Егор Николаев. Саха сирин историята. XIX үйэ

Егор Дмитриевич Николаев, Саха сирин историятын XIX-с үйэ иккис аҥаарын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. «Илин» сурунаал саха биир чаҕылхай үөрэхтээҕэ, норуотун быраабын туруорсубут Егор Дмитриевич Николаев I туһунан салгыы кэпсиир. Историческай наука доктора Петр Семенович Троев биһиги сурунаалга 1997 сыллаахха 3-4 №-гэ «Егор Николаев и его «Краткая записка»о современном положении Якутского края» (1883 г.)» уонна 2002 сыллаахха 1 №-гэ «Возражать против этого не имеет права никто из верноподданных…». Два письма головы Батурусского улуса Е.Д.Николаева» диэн ыстатыйалары бэчээттэтэн турар. 

Кэнники сылларга Егор Дмитриевич үлэтин, олоҕун дириҥник үөрэппит Айсэнэ Николаева ыстатыйатын тэҥэ 1896-1918 сылларга Санкт-Петербурга тахсыбыт 25 томнаах «Нуучча биографическай словарын» 11 томугар бэчээттэммит Егор Дмитриевич биографиятын билиһиннэрэбит. 

Аныгы историческай наука урукку идеология хааччахтарыттан сылтаан сэбиэскэй кэмнэргэ үөрэтиллибэтэх дьайыылары уонна түбэлтэлэри билигин сыныйан үөрэтэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ, урут социальнай балаһыанньаларыттан иҥнэн үөрэтиллибэтэх, дьиҥинэн тумус туттар дьоммутугар сыһыан лаппа уларыйда. Егор Дмитриевич Николаев, Саха сирин историятын XIX-с үйэ иккис аҥаарын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. Онон  Е. Д. Николаев олоҕун, үлэтин-хамнаһын анал үөрэтии уонна ырытыы билигин олус тоҕоостоох буолла.

Бастакынан, кини, саха норуота киһи сиэринэн, хам-бааччы олороругар — экономическай, социальнай балаһыанньата тупсарыгар, бэйэни салайыныы сайдарыгар, төрөөбүт-үөскээбит сирбитин хаайыы дойдута оҥостоллорун суох гынарга унньуктаахтык үлэлээбитэ.

Иккиьинэн, Е. Д. Николаев үлэтэ Российскай империя экономикатын уонна ону тэҥэ уопсастыба олоҕо уларыйарын кэмигэр ааспыта. Кини бу дьалхааннах кэм  киһитэ этэ. Уларыйыы-тэлэрийии кэм түгэннэрин өйдөөн, империя киинэ уонна  ыраах сытар уһук дойду сыьыаннара олохтоноругар көмөлөспүтэ.

Үсүһүнэн, бу тиэмэ саха интеллигенциятын  биһиги дойдубут  уонна Россия социокультурнай уонна общественно-политическай олоҕор оруолун, хайдах үөскээбитин туһунан арыйар.

Төрдүһүнэн, бу тиэмэ Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыы институтун харгыстарын таарыйар. Биһиги санаабытыгар,  Е. Д. Николаев тус бэйэтин общественнай-историческай суолтата, олохтоох нэһилиэнньэ политсыылынайдары кытта сыһыанын историятын чэрчитинэн көрүллэр. Манна диэн эттэххэ, бу политсыылынайдар Саха сирин норуоттарын культурата сайдарыгар төһүү күүс буолбуттара мэлдьэҕэ суох.

Үөрэтиллэр тиэмэ интеллигенция харгыстарын арыйарга эмиэ анал ырытыынан буолар.  Российскай интеллигенция историятын чинчийээччитэ С.И.Сергейчик маннык диэн суруйар: XIX-с үйэҕэ, чопчу иккис аҥарыгар, Россияҕа 60-80 сыллардааҕы Улуу Уларыйыылар буолбуттара. Интеллигенция туспа социальнай бөлөххө кубулуйан, науканы, техническай сайдыыны, маассабай үөрэхтээһини хамсаппыта. Бу кэмҥэ,  дойдуга интеллигенция араас хайысхалара баар буолбуттара, демократическай уопсастыба саҥа тутулларын, ыраахтааҕы былааһыгар маассабай утарсыыны күөттээбиттэрэ. Бу историческай дьайыы чэрчитинэн  Е. Д. Николаев олоҕо уонна үлэтэ инники күөҥҥэ тахсар.

