Раиса Кулаковская: «Норуот эттэ, норуот ыллаата, норуот сүргэтэ көтөҕүлүннэ, норуот түмүстэ»

Бэчээккэ Аита ШАПОШНИКОВА бэлэмнээтэ

Раиса Кулаковская

Кулун тутар 16 күнүгэр киин куоракка Дьокуускайга, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр саха литературатын төрүттээччи, бэйиэт, учуонай, бөлөһүөк, уопсастыбаннай деятель, саха норуотун духуобунай лиидэрэ Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 140 сылын бэлиэтээтибит.

Норуоттар доҕордоһууларын дыбарыаһа бу күн ыалдьыттарын ураты дьоһуннук көрүстэ. Ол курдук, духобуой оркестр доҕуһуолунан, сахалыы таҥастаах Олоҥхо тыйаатырын артыыстара кэлбит дьону фойеҕа Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтигэр, олоҕор анаммыт кинигэ быыстапкатын уонна “Алексей Кулаковскай удьуордара” фото-быыстапканы көрөргө ыҥырдылар.

Дыбарыаска бу күн Өксөкүлээх сырдык аатыгар сүгүрүйээччилэр мустубуттар – элбэх ыччат, устудьуоннар, интеллигенция, куорат олохтоохторо бааллар. Тааттаттан улахан дэлэгээссийэ кэлбит. Саха суруйааччылара, култуура деятеллэрэ бу тэрээһиҥҥэ  доҕордорун, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччытын Бронтой Бедюровы ыҥырбыттар.

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков бэйэтин этиитигэр, Саха сирин историята саҥалыы суруллан эрэригэр тохтоото.

— 50-с сыллардаахха суруллубут Саха сирин официальнай историятыгар саха национальнай интеллигенцията киллэриллибэтэҕэ. Ол эбэтэр, кинилэртэн үгүстэрэ репрессия хаарыйбыт дьоно этилэр. Онон билигин учуонайдар, чинчийээччилэр, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһын бүттүүнүн иннилэригэр биһиги официальнай историябытын, умнуллубут дьоммут ааттарын төнүннэрэр сорук турар. Бу — Алексей Кулаковскай, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, Гаврил Ксенофонтов  курдук  бас-көс дьоннордоох бүтүн  көлүөнэ саха чаҕылхай  интеллигенцията! Бу үлэни биһиги дьоһуннаахтык толоруохтаахпыт, — диэтэ Александр Николаевич.

“Генийдэр төрөөбүт дойдуларыгар, дьиэлэригэр-уоттарыгар төннөллөрө тугун үчүгэйэй!”, — диэн, куруутун буоларын курдук,  уобарастаан, чаҕылхайдык эттэ Өксөкүлээх туһунан Бронтой Бедюров.

Оттон Алексей Елисеевич улахан сиэнэ Раиса Реасовна Кулаковская, эһэлэрин аата умнуллубатын иһин бары Кулакуоскайдар ааттарыттан сахатын норуотугар, бырабыыталыстыбаҕа истиҥник махтанна уонна балтын Людмила Реасовнаны – Өксөкүлээх Өлөксөй айар, научнай үлэтин нэһилиэстибэтин чинчийээччини үрдүк, дьоһуннаах наҕараадатынан ис-сүрэҕиттэн эҕэрдэлээтэ.

Үөрүүлээх чаас түмүктэниитигэр, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Доҕордоһуу дьиэтигэр мустубут дьон талах курдаах Таатта талыы уолаттара – аҕалар уонна оҕолор Өксөкүлээх хоһооннорун ааҕан ньиргитэллэрин иһиттилэр.

Татьяна МАРКОВА, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru


Кулун тутар 16 күнүгэр Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх төрөөбүтэ 140 сылыгар аналлаах үөрүүлээх мунньахха Раиса Реасовна Кулаковская этиитэ.


А.Е. КулаковскийЭтэллэр этэ: «Аҕаҕытын ыраахтааҕы курдук тутаҕыт», — диэн. Кини санньыйар, санааргыыр күннэригэр ийэбит эрэйдээх этэр этэ: «Аҕаҕытын кытта кэпсэтиҥ, кини аттыгар баар буолуҥ, кинини сааратыҥ», -диирэ.

Эн ыксыыр, тиэтэйэр, кыһалҕаҕа ылларбыт күннэргэр ийэ тылыҥ, эн ийэҥ, буоллаҕына, барыта нарыннык, наҕыллык, чиҥник олоҕор түһэр.

