Икки үйэ хабырыйсыылаах кэмнэригэр

 

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА

Климент Егорович ИВАНОВ 1936 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1990-1992 сс. Саха АССР министрдэрин Сэбиэтин, 1991-1993 сс. Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэринэн, 1993-1999 сс. Россия Президенин иһинэн үлэлиир өрөспүүбүлүкэ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн, ырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччынан үлэлээбитэ. «Бочуот знага», Үлэ кыһыл знамята уордьаннар кавалердара.

Бүгүҥҥү сэһэргэһээччим  олоххо көрүүлэрин, муудараһын, санаатын-оноотун кытта үгүс ааҕааччым үллэстиэн баҕала…

Олорбут олохпунан астынабын

— Климент Егорович, эн икки үйэ, икки общественнай тутул — социализм уонна ырыынак сыһыаннаһыыларын—хабырыйсыылаах кэмнэригэр олорбут, үлэлээбит киһигин. Олорон кэлбит олоххун хайдах сыаналыыгын?

— 80 саас диэн, кырата суох кэм. Бэйэм олорбут олохпуттан астынабын. Тоҕо диэ? Биһиги көлүөнэ дьон икки үйэни хабар, тосту уларыйыылардаах быыһык кэмҥэ олордубут, үлэлээтибит-хамсаатыбыт. Онон икки общественнай тутул олоҕун-дьаһаҕын көрдүбүт-иһиттибит. Ол курдук, сэбиэскэй кэмҥэ өрө күүрүүлээхтик, бэриниилээхтик социализмы тутуспуппут. Ити кэнниттэн саҥа Саха сирин уонна Россияны тутустубут.

Киһиэхэ олох биирдэ бэриллэр. Ол бэриллибит олоҕу, киһи дьоһуннаахтык олоруохтаах. Ити туһунан суруйааччы Николай Островскай бэйэтин кэмигэр олус үчүгэйдик эппит эбит. Кини: «Сааһыран баран, кэннигин хайыһан ааспыт олоххун анаардаххына, сирэйин кытарбатын курдук олорорго дьулус», — диэбит.

Мин сааһыран олорон санаатахпына, улуу суруйааччы эппитинии, киһи сирэйэ кытарбат олоҕун олорон кэлбиппин, орто туруу бараан дойду эндирдээх суолун устун сөптөөхтүк айаннаабыппын.

Эндирдээх олох муудараһа

Климент Егорович ИВАНОВ

— Социализмы туругурдуспут ааттаах хомуньуус, салайааччы киһи тосту уларыйыылаах кэмнэри хайдах ылыммыккыный? 

— Уопсастыба сайдыыта бэйэтэ туспа сокуоннардаах. Политическай балаһыанньа балысханнык уларыйар уустук кэмигэр, тус бэйэҥ туһугар буолбакка, норуотуҥ туһугар, ити үөскээбит кыһалҕаны, быһыыны-майгыны хайдах төлө түһүөхпүтүн, туоруохпутун сөбүй диэн ыйытыынан салайтаран үлэлиэхтээххин-хамсыахтааххын. Дьалхаан, революционнай балаһыанньа дойду үрдүнэн ааҥнаабыт буоллаҕына, сүүрүгү утары эрдэҥҥин туһаммаккын. Төттөрүтүн оҥочоҕо олорсо сылдьар дьоҥҥун-сэргэҕин дириҥ уу далайыгар тимирдиэххин сөптөөх. Хас биирдии киһи, салайааччы ити сүбэнэн-соргунан салайтарыахтаах. Эндирдээх олох муудараһа итиннэ сытар.

Өсөһөҥҥүн, ньоҕойдоһоҥҥун дьоҥҥор-сэргэҕэр көмөлөспөккүн. Өрө бараҥҥын туһаны ылбаккын, төттөрүтүн алдьатыыта элбэх, улахан буолуох этэ. Саҥаны, уларыйыыны туорайдаһан туһаммаккын. Социализм сайдыытыгар күүспүн-уохпун, сырабын биэрбит хомуньуус киһи, бу кэлбит уларыйыыттан, олохтон олох хомойбоппун.