Кэм-кэрдии уобараһа улуу дьон олохторун нөҥүө өтөн тахсар: кинилэр олохторун-дьаһахтарын, санааларын, хас хамсаныыларын үөрэтии – история  тиһигин кэтээн көрүү буолар. Бу чэрчитинэн,  Е. Д. Николаев олоҕун уонна общественнай-политическай үлэтин бары өттүттэн сыныйан үөрэтии уонна чинчийии — кэм кэрдии ирдэбилинэн буолар. Манна даҕатан эттэххэ, урут маннык хабааннаах чинчийиилэр ыытыллыбатах этилэр.

Биллэн турар, сэбиэскэй кэм саҕана  идеологическай хааччахтан,  Е. Д. Николаев аата умнууга барбыта. Тиһэх кэмҥэ диэри, саха саарынын аата ханна да ааттамматаҕа. Ол иһин  Е. Д. Николаев туһунан историческай литература уонна анал историография суоҕун кэриэтэ. Ол гынан баран, революция иннинээҕи кэмҥэ кини аата киэҥник биллэр этэ. Аан-бастаан, кини туһунан, либеральнай-демократическай хайысхалаах бэчээккэ суруйбуттара. Холобура, биллиилээх чинчийээччи Н.М. Ядринцев Сибииргэ ыраахтааҕы политикатын чинчийиитин чэрчитинэн (бу политиканы кини колониальнай диир этэ),  Е. Д. Николаев саха норуота демократическай үгэстэри ылынарыгар көмөлөспүтэ. Кини  Е. Д. Николаевы  ол кэм уһулуччулаах  үөрэхтээхтэрин: бурят Д. Банзаровы уонна казах Ч. Валихановы кытта биир эрээккэ туруорара.  Кини Е. Д. Николаев туһунан маннык ахтара: « Саха киһитэ Е. Д. Николаев саха ууһун-бииһин чаҕылхай уолана, сахалар балаһыанньаларын туһунан  элбэх суругу-бичиги суруйбута, бэйэтин норуотугар  уҕараабат тапталы уонна  цивилизация үтүө өрүттэрин таба тайанан,  тэҥҥэ дьүөрэлиирэ. Бу маннык дьон кыра норуоттары үөрэхтээһиҥҥэ уонна олохторун-дьаһахтарын сааһылыырга, төлкөлөрүн төрүттүүргэ оруобуна сөп түбэһэллэр.

Саха уобалаһын үөрэтээччитэ уонна биллииллээх сыылынай И.И. Майнов:  «Е. Д. Николаев улуус таһымыгар эрэ буолбакка, бүтүн уопсастыбаны даҕаны салайыан сөптөөх этэ», – диэн сыанабыл биэрэрэ. Биллиилээх саха либеральнай диэйэтэлэ В.В. Никифоров  Е.Д. Николаевка икки ыстатыйаны анаабыта. Биир оннук ыстатыйатыгар, «Атын норуот бэрэстэбиитэлин кэриэһигэр», некролокка ааптар, Николаев эйэ-дэмнээх санаалара политсыылынайдар киниэхэ дьайыыларынан буолар диэн бэлиэтиир. Никифоров өтө көрүүтүнэн, нуучча интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрэ үөрэхтээһин уонна сайдыы үтүө өрүттэрин өйдүүрүгэр көмөлөспүттэрэ. Бу санаалартан кынаттанан, кини бэйэтин норуота хайдах ньүдьү-балай олорорун өйдөөбүтэ уонна төлкөлөрүн төрүттүүргэ дьулуспута. Кини норуотун кытта ыкса ситими быспакка, эрэйи-муҥу көрбүт дьону көмүскүүргэ санаммыта.

Саха уобалаһын административнай-территориальнай тэрээһинин туһунан Е.Д. Николаев көрүүлэрин туһунан В.В. Никифоров маннык бэлиэтиир: «улахан территориальнай оройуоннар баар буолуохтаахтар, бу норуот сомоҕолоһуутугар төһүү күүс буолуо этэ». Туох эмит буолар түбэлтэтигэр уобалас күбүрүнээтэригэр дьайыыны оҥоруохха сөп.

