Петр Трофимович Павлов. Дурда-хахха буоларга туруммуттара

Наталия Степановна СТЕПАНОВА, Саха республикатын Национальнай архыыбын директорын солбуйааччы

Петр Трофимович Павлов

Сэбиэскэй кэмнээҕи историктар аҥардастыы кыһыллары эрэ сырдаппыттарын түмүгэр дьон өйүгэр-санаатыгар үрүҥҥэ сылдьыбыт саха хамандыырдара кэрээниттэн тахсыбыт хааннаах бандьыыттар, бүтэһик дьоннор курдук көрүллэн кэлбиттэрэ. Ити дьаралыктан кинилэр билигин да босхолоно иликтэр. Кинилэр тустарынан дьиҥнээх чахчылары сырдатыы – биһиги ытык иэспит. 

СӨ Национальнай архыыбыгар харалла сытар одоҥ-додоҥ докумуоннарынан уонна оччотооҕу быһыыны-майгыны кэрэһилиир чахчыларынан сирдэтэн Гражданскай сэрии историятыгар дорҕоонноохтук “Павлов бандьыыт” аатынан биллибит үөрэхтээх, оччолорго Хочо улууһун  Мэйик нэһилиэгин тумус туттар киһитэ, киэҥ хабааннаах общественнай үлэтинэн биллибит  Павлов Петр Трофимович туһунан кэпсиибит.

Кини быһа барыллаан 1872 с. Сунтаар Хочотун биллэр-көстөр баайа, улуус бочуоттаах “инородеһа” Трофим Васильевич Попов дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Трофим Васильевич икки фамилиятынан сурукка киирбитэ — Попов-Павлов диэн. Онон уолугар Петрга Павлов диэн фамилияны суруттарбыта. Трофим Васильевич оччотооҕуга улууска үөрэҕи тарҕаппыт дьонтон биирдэстэрэ буолар. Ол курдук кини дьиэтигэр оскуола аһан биэс оҕотун  барыларын ааҕарга-суруйарга үөрэттэрбитэ. Икки улахан уолаттар Михаил уонна Георгий салгыы Иркутскайдааҕы мужской прогимназияҕа үөрэммиттэрэ. Попов Михаил Иркутскайга үөрэнэ сылдьан 1904-1905 сс. өрөбөлүүссүйэ долгунугар оҕустаран үөрэнээччилэр ортолоругар тэриллибит куруһуок актыыбынай кыттыылааҕа буолбута. Ити будулҕаннаах, күүрээннээх кэмнэргэ Михаил прогимназия директорын сирэйгэ тыаһаппытын иһин быраатынаан Георгийдыын үөрэхтэриттэн уһуллубуттара уонна дойдуларыгар Мэйиккэ төннөн кэлбиттэрэ. Кэлин Георгий Саха сирин тас өттүгэр үөрэнэн үрдүк үөрэхтээх инженер идэтин баһылаабыта. Кини кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. Михаил  Петроград куоракка 1908-1913 сс. Шанявскай аатынан психологическай институтка (Вольный университет Шанявского аатынан эмиэ биллэр. – Ред.)  үөрэммитэ. 1917с. олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Питердээҕи рабочай уонна солдатскай депутаттар сэбиэттэрин агитатора, социал-демократ,  меньшевик Михаил Попов сайын дойдутугар кэлэ сылдьыбыта. Улууска хаста да мунньах тэрийбитэ. Онно ыраахтааҕыны бүрүстүөлүттэн суулларбыт өрөбөлүүссүйэ буолбутун, Арассыыйа аны хайдах салаллан олоруохтааҕын, ханнык былаас ордугун кэпсиирэ. Кини этэринэн былаас араас партиялартан турар парламенынан салаллыахтааҕа.  Партиялартан быыбардарга ким элбэх куолаһы ылбыт киһи дойду государственнай мунньаҕын салайсыахтааҕа. Билигин кэлэн санаатахха, оччотооҕуга демократия оҥкулларын олохсута сатаабыт меньшевиктар былааска тахсыбыттара буоллар Арассыыйа  сайдыы атын суолунан барбыт буолуо этэ.