Өрөспүүбүлүкэҕэ буолар тосту уларыйыылаах сылларга, саҥа судаарыстыбаннаһы, аныгы экономиканы тутууга бастакы президеммит Михаил Николаев ыытар реформаларын үлэтигэр кыттыһар, көмө буолар дьолго тиксибитим.

Сааһыран олорон санаатахпына, дьалхааннаах кэмҥэ сөптөөх суолу-ииһи тутуспут эбиппин.

Сэбиэскэй тутул үрэллиитигэр, ССКП партия бэйэтэ буруйдаах этэ. Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирии, уларыта тутуу, демократизация партия көҕүлээһиннэрэ этэ. Дойду экономикатын мөлтөөһүнэ ССКП салайа олордоҕуна, 1988 сылтан, саҕаламмыта. Итиннэ атын кими да буруйдуур табыллыбат. Михаил Горбачеву соҕотохтуу буруйдуур эмиэ сатаммат. Политбюро састаабыгар бэйэ-бэйэни өйдөспөт буолуу, түсүһэн биэрии таһаарыллыбыттара. Онон 1991 сыллаахха атырдьах ыйыгар ГКЧП буолбута. Манна барытыгар бэйэбит буруйдаахпыт.

ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутаттыы сылдьыбыттаахпын. Онно актыыбынай депутаттар, хомуньуустар бастаан партия иһигэр уларытыыны, демократизацияны киллэрэр туһунан этэллэр этэ. Аныгы сайдыылаах кэмҥэ үлэлиир дьоҕурдаах партия буолуохтааҕын туһунан бэлиэтииллэрэ. Партия Устаабыгар, бырагырааматыгар уларытыылары киллэрэр туһунан үгүстэр этэллэрэ. Хомойуох иһин, туох да уларыйыы буолбатаҕа. ССКП иһигэр консерватизм баһыйбыта. Уларытыыны киллэриини утарсар дьон кыайбыттара.

Сааһыран олорон толкуйдаатахпына, өскөтүн биһиги партиябыт, ССКП аан дойдуга үөскээбит быһыыга-майгыга дьүөрэлээн, Устаабыгар, бырагырааматыгар уларытыылары киллэрэн, үлэни-хамнаһы тэрийбитэ буоллар ССРС да, партия да оннунан хаалбыт буолуохтарын сөптөөх этэ. 1989-1991 сыллааҕы дойду үрдүнэн буолбут сыыһа-халты, Союз ыһыллыыта, оччотооҕу ССКП салайааччыларын итэҕэстэриттэн таһаарыллыбыта диэн сыаналыыбын.

Дойдуга тосту уларыйыылар киирбит дьалхааннаах кэмнэрэ миэхэ, биллэн турар, наһаа ыарыылаахтык ааспыттара.

Былаас киһини буортулуур дуо?

Климент Егорович ИВАНОВ
К.Е. Иванов, Т.И. Саввинова, И.Г.Игнатьев, А.К.Акимов Саха Сирэ Россия государствотын састаабыгар киирбитэ 375 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһинигэр, 2007 с.

— Климент Егорович, салайааччыга, политикка үүнэригэр-сайдарыгар сиэрэ-майгыта улахан оруоллаах дии саныыбын. Эн итиннэ туох санаалааххыный? Итини таһынан былаас киһини буортулуур дуо?

— Үчүгэй ыйытыы. Бэйэм өр сылларга салалтаҕа үлэлээбит киһи, салайааччыга, политикка үтүө майгы-сигили аан бастакынан наада дии саныыбын. «Былаас киһини буортулуур» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ити — бэйэлэрин хонтуруолламмат дьоҥҥо туһааннаах этии. Бэйэтин хонтуруолланар киһини былаас буортулаабат. Сорох дьон дуоһунастанан бараннар, мэлдьи итинник олоруохтаахтарын курдук саныыллар. Дьон-сэргэ интэриэһин көрбөттөр, бэйэлэрин интэриэстэрин инники күөҥҥэ туталлар. Бэйэлэрин үрдүктүк сананаллар. Дуоһунас, үп-харчы диэн киһиэхэ улахан тургутан көрүү буолар.