Онон,  В.В.Никифоров уонна да атын ааптардар Е. Д. Николаев уһулуччу киһи буоларын бэлиэтииллэр. Ол гынан баран, бу сыанабыл научнай тирэҕэ суох этэ. Манна диэн эттэххэ,  бу ааптардар салгыы  Е. Д. Николаев олоҕун уонна үлэтин үөрэтиигэ болҕомто үөскүүрүгэр көмөлөспүттэрэ.

Сэбиэскэй историческай наука бу дьону сөптөөхтүк үөрэтэри кылаассабай охсуһууттан сылтаан тохтотон кэбиспитэ. Кыраайы үөрэтээччилэр Сэһэн Боло, Егор Андросов Е.Д. Николаев олоҕун-дьаһаҕын туһунан кылгастык ахтан-санаан ааһааччылар.

Балаһыанньа сэбиэскэй кэм кэнниттэн чыҥха уларыйбыта. Маныаха аныгы кэм историктара И.Л. уонна Л.М. Дамешек, М.В. Шиловскай, А.В. Ремнев, Д.Г. Люстрицкай, А.В. Гимельштейн, А.В. Ануфриев кылааттара улахан.

Л.М. Дамешек үлэтин административнай-территориальнай өттүгэр, XIX-XX-с үйэтээҕи Россия азиатскай сирдэрин ыраахтааҕы салалтатыгар, Сибиир норуоттарыгар салалтаҕа, киин уонна тэйиччи сытар киин ситимигэр саҥа сүүрээннэр, саҥа сыанабыл баар буолбута.

Чинчийээччи  М.В. Шиловскай Д.Я. Резуны кытта XIX-XX-с үйэ иккис аҥарыгар политическай дьаһалларга көхтөөх кыттыыны интеллигенция ылбыта дииллэр.

Бу 1860-80 сылларга хоту дойду интеллигенцията уопсастыба өйө-санаата уһуктарыгар турууласпыта.

Омскай куорат историга А.В.Ремнев региональнай история региональнай политика идеологиятынан буолбута диир, олохтоох история хаамыытыгар кэрэхсэбил баар буолбута, уонна, төрөөбүт төрүт дойдунан киэн туттуу баар буолбутун бэлиэтиир.

Сибиирдээҕи историктар  Е.Д. Николаев Россия уһук хоту сытар сирэ Россия политиката оҥоһуллан-чочуллан тахсарыгар улахан оруолун бэлиэтээбиттэрэ.

Иркутскайдааҕы историктар Д.Г. Люстрицкай, А.В. Гимельштейн, А.В. Ануфриев монографиялара элбэххэ туоһу буолаллар.  Саҥа тахсан эрэр саха интеллигенцията уонна тойоттортон үөрэхтээх өттө кыраайы салайыыга уларыйыылары киллэрбиттэрин этэллэр. Бу  ааптардар Е.Д. Николаев оруола саха санаата уһуктарыгар уонна сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах диэн бэлиэтииллэр. Уонна олохтоох нэһилиэнньэ утуйа сытар күүстээх санаатын туоһулууллар. Чахчы даганы, кини үлэлэрэ интеллигенция историятыгар чаҕылхай ааттартан биирдэстэринэн буолбута. Историческай наука доктора П.С.Троев өҥөтүнэн Е. Д. Николаев туһунан архивтан матырыйаал хостооһуна уонна аан-бастакы научнай хабааннаах ыстатыйата буолар. Ол гынан баран, кини бу саха саарынын олоҕун анаан-минээн үөрэппэтэҕэ.

Үөһэ этиллибитин курдук, биһиги үөрэтэр тиэмэбит саха омук интеллигенциятын историятын уорэтиигэ тирэнэр. Ол иһин бу суруйууга Н.Н. Дьяконова уонна Е.П. Антонов саха интеллигенциятын историятыгар үлэлэрэ туттулуннулар.