Оттон Трофим Васильевич кыра уола Петр Павлов ааҕарга-суруйарга дьиэтигэр үөрэнэн баран Элгээйитээҕи  начаалынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна, дьон кэпсээнинэн, салгыы Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар үөрэммитэ биллэр. Төрөөбүт нэһилиэгэр Үөһээ-Мэйиккэ ону ааһан улууска Петр Трофимович киэҥ хабааннаах общественнай үлэтинэн биллэн-көстөн барбыта. Архыып докумуоннара тугу кэпсииллэрий?

Дойду үрдүнэн 1897 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ нэһилиэгин баар-суох үөрэхтээх киһитин быһыытынан биэрэпиһи оҥорбута. Биэрэпис түмүгүнэн Саха сириттэн 115 киһи боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыттара, олор истэригэр Петр Трофимович Павлов аата ааттанар. 1898 с. улуус үрдүнэн сут-кураан  сатыылаан хас да нэһилиэк сылы тахсыбат кутталламмыттарыгар Дьокуускай губернатора быһаччы дьаһалынан хамыыһыйа тэриллэн Петр Трофимович Мэйик нэһилиэгиттэн хамыыһыйа чилиэнинэн киирбитэ. Кини улууска суос-соҕотох «Братья Павловы, Крюков и К.» атыы-эргиэн салайааччыта буоларын быһыытынан ити фирма нөҥүө ыаллыы сытар улуустартан от атыылаһан туҥэтэлээн хас да нэһилиэк дьоно сылы этэҥҥэ кыстаабыттара. Ону таһынан кыаммат ыалларга аһылыгы-табаары туҥэттэрбитэ, итиннэ аҕата Трофим Попов 500 мөһөөк уу харчынан сиэртибэлээбитэ, көмө буолбута. 1899 с. Петр Павлов Хочо инороднай управатыгар быыбарынайдаабыта.

1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петр Павлов Хочо улууһун Куттал суох буолуутун комитетыгар Үөһээ-Мэйиктэн чилиэнинэн талыллан нэһилиэк дьонун кыһалҕаларын быһаарара. Архыыпка 1917 с. муус устар 17 күнүгэр кини тус бэйэтэ суруйбут суруга харалла сытар: «Гражданам Хочинского улуса! Если гражданам требуется моя услуга для несения общественной обязанности, то мой долг гражданина обязывает не отказать им в этой услуге. Избранный членом в улусный комитет от В. Меитского наслега гражданин П.Павлов» 1917 с. от ыйыгар Бүлүү уокуругар буолбут сийиэскэ улуустан делегат быһыытынан талыллыбыта. Онтон бэйэни бэйэ салайыныы бастакы холобура – земство олоххо киирэр кэмигэр Петр Павлов бэйэтин нэһилиэгиттэн улууска «земскэй гласнайынан» — куоластыыр бырааптаах чилиэнинэн талыллыбыта. 1918 сыл тохсунньу 17-20 күннэригэр улууска буолбут земство мунньаҕар уруккуттан Хочо олохтоохторун баҕа санааларын – Тойбохойго  кииннээн буоста уонна телеграф пуунун астарар туһунан уураах ылыллыбыта.

Хочо улууһа Бүлүү уокуругун саамай түгэх сытар улууһа этэ. Дойдуга буола турар политическай балаһыанньа Дьокуускайтан оннооҕор Бүлүү куоратыттан хойутаан иһиллэрэ. 1918 с. сайыныгар Дьокуускайтан бастакы борохуот, уу түһэн Сунтаарга дылы кыайан тиийэн кэлбэккэ, Ыгыатта үрэх төрдүгэр кэлэн баран төттөрү төннүбүтэ. Бу борохуотунан сэбиэскэй былааһы Бүлүү уокуругар олохтуур сыаллаах боломуочунайдар А.Ф. Попов, И.Н. Иванов (Барахов), А.Г. Габышев кэлсибиттэрэ. Кинилэр Кутанаҕа кэлэн ыксал-тиэтэл үлүгэринэн «Иһитиннэрии» суруйа охсон баран сэбиэскэй былаас  төттөрү сууллан атынан Бүлүүгэ төннүбүт сурахтара эрэ иһиллэн хаалбыта. Кинилэр «Иһитиннэриилэрин» ис хоһооно маннык этэ: «Объявление: Всем гражданам, живущим в Хочинской волости сим объявляется, что курение самогонки, распродажа алкоголя, картежная игра, спекуляция, хранение нарезного оружия (револьверы, винчестеры, берданы и.т.д.), а также всякого рода воровства, обмана, клеветы и дебош будут караться со всей строгостью революционного времени, как-то расстрел, конфискация всего имущества, тюремное заключение».