Өксөкүлээх Өлөксөй төрөппүт оҕотун саамай улахан оҕото буолан эһиги иннигитигэр тураммын, долгуйарым, умнарым-тэннэрим  дэлэ буолуо дуо. Бу тырыбыынаттан тутуһан туран, тылланыахпыттан Эһэм диэн ааттаабыт киһибин (төрүөхпүттэн аҕам кининэн киэн туттарга үөрэппитэ, киниттэн араарбатаҕа), норуот даҕаны кинини биирдэ да түөрэ-таары саҥарбатах киһитин туһунан бүгүн бу курдук быыкаайыктык, субу курдук этиэхпин баҕарабын.

Кини туһунан мин этиэм дуо. Кини туһунан норуот эттэ, норуот ыллаата, норуот сүргэтэ көтөҕүлүннэ, норуот түмүстэ диэн этэбин. Онон сахам норуотугар биһиги Кулаковскайдар ааттарыттан сүрдээх улахан махтал, баһыыба тылбын этээри таҕыстым.

Мин Дмитрий Кононовиһы (Суорун Омоллоон – ред.) кытта 18 сыл бииргэ үлэлээбитим. Оттон Дмитрий Кононович Өксөкүлээххэ үөрэммит эбит. Дмитрий Кононович аҕабын үөрэппит. Аны онтон Дмитрий Кононовичка мин үөрэнээччи буолбутум. Бэртээхэй дьоннор ортолоругар үөскээммин, өйдөрүгэр-санааларыгар уһуйуллубут буоламмын, мин манна кинилэргэ бүгүн улахан, сүдү махтал тылбын этиэхпин баҕардым.

Арай эһэбит кэриэһин толорбут ытык дьон манна баар буоллуннар. Кинилэр этиэхтэрэ этэ: «Тыый, биһиги Өлөксөйбүт кырдьык даҕаны оннук буолуохтаах этэ!». Кинилэри кини уулуссатын устун хаамтарыахпыт этэ, бу эһэм аатынан дыбарыаска сырытыннарыахпыт этэ, кини дыбарыаһын иилээн илдьэ иһэр Яна Викторовна коллективын кытта көрсүһэннэриэхпит этэ, кини памятнигын аттыгар илдьиэхпит этэ, космоска кини хоһооно дуорайбытын иһитиннэриэхпит этэ. Бу дьикти буолбат дуо? Наһаа дьикти! Итини остуоруйалаан эрэр курдук өйдүөххэ, саныахха эмиэ сөп. Ону таһынан кини нэһилиэстибэтин үөрэтэр институт аһылынна, өркөн өйдөөх учуонайдар манна мунньустаннар кини талба талаанын дьоҥҥо, аан дойдуга таһаараллар.

Кини айымньыта япон тылынан саҥарда, атын омуктар тылларыгар тылбаастанна. Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Ити мин эһэм дуо, итинник эһэлээх буолуохха сөп дуо, — диэн бэйэбиттэн сороҕор ыйытыахпын баҕарар курдукпун.

«Махтаныам этэ аны наһаа улаханнык таптыыр, куруук аймах курдук саныыр суруйааччыларбар, учуонайдарбар.»

Эһэм барахсан баара буоллар! Кини 49 сааьыгар өлбүтэ. Букатын оҕо дии. Биһиги билигин 50 да саастаах киһини оҕолуу ньээҥкэлээн ыйан-кэрдэн олоробут. Хайдахтаах өркөн өй киһи олорон ааспытын киһи өйүгэр батарбат.

Мин аҕам Алексей Елисеевич биэс оҕотуттан собус соҕотох хаалбыта. Кырдьык даҕаны оҕолоох буолуу диэн дьол. Оттон оҕо төрөппүтүн туйаҕын хатарар буоллаҕына, кини суолун өссө чиҥэтэн бара турар буоллаҕына, бу икки төгүллээх дьол.

Аҕам аҕатыгар «Аҕам олоҕо» диэн тылынан бэртээхэй памятник туруоран барбыта. Эһиги аҕаҕытын үйэҕит тухары сымыйанан үөх да үөх буоллаххытына, хайдах тулуйуоххутуй, туох эттээх сииннээх буолаҥҥыт? Ону мин аҕам тулуйбута, эһиэхэ эрэнэн, норуокка эрэнэн, аҕам кырдьыга көстүө диэн. Хайаан да аҕабыт норуокка тахсыа диэн. Наада буоллаҕына норуот кинини хостоон ылыа диэн этэр этэ.