Н.Н. Дьяконова саха интеллигенциятын туһунан монографиятыгар  Е.Д. Николаев олоҕор уонна үлэтигэр ураты болҕомтону уурбута. Оһуоба саха интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрин В.В. Никифоровы, бырааттыы Афанасьевтары кытта доҕордоһууну бэлиэтээбитэ. Кинилэри биир демократическай санаа түмэрэ: саха норуотугар туһаны эрэ агалыы. Кинилэр үөрэхтээһиҥҥэ, саха уопсастыбата сайдарыгар, сыылка харгыстарыгар биир көрүүлээх этилэр. Барытыгар кэриэтэ биир көрүүлээхтэрэ.

Саха норуота  бэйэтин салайынарга дьулуһуутугар Е.Д. Николаев кылаата сүҥкэн улахан. Бу маны П.С. Троев, Е.П. Антонов үлэлэригэр көрүөххэ сөп. П.С. Троев, Е.П. Антонов бэйэни  салайыныы идеялара дириҥ историческай силистээхтэр-мутуктаахтар диэн этэллэр. Бу чэрчитинэн, Дьокуускайдааҕы Степной Дума историятыгар болҕомтолорун уурбуттара. Бу Дума үлэтин  Е.Д. Николаев олус диэн сэргиирэ. Ону таһынан,  Е.П. Антонов киин  уонна ыраах сытар сир сыһыаннарын үөрэтэн көрөн, имперскай национальнай политика ураты суолтатын, улахан дьаһалларга, коронацияҕа, уонна  үбүлүөйдэргэ  кыра норуоттар кыттыыны ылалларын туһунан суруйар. Бу маннык тэрээһиннэр Российскэй империя азиатскай сирдэрэ киин сирин уонна нуучча ыраахтааҕытын  кытта тэҥҥэ буолалларын туоһулуур диир.

Е.Д. Николаев олоҕун туһунан И.С. Клиорина (А. Малькова ) үлэтигэр көрсүөххэ сөп. Саха сирин сыылкатын туһунан Ф.Г. Сафронов, П.Л. Казарян, И.Г. Макаров  уонна П.С. Троев үлэлэригэр көрүөххэ сөп .

XVII үйэ бүтүүтүттэн – XIX үйэ саҕаланыытыгар Сибииргэ сыылка ситимин анаардахха, бу дойдуну ураты баай-талым курдук буолбакка, эрэһиэҥкэтэ суох хаайыы быһыытынан сыаналыыллара. П.Л. Казарян этэринэн, бу – Сибиир историческай төлкөтүгэр сыылканы сыаналааһын саамай мөлтөх өрүтэ.

Кэнники кэмҥэ, саха истириографиятыгар либеральнай идеялар тарҕаныыларын историятыгар саҥа үлэлэр баар буоллулар. Бу манна Е.Д. Николаев аата эмиэ ааттанар. А.А. Кара-Мурза уопсай редакциялаах либеральнай нэһилиэстибэҕэ ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэлиэтиэхпитин сөп.  Биир түһүмэххэ В.Н. Иванов уонна С.В. Степанова ыстатыйалара бааллар. Бу манна аан-бастаан либеральнай идеялар төрүттэмиттэрин уонна сайдыытын туһунан, Саха сирин бастакы либеральнай диэйэтэлэ В.В. Никифоров туһунан этиллэр. В.Н. Иванов, Саха сирин общественнай деятеллэрин үлэтин Россияҕа либерализм төрүттэммитин кытта ситимниир, В.В. Никифоров хас биирдии киһи көҥүлүн, гражданскай бырааптары, демократическай уопсастыбалары, киэҥ бэйэни салайыныыны тарҕата сатыыра уонна эмиэ  Е.Д. Николаевы олус диэн чорботоро бэлиэтэнэр.

Бэйэни салайыныы идеяларын, уголовнай сыылканы суох гыныы — бу Е.Д. Николаев үлэтин сүрүн өрүттэрэ этэ. Бу туһунан Чурапчы улууһун историятын туһунан кинигэттэн билиэххэ сөп.

Сүрүн туоһунан, биллэн турар, суруктар, саппыыскалар, докумуоннар буолаллар.

Саамай сурун туоһу — киэҥник биллибит «Краткая записка о современном положении Якутского края» диэн 1883 сыллаахха тахсыбыт, оччотооҕу Саха сирин общественннай-политическай өйүн-санаатын  чыпчаала буолбут үлэ. Рукопись 25 лииһигэр  Е.Д. Николаев тыйыс айылҕа усулуобуйатын анаарар уонна бу маннык сиргэ-уокка төрүт сахалар олороллор диэн бэлиэтиир. Итини тэҥэ,  Е.Д.Николаев экономика мөлтөх өрүттэрин ыйар, статистиканы аҕалар, бурдугу үүннэрии уонна сүөһү иитиитэ таһаарыыта суох биричиинэлэрин этэр.