Дьэ мантан сылыктаан нэһилиэнньэҕэ араас сурах-садьык тарҕаммыта. Хантан эрэ кэлбит халабырдьыттар кими эрэ халаабыттар, баайын-дуолун умаппыттар диэн тилийэ тарҕаммыта. Оттуу тахсан баран кимнээх эрэ тыаҕа хаатыргаттан күрээбит ороспуойдары көрөн куоппут аатырбыттара. «Күрүөйэх дьонтон саһан» дьон сүгүн-саҕын отторун да оттообот буолбуттара, ынах да ыаммата элбээбитэ. Дьахталлар оттуу тахсан баран ыраахтан киһини көрдөллөр эрэ тыаҕа түһэр идэлэммиттэрэ. Ыал-ыалынан тайҕаҕа күрэммитэ. Хайдах-туох олохторун дьаһаналларын, ким былааһа кэлэрэ-кэлбэтэ биллибэт, ол туһунан үөһэттэн ыйыы-кэрдии да суоҕа. Дьэ ол иһин улуус үтүөлээхтэрэ, үөрэхтээхтэрэ «таах олорон биэрэр табыллыбат» диэн 1918 с. от ыйын бүтэһигэр Кутанаҕа кииннээн мунньустан субэлэһэн баран олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтин көмүскэнэригэр «самооборона» тэринэргэ уураахтаабыттара. Ити курдук 1918 с. атырдьах ыйыгар Сунтаарга 78 киһилээх П.Н.Тимофеев хамандыырдаах уонна Хочоҕо 28-30 киһилээх доруоп саанан сэбилэммит Еремей Игнатьевич Попов – Балтаанай этэрээттэрэ баар буолбута. Хочо этэрээтин военнай комиссара Е.И.Попов-Балтаанай кэлин П.Т.Павлов этэрээтигэр эмиэ военнай комиссарынан сылдьыбыта. Бу этэрээттэр Ньурбаҕа тэриллибит бырааттыы Насыровтар этэрээттэрин кытары холбоһон үс улуус күүстэрэ түмүллэн Лоҥкур диэн сиргэ Бүлүү өрүһү туоруур бэрибиэс аартыгар атырдьах ыйын 5-15 күннэригэр тоһуурга сытан баран дьиэлэригэр тарҕаспыттара. Бу маны “сэрэххэ тоһуур» диэн өйдүөххэ сөп, дьиҥинэн бэйэлэрэ да билбэттэрэ кимиэхэ «тоһуур» оҥороллорун. Бу маннык «бэйэни көмүскэнэргэ» тэриллибит этэрээттэр нэһилиэктэр аайы баар буолбуттара. Холобур, Национальнай архыыпка харалла сытар Хочо улууһун 2-с Бордоҥ нэһилиэгин 1918 сыл муус устар 19 күнүнээҕи мунньаҕын боротокуолугар «дойдуга буола турар политическай балаһыанньаны учуоттаан, бассабыыктарбыт диэн ааттаан  Лена трагын үс тардыытыттан: Маачаттан, Өлүөхүмэттэн, Биитим көмүстээх бириискэлэриттэн киирэр устугас дьонтон, бэһиэччиктэртэн, күлүгээннэртэн, халабырдьыттартан көмүскэнэргэ Дьокуускай уобалаһын сэбиэтиттэн саа-сэп көрдөөбүт» докумуона туоһулуур.

