Г.М., Канаев Н.П., Эргис Г.У. Саха советскай литературатын историятын очерката. Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1955. – 320 с. — С.44.

5 Тобуроков Н.Н., Сыромятников Г.С., Габышев Н.А., Михайлова М.Г. История якутской литературы (середина ХIХ – ХХ века). – Якутск: Полиграфист, 1993. – С.159.

6 Лөгүөнтэйэб Б. Н. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха ходуосастыбаннай литературата / Сборник «Саха кэскилэ». – Якутск, 1926. – Вып. 3. – С. 90, 97.

7 Заболоцкай Н.М. Якутская литература (очерки) // Саха кэскилэ. – Якутск , 1927. – Вып. 2. – С. 24, 27.

8 Новгородов С.А. Основные задачи якутской интеллигенции //Якутские вопросы. — 1916. — 10, 14, 17 сентября.

9 Кулаковский А.Е. Якутской интеллигенции. – Якутск: Изд-во СО РАН, 2000. – С.76.

10 Спиридонов И.Г. Литературабыт бэҕэһээ уонна бүгүн. — Дьокуускай: Бичик, 1995. – С.13.

11 Сыромятников Г.С. Идейно-эстетические истоки якутской литературы. — Якутск: Якутское книжное изд-во, 1973. – С.12.

12 Суорун Омоллоон. Тыл хомуһунун кыһатыгар/ Литература арахсыспат аргыһа.-  Дьокуускай, 2006. – С.21..

13 Амма Аччыгыйа. А.И.Софронов /Киһи уонна айымньы. Якутскай: Саха сиринээ5и кинигэ изд-вота, 1975. – С.93.