Аҕабытын биһиги наһаа үчүгэйдик туппуппут. Аҕыс оҕо этибит. Этэллэр этэ: «Аҕаҕытын ыраахтааҕы курдук тутаҕыт», — диэн. Кини санньыйар, санааргыыр күннэригэр ийэбит эрэйдээх этэр этэ: «Аҕаҕытын кытта кэпсэтиҥ, кини аттыгар баар буолуҥ, кинини сааратыҥ», — диирэ.

Кини ыарыһах этэ, сүрэҕэ ыалдьара. Сааһын тухары эрэйи эҥэринэн тэлбит киһи оҕото ыарыһах буолара биллэр буоллаҕа.

Биһиги ийэбит киниин көрөн-харайан, үтүө майгытынан 79 сааһыгар атаарбыта. Оруобуна бу билиҥҥи мин сааспар. Эрдэ барбыта дии саныыбын. Манна биһиги ийэбитигэр Татьяна Паповнаҕа ытыспыт тыаһын эмиэ аныаххайыҥ. Кини Өксөкүлээхтэн өлбөт ситимнэри салҕаан, намчы-нарын, холку биһигэр биһигини биһиктээн, ыраас дууһатынан аҕабытын көрөн-истэн илдьэ сылдьыбыта.

Махтаныам этэ аны наһаа улаханнык таптыыр, куруук аймах курдук саныыр суруйааччыларбар, учуонайдарбар.

Биһиги сиэннэр мээнэ сис туттан баран сылдьыбатахпыт. Аҕабыт эһэбит диэн оллоонноон олорон Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан иитэр, уһуйар чаастары ыыппат этэ да буоллар, сэрэнэн, кистээн өйдөтөр этэ.

Биһиги чуумпутук олорбуппут. Убайбыт Атос аҕатыгар анаан «Өксөкүлээх уола» диэн иккитэ төхтүрүйэн кинигэ суруйбута. Биһиги оҕолорбут Өксөкүлээх суолунан хаста да Өймөкөөҥҥө экспедициялыы бара сылдьыбыттара. Ярославскай музейыгар эһэлэрин туһунан экспозиция туруорбуттара. Биһиги оҕолорбут Өксөкүлээх Бүлүүтээҕи сылларын үөрэтэн дипломнай суруйбуттара. Ити курдук кыратык эмэ киниэхэ туһалаабыт, чооруос да тумсун саҕа үчүгэйи оҥорбут киһи диэн кыһаналларыттан мин сүрдээҕин үөрэбин. Оҕолорум барахсаттар манна бааллар, ити кэчигирэһэн олороллор. Күн диэки, күөх диэки, сибэкки курдук үүнэ, чэлгийэ туруҥ диэн эһиэхэ баҕарабын.

Эһэбит хоһооно космостан дуорайарыгар мин Опера уонна балет театрыгар соҕотох этим. Тоҕо эрэ. Бу мин онно олорон ытаатым ээ, бу эмээхсин. Олохпут-дьаһахпыт сайдыбытыттан эбитэ дуу, үөрбүтүм бэрдиттэн  эбитэ дуу… Сибилигин аҕам баара буоллар тобуктуу түһүө этэ диэбит санаабыттан дуу. Ол курдук долгутуулаах түгэн этэ!

Университекка эһэбитигэр институт аспыттара диэн эттим. Евгения Исаевна барахсан көмөтүнэн, соргутунан. Ол иһин мин киниэхэ бүгүн эмиэ махтанан ааһабын. Манна балтыбыт Мила, Людмила Реасовна үлэлиир. Кини итиччэ быыкаа, намчы бэйэтин көрүмэҥ, кини дьиҥнээх герой. Ол курдук эһэбит научнай биографиятын суруйда, аны Амыдайга урут уруккаттан биһиги аймах барыта көмүллэ сытар уҥуохтарын эргиттэрдэ. Онно Өксөкүлээх Өлөксөй түөрт оҕото, Таатта кулубата Оонньуулаах Уйбаан оҕотун, кийиитин кытта, биһиги ийэлээх аҕабыт, былырыыҥҥыттан убайбыт Атос сыталлар. Кини туохтан да дьулайбакка, —  былыргы киһи уҥуоҕун эргитии диэн киһи эрэ дьулайар дьыалата, биир бэйэм наһаа дьулайабын, — сүрдээҕин турунан туран онон дьарыктанна. Хас биирди оҕоҕо мрамор памятник оҥотторон, барыларын эргиттэрдэ.

Оттон бүгүн кини эһэбит аатынан республика үрдүкү знагын ылла. Мин ис сүрэхпиттэн балтыбын эҕэрдэлиибин. Ытыахпар диэри үөрдүм. Кэлбит атаххын кубулутума, Мила!

Алексей Кулаковский