1920 сыл күһүнүгэр Сунтаар уонна Хочо улуустарын нэһилиэктэригэр  сэбиэскэй былаас бастакы уорганнара – буоластааҕы ревкомнар баар буолбуттара. Улуус бастакы бассабыыктара (П.М. Алексеев, П.И. Михалев, И.С. Семенов) партийнай ячейканы тэрийэн саҥа былаас оҥкулларын олохтуу сатаабыттара да улуустарга атыы-эргиэн, табаары тастан тиэйэн киллэрии адьас тохтоон ыарахан балаһыанньа үөскээн үлэ уота-күөһэ суох барбыта, нэһилиэнньэ ирдэбилэ аһылык-таҥас этэ. Аһы уонна промышленнай табаардары барытын сыһа тастан киллэрэн хааччынан олорбут улууска улахан охсуу буолбута. Эбиитин саҥа былаас нолуогун “продразверстканы” – ол аата эти уонна арыыны эбээтэлинэй туттарыыны Киренскэйтэн (Сунтаар, Хочо улуустара 1920 сыллаахха Иркутскай уобалаһын Киренскэй уеһыгар бэриллибитэ) уонна Бүлүү уокуругуттан тэбис-тэҥҥэ икки бүк түһэрбиттэрэ. Эргинэр сирдэригэр Өлүөхүмэҕэ бурдук суоҕа, сыана ыараабыта. Аны туран сүөһүнэн ииттинэн олорор дьоҥҥо сүөһүгэ ыарыы туран (сибиирскэй язва) биирдиилээн дьон хаһаайыстыбалара улаханнык айгыраабыта. Холобур, Үөһээ Мэйиккэ 1922 с. дааннай көрдөрүнэн бу ыарыыттан 217 төбө: 112 ынах, 105 сылгы өлбүтэ. Тиип ыарыылара өрө турбута. Сити курдук нэһилиэнньэ быстан-ойдон кытаанах балаһыанньа үөскээн олордоҕуна 1921 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Дьокуускай губревкомун “тойоттору кулаактаааһын, баайдарын уоппустааһын” уурааҕар олоҕуран Өлүөхүмэттэн ОГПУ үлэһиттэрэ А.С.Синеглазов, Н.Капитонов, Рыбников уонна Бүлүү уеһын политбюротун сэбиэдиссэйэ Петров баай, үптээх, сүөһүлээх дьону чүүччэйэн, харса-хабыра суох быһыыланан киирэн барбыта.

1921 с. кыһыары күһүн кинилэр  Павлов П.Т. дьиэтигэр Ойууһукка тиийэн кэлэллэр. Кинини “саас биһиги үлэһиппит сылдьарыгар дьиэҕэр суох этиҥ (сааскы булка тахсыбыт буолан биэрбит эбит). Эн контрреволюционер, сэбиэскэй былаас өстөөҕө баайгын, үпкүн кистээн баран тыаҕа күрээн саагыбар тэриммиккин” дии-дии чуумпурунан таһыйаллар уонна 53 төбө сүөһүтун (онтон ыанар ынаҕа 20), 33 сылгытын, 32 табатын – барытын “мантан инньэ бу барыта кыаммат-дьадаҥы дьон былааһа – сэбиэскэй былаас баайа” диэн тутан ылаллар. Онтон салгыы кини аҕатыгар уонна түҥүрүгэр, Хочо улууһун биир эмиэ биллэр-көстөр баайыгар, Крюков Л.Е. ааһаллар. Дьон кэпсээнинэн иккиэннэрин “кистээбит көмүскүтүн аҕалыҥ” дии-дии дибдийэн, 50-нуута таһыйбыттар. Ол содулугар 80-чалаах Попов Т.В. өйүн сүтэрбит, оттон Крюков соҕотох уолун Петры утарыласпытыгар өлөрөллөр. Ити быһыы-майгы дакаастабылын сорҕотун быһыытынан архыыпка “Сунтаар милииссийэтигэр ат наада” диэн “Павлов П.Т. уонна Крюков Л. Е. аттарын барытын холбоон 59 аты ыллыбыт” диэн 1921 с. ахсынньы 21 күнүгэр суруллубут Бүлүү уеһын ревкомун сибидиэнньэтэ туоһу буолар.