Сэбиэскэй тутулга партия дьиссипилиинэтэ, маны таһынан коммунизмы тутааччылар кодекстара диэн бааллара. Мөлтөхтүк быһыыланнаххына, партия линиятынан дьүүллэнэҕин. Үлэҕиттэн уһуллуоххун сөп.

Билиҥҥи демократия кэмигэр бу боппуруоска болҕомто ууруллубатын кэриэтэ. Дьиҥэ, судаарыстыбаннай сулууспалаахтар кодекстара, депутат этиката диэн бааллар. Хампаанньалар, тэрилтэлэр истэринэн кодекстар эмиэ бааллар. Ол эрээри олор туолууларын хонтуруоллуур тэрилтэ суох. Онон ити кодекстар үлэлээбэккэ тураллар.

Судаарыстыбаннай сулууспаҕа, хампаанньа улахан эппиэттээх үлэлэригэр ылыллыбыт дьонтон кодекска эппиэттииллэрин курдук ирдэбил баар буолуон наада. Ол тутуһулуннаҕына моральнай өттүнэн сатарыйыы бохсуллуох, коррупцияны кытта үлэҕэ да тирэх буолуох этэ. Дьону кытта дьон буолуохха наада.

Этэргэ дылы, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, дьон санаатын истэр, аахсар үгүс үтүө улахан салайааччылары билэбин. Кинилэр дьон-сэргэ дириҥ ытыктабылларынан туһаналлара. Үтүө сиэрдээх-майгылаах салайааччы салайааччы быһыытынан өр үйэлэнэр.

Үбүлүөйбүнэн сибээстээн, «Олоҕум аргыстара» диэн кинигэ бэчээттэтэн таһаартардым. Эдэр дьон үтүө дьонтон холобур ылалларын курдук гына суруйдум. Этэргэ дылы, киһи киһиттэн үөрэнэр. Бастыҥ дьону өрө тутуохха наада. Кинилэр уопуттарын киэҥник тарҕатыахтаахпыт. Киһи идеал оҥостор дьонноох буолуохтаах.

Кириитикэ эмиэ туһата элбэх. Биһиэхэ кириитикэ диэн суох. Баар итэҕэс олохтоохтук этиллиэхтээх. Уопсастыбаҕа тыл көҥүлэ хайаан да наада. Ол гынан баран тыл көҥүлэ сиэрдээх буолуохтаах. Сайдыылаах судаарыстыбаларга ирдэбил оннук.

Кэлтэйдии өрөспүүбүлүкэ улахан салайааччыларын эрэ кириитикэлиибит. Орто сүһүөх салайааччыларга болҕомто ууруллубат. Кинилэр, этэргэ дылы, бастарынан турдуннар, атахтарынан турдуннар, ким да наадыйбат. Ол иһин сорохтор аһара бараллар, дьон санаатын кытта аахсыбаттар. Инникитин бу боппуруоска улахан болҕомто ууруллуон наада. Хас биирдии салайааччы дьон туһугар үлэлиэхтээх, дьон туһугар кыһаллыахтаах. Бэйэтин эрэ санаатын (мнениетын) өрө тутуо суохтаах, атыттар санааларын истиэхтээх. Салайааччы бэйэтин быһыытын-майгытын хонтуруолланыахтаах.

Уонна манна даҕатан эттэххэ, үрдүкү былааска өр олорор, үлэлиир сыыһа. Ол иһин демократическай сайдыылаах дойдуларга президеннэрэ икки болдьохтон ордук олорбот. Биир үлэҕэ киһи муҥутаан таһаарыылаахтык уон эрэ сыл үлэлиир. Ити бэйэм уопуппуттан да көстөр. Уон сыл кэнниттэн киһи улугуран барар.

Саҥа парламентаризм хаһан үөскээбитэй?

— Эн биир мунньахха Саха сиригэр саҥа парламентаризм уос номоҕор киирбит Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтиттэн саҕаламмытын туһунан этэн турардааххын.

— 1990 сыллаахха аан бастаан Үрдүкү Сэбиэккэ альтернативнай төрүккэ олоҕуран, быыбар ыытыллыбыта. Онон ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ бастыҥтан бастыҥнар депутатынан талыллыбыттара. Састааба сүрдээх күүстээҕэ.