Дөссө кини, аһылык, доруобуйа харыстабылын мөкү туругун, олохтоох нэһилиэнньэ дьадаҥытын сиһилии анаарар. Туспа тиэмэнэн сири туһаныы боппуруостарын, олус дьадаҥытык олорор нэһилиэнньэ сыылынайдары иитэн-аһатан олоруохтааҕын көрдөрөр. Бу маннык алдьархайтан хайдах тахсыахха сөбүн туһунан кини маннык диир: гражданскай көҕүлээһиннэри чочуйуу, бэйэни салайыныыны сайыннарыы. Уголовнай сыылканы тохтотуу. Бу саппыыска Саха сирин дьонун,  нэһилиэнньэтин олоҕо тупсарыгар анал программаны ылыныахха диэн көрдөһүүнэн түмүктэнэр.

Бу чинчийии эмпирическэй сүрүн сүнньүнэн урут бэчээккэ тахсыбыт уонна тахсыбатах архыып матарыйааллара буолаллар.

Санкт-Петербург, Иркутскай уонна Дьокуускай архыыптарын матырыйаалларыгар чинчийии эмпирическэй өттө сытар, чопчу ыйытыыларга сөптөөх хоруйдары булуохпутун сөп. Бу архыып матырыйааллара научнай хабааҥҥа аан-бастаан киирэллэр.

Биһиги Санкт-Петербурга РНА Востоковедение институтун архивтарын фондатын үөрэппиппит. Н.А. Виташевскай фондатыгар  Е.Д. Николаев суругунан матырыйааллара бааллар, дөссө «Наставление родовым управлениям Якутии»  1837 с. сытар. Бу сурук Саха уобалаһын төрүт  улуустарынан тарҕаммыта, манна старосталарга нэһилиэги салайыыга сүрүн ирдэбиллэр бааллар.

Өссө биһиги Иркутскай уобалас Государственнай уобаластааҕы архыыбын фондаларын көрбүппүт. Бу фондаҕа «Саппыыска» копията хараллыбыт, 1885 с. Илин Сибиир губернатора А.П. Игнатьевка туһуламмыт эбит. Бу архивка 1886 с. А.П. Игнатьев Саха уобалаһыгар айанын туһунан докумуон көстүбүтэ. Саха күбүрүнээтэрин отчуота (1883-1884 с.) олус туһалаахтар, бу манна социальнай-экономическай сыһыаннар сырдатыллыбыттар, тыа хаһаайыстыбатын сайдыыта, сири оҥоруу, нэһилиэнньэ элбээһинэ, буруйу оҥоруу статистиката  сырдатыллыбыттар.

Сүрүн төрүт матырыйааллар СР Национальнай архыыбыгар хараллан сыталлар.  Е.Д. Николаев «Краткая записка» үлэтэ Дьокуускайдааҕы областной бырабылыанньаҕа, атын экземпляра Д.И. Меликов тус бэйэтин фондатыгар сытар. 3-с экземпляр РНА Востоковедение Институтун архивын Н.А.Виташевскай аатынан фондатыгар, 4-с Иркутскай уобалас Государственнай архыыбыгар бааллар.

Сити кэннэ, Саха уобаластааҕы бырабылыанньатын фондатыгар Е.Д. Николаев общественнай үлэтин, кини сыылынайдары кытта сибээһин, уонна бу сыылкалаахтар бэйэлэрин туһунан көрдөрөр матырыйааллар бааллар. Кэрэхсэбиллээх дьыалаларынан биирдэстэринэн государственнай бөрөстүүпүнньүк Н.Паули дьыалата буолбута. Бу дьыаланы оһуобай садаанньаны толорор чунуобунньук Андрюков ыыппыта, бу кэмҥэ Боотуруускай улууска  Е.Д. Николаев баһылыгынан үлэлиирэ.