Маннык тутуулар-хабыылар, баайдары сойуолааһын Саха сирин үрдүнэн ыытыллыбыт хампаанньа этэ. Саамай иэдээннээҕэ 1921с. саагыбарга күтүрээн саха чулуу дьоно, үөрэхтээҕэ суута-сокуона  суох ытыллыбыта. Мантан сахалар ортолоругар долгуйуу саҕаламмыта.  «Бу саха норуотун эһэр сыаллаах-соруктаах хомуньуустарбыт диэн ааттанар нуучча-бассабыык былааһын утары хайаан да бэйэбит сэриибитин туруоруохтаахпыт» диэн саха интэлигиэнсийэтэ саха былааһын (ВЯОНУ – Временное Якутское областное народное управление) тэриммитэ уонна бүтүн саханы атаҕар туруоран, аҕытаассыйаны ыыталаан улуустар аайы кыһыл илиитинэн кэриэтэ, былыргы чокуур сааны сэптэммит сэриилэри тэрийтэлээн киирэн барбыта. Историк И.С. Клиорина суруйарынан, ити сыл муус устар 6 күнүгэр Г.С.Ефимов, Яковлев, Слепцов, И. Говоров, А. Рязанскай, В. Коробейников буоланнар Охотскайга баар дьоппуон радиостанциятын нөҥүө ыҥырыы эппиттэр «ко всем великим державам… помощи якутам, ибо большевики творят в Якутии неслыханные насилия, насаждают ревкомы из подонков якутского народа и русских уголовных преступников». Оттон атыыһыт Никифоров генерал Пепеляев аармыйатын үбүлүүргэ ылынар.

Үөһэ этиллибитин курдук, Саха сирин үрдүнэн тэриллибит сахалар үрүҥ этэрээттэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэрэ. Ол туоһутунан Сунтаар Бордоҥуттан төрүттээх учуутал Филиппов Г.Т. _Дьөгүөссэ учуутал 1922 сыл муус устарга Дьокуускайга үөрэх салаатыгар боломуочунайынан үлэлии сылдьан Хаҥалас Кытыл-Дьураатыгар оскуола үлэтин бэрэбиэркэлии тахсыбытыгар үрүҥ хамандыыра Н.Ф. Дмитриев-Кэлэҕэй Дмитриев ыҥыран ылан Сунтаарга Павлов этэрээтигэр ыҥыыр атынан көрөр киһилээн ыыппыта буолар. Филиппов Г.Т. дойдутугар кэлэн Павлов этэрээтигэр суруксутунан сылдьыбыта. Павлов П.Т. 1922 сыл муус устар саҥатыттан Тойбохойго кииннээн үрүҥ ыстаабын хамандыыра буолбута. Кыра-кыра хас да этэрээттэр киниэхэ бас бэринэллэрэ: Сунтаар улууһугар —  Прокопий Тимофеев, Дмитрий Павлов-Дүҥүр Көҕүс, Амирзан Бирскэй этэрээттэрэ, Хочо улууһугар – Степан Попов-Таас Ыстапаан, Л.Е. Крюков, Е.И. Попов-Балтаанай, М. Попов-Маппыайка, Г. Попов этэрээттэрэ. Барыта холбоон Сунтаар уонна Хочо улуустарыгар 200-чэ киһи саа-саадах тутан өрө турууга кыттыбыта.

Павлов Сунтаар-Хочо улуустарын нэһилиэнньэтин бассабыыктартан көмүскүүргэ ылыммыт бастакы дьаһалынан улуус сийиэһин ыыппыта буолар. Бу сийиэскэ нэһилиэктэртэн делегаттар талыллыбыттара. Өрө туруу биричиинэтигэр, буола турар балаһыанньаны билиһиннэрэн Павлов улахан дакылааты оҥорбута. Сир боппуруоһун байыаннай кэминэн сибээстээн  көһөрөргө уураах ылыммыттара, улуус дьаһалтатын, буолас суутун, улууска ат сүүрдэр дьаам үбүн-харчытын, улуус наадатыгар барар-кэлэр дьону, суруксут хамнаһын быһаарсыбыттара. Нэһилиэнньэ өттүттэн аһылык-таҥас тастан киирбэккэ быстыбыт дьадаҥы өттө, баайдартан салҕанан олорбут буолан уонна саҥа былаас хабыр быһыытыттан куттанан-дьаарханан даҕаны олорбут буолан, бэйэлэрин дьоннорун Павловтааҕы бүүс-бүтүннүү өйөөбүтэ. Архыып докумуонугар бу курдук суруллар: «население считало Советскую власть властью разрушающей, имущество-конфискующей, реквизирующей, производящий красный террор вплоть до истязания граждан, властью, врывающейся в общественную жизнь как враг с насилием. Доказательством этого население выставляло разгул Капитонова, Рыбникова, Петрова и пр.».