Ол иннинэ депутаттартан баччата дьахтар, оробуочай, үрдүк, орто үөрэхтээх буолуохтаах диэн разнарядка оҥоһуллара. Онно сөп түбэһиннэрэн, партия райкомнара бэйэлэрин депутаттарын альтернативата суох талаллара. Оттон быыбардарбыт өрө күүрүүлээхтик барар этилэр. Быыбарга кыттыы 99,9% тиийэрэ. Түргэнник куоластааһыҥҥа куоталаһыы буолара. Үрдүкү Сэбиэт президиумун бэрэссэдээтэлэ уонна сэкиритээрэ эрэ босхоломмут үлэһиттэр буолаллара. Оттон ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ 13 босхоломмут үлэһит баара. Маны таһынан урукку өттүгэр депутаттарынан ССКП чилиэннэрэ буолаллара.  Кырдьык, Саха сиригэр саҥа парламентаризм итинтэн саҕаламмыта диэн сыаналыыбын. ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ партиялааҕыттан, партията суоҕуттан тутулуга суох дьон депутатынан талыллыбыттара. Сокуоннар күүстээх дьүүллэһиилэр кэннилэриттэн ылыллар этилэр. Саҥа Саха сирин кэскилигэр бөдөҥ суолталаах докумуоннар, ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ суверенитетын туһунан Декларация, Төрүт Сокуоммут, бас билии туһунан сокуон, о.д.а. ылыллыбыттара.

Манна биир түгэни өйдүүбүн. Абыйга райкомҥа сэкиритээрдээн олордохпуна, Уолбут диэн нэһилиэк быыбардааччылара 17 мүнүүтэнэн куоластааһыны түмүктээннэр, өрөспүүбүлүкэҕэ бастаан турардаахпыт. Хайҕабыл бөҕөтүн ылбыппыт. Ити туһунан хаһыат барыта суруйбута.

Оппозиция диэн булгуччу наада

— Климент Егорович, оппозиция диэн наада дуо?

— Оппозиция диэн булгуччу наада. Ити демократия биир көстүүтүнэн буолар. Ол эрээри оппозиция судаарыстыба, норуот интэриэһин көрүөхтээх. Ити боппуруос икки өрүттээх. Наһаа түһүүлээх оппозиция абырыахтааҕар, алдьатар эрэ буолуон эмиэ сөптөөх.

Дьыаланы, үлэни-хамнаһы аллараа тардарга аналлаах, биллэ-көстө сатыыр оппозиция туһата, наадата суох.

— Билиҥҥи элбэх партиялаах дойду политическай систиэмэтин туох дии саныыгыный?

— Элбэх партиялаах политическай систиэмэ диэн сөптөөх. Ол гынан баран наһаа элбэх партиялар баар буолууларын утарабын. Инникитин үс-түөрт эрэ бэйэлэрин көрдөрбүт политическай партия хаалыаҕа. Биир баһылыыр-көһүлүүр партия баар буолара хайаан да наадалаах.

Ураты бэрээдэк баар буолуохтаах

— Өрөспүүбүлүкэ салайар кадрдарын иитэн таһаарыыга туох санаалааххыный?

— Эдэр киһи, үлэһит бэйэтин өйүнэн-санаатынан, билиитинэн-көрүүтүнэн өрө тахсар, карьератын оҥостор усулуобуйатын тэрийиэхтээхпит. Оччоҕо ыччакка тахсыылаахтык үлэлииригэр-хамсыырыгар интэриэс үөскүүр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу хайысханан үлэ барар. Кадр резервэтэ диэн баар. Ол эрээри, хомойуох иһин, лоббизм, таһыттан сиэтэн киллэрии, билсии-көрсүү омсолоох түбэлтэлэрэ бааллар. Итинник түгэннэргэ талааннаах ыччат суола-ииһэ сабыллар. Кадры сүүмэрдээһиҥҥэ ураты бэрээдэк баар буолуохтаах.

Быыбардарга эрэ буолбакка

— Оттон үүнэр кэскилбитин, ыччаты иитии-үөрэтии боппуруоһугар тугу этиэҥ этэй?