1922 сыл от ыйын 14 күнүгэр кыһыл борохуот кэлиэр диэри, ол аата үс ый Павлов кыра-кыра этэрээттэрэ Сунтаары уонна Тойбохойу кэтиир-маныыр кэриэтэ саһан сэлиэнньэҕэ киирэ-тахса сылдьаллара. Ол туһунан архыыпка харалла сытар кыһыллар байыаннай сводкаларыгар бу курдук суруллар: «Бандитами командует местный якут Павлов, не военный. Здесь действующих против нас около сорока, но банда увеличивается. Состав банды: якуты, тунгусы, местные, не приезжие. Вооружение есть – винчестера, берданы, трехлинейки, японки, винтовки. Она боеспособна, ей способствует местность и население. Отношение населения на стороне банд. Определенного местонахождения не имеют, появляются неожиданно на лыжах».

Саха сиригэр өрө туруу буолла диэн сыантыртан Кыһыл  Армия хас да чаастара ыытыллыбыттара. Итилэр истэригэр Новосибирскайтан кэлбит ГПУ 80-с дивизионун оһуобай аналлаах 33-с ротата баар этэ. Дьокуускайга ааһан иһэн бу рота З.Г. Пясталов хамандыырдаах биир этэрээтин Өлүөхүмэҕэ военкомат дьаһалыгар хаалларбыта. Дьэ ити этэрээт сотору буолан баран 5-с  Армия реввоенсоветын штабыттан бирикээс ылбыта: Бүлүү куоратын бандьыыттар төгүрүктээһиннэриттэн босхолуу барарга уонна аара сытар сирдэри (Сунтаары, Ньурбаны, Үөһээ-Бүлүүнү) бандьыыттартан босхолуурга. Пясталов этэрээтэ ыам ыйын 1 күнүгэр Сунтаарга туох да хааччаҕа суох, утары сэриилэһэр күүһү көрсүбэккэ киирэн кэлбитэ уонна ыам ыйын 8 күнүгэр дылы таах турбута. Пясталов ыам ыйын 6 күнүнээҕи байыаннай сводкатыгар бу курдук суруллар: «сегодня все спокойно в районе Сунтаре. Разведка вблизи Сунтара никого не обнаружила. Преследования бандитов пока не ведется, причина: бандиты определенного местопребывания не имеют, бродят в рассыпную по селу, …появляются повсюду одиночно, подстерегая каждое наше движение – действуют мелкими засадами от пяти до десяти человек, которые обнаруживаются выстрелом, сделав несколько выстрелов разбегаются на лыжах, быстро, незаметно, по тракту не ходят».  Пясталов Сунтаарга ыам ыйын 8 күнүгэр дылы тура сатаан баран Сунтаары хаалларар уонна суол алдьана илигинэ Бүлүүнү төгүрүктээһинтэн босхолуур көмөҕө барар.

1922 с. от ыйын 14 күнүгэр Сунтаарга анаан-минээн Иркутскайтан Строд хамандыырдаах сэрии дьонун, сэбин толору тиэммит борохуот кэлэр. «По приходе парохода население поголовно бежало в лес, пугаясь красного террора. Разгул пресловутого Петрова, Рыбникова, Капитонова был еще свеж в памяти и потерпевших и наблюдавших. Паника населения была велика». Строд сводкатыттан: «Население запугано, что их будут расстреливать». Онтон сарсыныгар от ыйын 15 күнүгэр Строд атынан Тойбохойго ааһар уонна иһийэн турар бөһүөлэккэ киирэр. Киһи-сүөһү баара биллибэт. Строд дакылаатыттан: «главный штаб повстанцев ими оставлен без боя. Все силы повстанцев отошли от Тойбохоя в юго-западном направлении  и в настоящее время стоят в ста двадцати верстах от последнего во главе с Павловым». От ыйын 22 күнүгэр биэрбит сводкатыттан: «…веду усиленную агитацию о сдаче оружия, гарантируя всем полную неприкосновенность личности свободы и имущества». Строд даҕаны улаханнык бэриммэккэ, онон-манан сылдьаннар, сэриилэһэ сылдьар дьону хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун өйдөөн «сэбиэскэй былаас киэҥ туксууну таһаарда, онон буруйдааҕы, кыһыл сэрииһити өлөрбүт киһи буруйдаммат. Ким бэриммит буруйдаммат, сиргитигэр-дойдутугар бараҥҥыт олоххутун оҥостуҥ, билигин баайдаах баайын, сүөһүлээх сүөһүтүн баһын билэр» диэн ньымааттыыр. Маны итэҕэйэннэр манифест тахсыбытын истэн Павлов дьоно кырдьык даҕаны үчүгэй быһыыны таһаардахтара диэннэр бэринэн, сааларын-саадахтарын ууран киирэн бараллар. Ол курдук от ыйын 22 күнүгэр Павлов ыстаабын комендана, интендант кэлэн туксаллар уонна Хадан этэрээтэ (барыта 16 киһи) сааларын-сэптэрин ууран биэрэллэр, дьиэлэригэр тарҕаһаллар.  Павлов атырдьах ыйын 5 күнүгэр Стродка сурук ыытар “Биһиги эйэнэн бэринэр түбэлтэбитигэр Кыһыл Армия командованиетыттан туоһу сурукта аҕал, бартыһааннарга уонна хамандыырдарга тус бэйэлэрэ тыытыллыбат буолууларыгар”. Строд Иркутскайтан 5-с Армия реввоенсоветыттан амнистия туоһутун телеграмма ыыттарар. Ол эрэ кэнниттэн Павлов атырдьах ыйын 19 күнүгэр сааларын-саадахтарын киирэн ууран биэриэхтэрин эрэннэрбитэ. Павлов тус бэйэтэ киирэн туксубатаҕа, кини аатыттан Е.И. Попов-Балтаанай киирэн 300 сааны, 20 бинчиэстэри, 20 гранатаны, 150 кг. буораҕы, 400 г.сибиниэһи туттарбыта.

1922 с. балаҕан ыйын 8 күнүгэр Илин-Сибиирдээҕи байыаннай уокурук бирикээһинэн Павлов этэрээтин хамандыырдарыгар (Крюков Л.Е., Филиппов Г.Т., Попов Г.Н., Попов Е.И., Е.Анисимов, Филиппов, А.Бирскэй, Н.Самсонов), ол иһигэр киниэхэ тус бэйэтигэр амнистия бэриллибтэ.

1926 с. сахалар кистэлэҥ холбоһуктара тэриллибитэ биллэр. Финн сиригэр күрээн олохсуйбут Корнилов М.Ф. бэйэтин ахтыытыгар суруйан турар «1927 дьылга 15-с абгуска бу балсабык былааһын утары һэрии туруорарга күнүн анаатылар…Миигин оҥордулар Бөлүү улуустарыгар дьону холботолуурга». Мантан сылыктаатахха, хайаан да Павловка тахсыбыт, кэпсэппит буолуохтаахтар саха омук үөрэхтээх, тэрийээччи, бас-көс дьоно.

Өр-өтөр буолбатаҕа 1928 с. “сэбиэскэй былааһы суулларар соруктаах контрреволюционнай саагыбарга кытынныгыт диэн буруйдаан Дьокуускайга үөрэхтээх дьону барытын хаайан эрэллэр үһү” диэн сурах иһиллибитэ. Онтон сиэттэрэн куппуулар (ГПУ) урут үрүҥҥэ сылдьыбыт дьону “эһиги да утары санаалааххыт буолуо” диэн сойуолаһан хаайталаан киирэн барбыттара. Онтон сэрэхэдийэн Павлов П.Т. 1929 с. Мэйик түгэҕэр тыаҕа түһэр.

Куппуулартан Боев Дмитрий Дмитриевич этэрээтэ Павловы ир суолун ирдииргэ, тоҥ суолун сонордуурга бирикээс ылар. Докумуоҥҥа сурулларынан “ликвидация банды Павлова”, а.э. тыыннаахтыы туппат курдук. Данилов Михаил диэн киһини сирдьит гынан 15 киһи 1930 с. ахсынньы 30 күнүгэр Садын сиригэр, Марха салаата Моркуоку үрэҕэр Бүүрүүлээххэ Павлов П.Т. олорор сиригэр түүн саба түһэллэр. Икки өттүттэн ытыалаһыы буолар. Павловтаах да син элбэхтэр эбит (докумуоҥҥа 6 киһи, дьон кэпсээнинэн 15). Павлов өттүттэн биир киһи илиитин ууна-ууна утары кэлбитигэр түҥнэри ытан түһэрбиттэр. Тыыннаахтыы туппаттарын билэн Павлов ойуурга туора ыстаммыт, ону ыппыттар. Тас таҥаһа куһаҕан, хаҕыдах сонноох эбитэ үһү. Онтун устубуттара ис соно – саһыл саҥыйахтаах, атаҕар таба тыһа эмчиэкэлээх эбитэ үһү. Кини аймаҕа икки кыра тулаайах оҕолор сыарҕа анныгар саспыттарын булбуттар. Бу оҕолортон сааһыран олорон Матвей Павлов “Павловы дьакыйалларыгар куттанан наарта анныгар саспыппыт” диэн кэпсиирэ.