— Сэбиэскэй кэмҥэ оҕо, ыччат олоххо тардыһыылаах, дьулуурдаах, олоххо актыыбынай позициялаах буолуутугар октябренок, пионер, хомсомуол бөдөҥ оруоллаахтара. Кинилэр улахан хамсатар күүс этилэр.

Билигин «Биир ньыгыл Россия», «Сиэрдээх Россия», РФКП, ЛДПР политическай партиялар истэринэн ыччаттар түмсүүлэрэ баар курдуктар. Ол эрээри быыбардар эрэ иннилэринэ мустубута буолаллар. Былаах туталлар, үөгүлүүллэр. Субуотунньуктаабыта буолаллар. Онон оҥорор дьыалалара бүтэр. Маннык общественнай тэрилтэлэр туһалара кыра. Көрүнньүк эрэ курдук сылдьаллар.

Билигин бэйэтэ туһунан Устааптаах, ирдэбиллээх, тутуллаах, салайар кадрдардаах дириҥник хорутан дьиҥнээхтик үлэлиир ыччат тэрилтэтэ наада. Итини өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ тэрийэр, биллэн турар, уустук. Бу үлэ үөһэттэн, Россияттан саҕаланыахтаах. Маны «Биир ньыгыл Россия» партия баһылыахтаах-көһүлүөхтээх.

Кырдьартан куоппут суох эрээри

— Климент Егорович, сааһырдаххына, хайдах олоҕу олорон кэлбитиҥ сэбэрэҕэр суруллар диэн этээччилэр. Эйиэхэ киһи хайдах да 80 сааһы биэрбэт. Ити кистэлэҥэ туохханый?

— Ити ыйытыыгар хайдах да, эппиэттэстэхпинэ табыллар (күлэр). Хайа да киһи кырдьыыттан ханна да куоппат. Ол эрээри ис туругуҥ, доруобуйаҥ бэйэҕиттэн улахан тутулуктаах. Эн ис санааҥ ыраас, сырдык буоллаҕына, үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыһар, кыраттан да үөрэр буоллаххына, доруобуйаҥ тупсар. Маны таһынан эдэргиттэн чөл олоҕу тутуспут, сөптөөхтүк олорон кэлбит, онтон дуоһуйууну ылар буоллаххына, үйэҥ уһуур. Уһуннук олорууга майгыҥ-сигилиҥ эмиэ оруолу оонньуур.

Кэргэммэр махталым улахан

— Кэпсэтиибит түмүгэр, улахан тойон олоҕун аргыһа буолар чэпчэкитэ суох буолуохтаах, телевидениенан биир биэриигэ кэргэммэр улахан махталлаахпын диэн этэн турардааххын.

— Кырдьык, үөрүүбүн-хомолтобун тэҥҥэ үллэстэр олоҕум аргыһыгар Татьяна Ивановнаҕа улаханнык махтанабын. Салайааччы үлэлииригэр, сынньанарыгар усулуобуйа баар буолуохтаах. Ону тэрийэр ханнык да сулууспа суох. Итиннэ кэргэниҥ улахан оруолу оонньуур. Олоҕум аргыһа наһаа да улахан ноҕоруусканы сүгэн кэлбит эбит диэммин үрдүктүк сыаналыыбын. Аҥаардас көһүүбүт да сыанан-арыынан аҕаабат. Абыйга, Сунтаарга, Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ уонна Дьокуускайга көһүтэлии сылдьыбыппыт.

Билиҥҥи курдук «первая леди» диэн өйдөбүл суоҕа. Кэргэҥҥин кытта бииргэ сылдьар буоллаххына күлүү гыналлара. Кини биллэр-көстөр үлэҕэ үлэлиирэ табыллыбата. Кылгастык эттэххэ, күлүккэ сылдьаллара. Улахан салайааччылар кэргэттэрэ кыахтарын ситэ туһамматах холобурдара элбэх. Мин кэргэним Тааттаҕа райкомол иккис, Чурапчыга райсовет исполкомун сэкиритээринэн үлэлии сылдьыбыта. Олоҕун аргыһа салайааччы буолан, ол күлүгэр хаалан хаалбыта.

— Климент Егорович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.