Павлов этэрээтигэр сылдьыбыт атын да дьоннору сойуолаһан сир-буор сирэйдээбиттэрэ. 1931 с. бэс ыйын 20 күнүгэр ОГПУ Коллегията таһаарбыт ыйааҕынан Г.Т. Филиппов Дьокуускайга хаайыллыбыта уонна куппуу Тройкатын суутунан ытыллыбыта. Балта Мария Тимофеевна 90 сааһын ааһан баран өлбүтэ. Кини кэпсииринэн ол саҕана былыр Якутскайга атынан уу баһааччы оҕонньору билэр эбит. Ол оҕонньор кэпсээнинэн Георгий Тимофеевыһы атын дьону кытта, сынньыллан, кыайан турбат буолбут дьону кытта массыынаттан соһон түһэртээбиттэр. Горькай уулуссаҕа турар таҥара дьиэтин таһыгар аҕыйах мастаах аппа баар үһү, онно оҥкучахха соспуттар уонна ытыалаабыттар. Оттон Павлов этэрээтигэр сылдьыбыт Л.Е. Крюков 1930 с. тутуллан хаайыыга баран онтон төннүбэтэҕэ. Крюков Л.Е. хаайыыга барбытын кэннэ кэргэнин Татьяна Крюкованы (Петр Павлов балта)  хаста да сууттаабыттара, икки сылга Бүлүү хаайыытыгар олоро сылдьыбыта.

Павлов Петр Трофимович үөрэхтээх, киэҥ билсиилээх, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһи олоҕун тиһэх мүнүүтэтигэр дылы санаатын булгуруппатаҕа,  талбыт суолуттан туораабатаҕа.

Икки үйэ күөн көрсүһэн былаас уларыйар будулҕаннаах кэмигэр история миэлиҥсэтэ кинилэри – чулууттан-чулуулары талан ылан туруорбута. Саха үөрэхтээх, бас-көс дьоно норуоттарын үрдүнэн хараҥа былыт сабардаабыт кэмигэр ханнык баҕарар хараҥа күүстэн дурда-хахха буоларга туруммуттара  уонна кинилэр ону чиэстээхтик толорбуттара.

Сэбиэскэй кэмҥэ Павловы былааһы утары барбыт, сэбиэскэй былаас үлэһиттэрин, хомсомуоллары кыыллыы кыдыйбыт, хааннарын тохпут курдук суруйаллара. Ону төттөрүтүн дакаастыыр архыып докумуоннарыгар олоҕуран суруйдубут. Павловтаах олох биир да киһини өлөрбөтөхтөрө диир сымыйанан этэр курдук буолуо, сэрии буолла да, икки өттүттэн ытыалаһыы, өлөрсүү ханна барыай. Сэбиэскэй саҕана өрө турааһын биричиинэтин ырыппакка эрэ аҥардастыы үрүҥнэр эрэ дьону өлөрбүттэрэ диэн буруйдааһын баар этэ.

Петр Павлов дьиэ кэргэнин туһунан Национальнай архыыпка харалла сытар биэрэпис докумуоннарыттан көрдөххө 1900 сыллаахха суруллубутунан Петр Павлов кэргэнин аата Елена Захарова (21 саастаах), кыыһа Марфа (2 саастаах). Оттон 1902 с. биэрэпискэ суруллубутунан Петр Павлов уолунаан Андрейдыын (4 саастаах) иккиэлэр. Павлов Андрей Петрович ЯЦИК чилиэнэ, Севморпуть Халыматааҕы отделениетын управляющайынан үлэлии олорон, быстах оһолго, 1932 с. от ыйын 18 күнүгэр Халыма өрүһү туораан иһэн ууга түһэн өлбүтэ.