Биһиги чинчийиибитигэр олус туһалаах матырыйаалынан Дьокуускай уокуруктааҕы полицейскай салалта фондата буолбута, бу манна Е.Д. Николаев ыраахтааҕы Александр III бэргэһэлэнэригэр кыттыытыгар нэһилиэктэртэн харчы хомуйуу буолар.

Дьокуускайдааҕы духовнай консистория фондатыгар  Е.Д. Николаев туһунан метрикалаах кинигэ сытар: бу мантан биһиги кини төрөөбүт күнүн билиэхпитин сөп –1856 с.

Дьокуускайдааҕы эр киһи гимназиятын фондатыгар  Е.Д. Николаев үөрэммит сылларын туһунан суруктар бааллар: гимназияҕа киирэргэ бэлэмниир кылааска, онтон маҥнайгы кылааска үөрэммитин туһунан.

Боотуруускайдааҕы салалта фондатыгар эмиэ докумуоннар  бааллар. Бу докумуоннартан  Е.Д. Николаев улуус аҕа баһылыгынан үлэлээбитин туһунан билиэхпитин сөп: кини суруктара, отчуоттара, хаһаайыстыбаннай өттүгэр анал таһаарыылар. Барытыгар кини бигэргэппит эбэтэр бэчээти туруорбут этэ.

Бу фондаҕа  Николаев аргылааһыны утары охсуһар олус наадалааҕын туһунан докумуона харалла сытар. Бу циркуляр быһыытынан оҥоһуллубут сурук – «Боотурускай улууска арыгыны атыылааһыны тохтотор туһунан»,  1885 с. тохсунньу 21 күнүттэн. Бу сурук улуус салалтатыгар туһуламмыт. Өссө Николаев Чурапчытааҕы народнай оскуола бэбэчиитэлэ буоларын туһунан билиэхпитин сөп. Улуустааҕы окружной исправникка улуус туһунан  1885-86 с. рапортар бааллар.

Өссө бу базаны сокуону оҥорор уонна нормативно-правовой актар мэктиэлииллэр. «Полное собрание законов Российской империи» диэҥҥэ бэчээттэммиттэрэ. Бу үөрэтэр кэммитигэр саха уопсастыбатыгар российскай суут-сокуон, быраап хайдах дьайарын билиэхпитин сөп. Бу юридическай актар нормативнай ыстатыйаларын оһуобай суолтатыгар ис дьыала министерствотин иннигэр уголовнай сыылка суох буоларыгар, 1883 с. сахалар бэйэлэрин салайыныылара кэҥиирин туруорсарыгар Николаев тирэммитэ.

Өссө «Обзоры Якутской области» 1884-88 с. үөрэтиллибитэ. Бу манна Саха уобалаһын экономикатын, тыатын хаһаайыстыбатын, культуратын, доруобуйа харыстабылын уо.д.а., сайдыытын статистическай өрүттэрэ бааллар. Биһиги Николаев кэмигэр бу салаалар хайдах сайдыбыттарын көрүөхпүтүн сөп.

Е.Д. Николаев олоҕун, үлэтин үөрэтэргэ араас докумуоннары көрдүм. Архыыпка элбэх фонда докумуоннара олус дьадаҥылар уонна баара да араа-бараа эбиттэр.

Чинчийии төрүөтүгэр аныгылыы көрүҥнээх теоретико-методологическай принциптар, ньымалар сыталлар. История уонна чахчы методологическай принциптара  Е.Д. Николаев үлэтин уонна олоҕун үөрэтэргэ көмөлөспүттэрэ. Манна биһиги XIX-с үйэ Российскэй империятын либеральнай модернизациятын, киин сир уонна уһук сир сыһыаннаһыытын чэрчитинэн кини личноһын көрүөххэ сөп.

Бу үлэ личность история хаамыытыгар оруолун арыйыыга  историко-генетическай уонна биографическай ньымалар сүрүннүүллэрин көрдөрөр. Историктар биир баһылаабыт  биографическай ньымалара, үөрэтиллэр личность саха норуотун историятыгар, культуратыгар, экономикатыгар  кылаатын билэргэ көмөлөһөр.  Бу биографическай ньыма Саха сирин үгүс историческай көстүүлэрин, историческай персонаж дьайыыларын  нөҥүө  өйдүүргэ уонна анаарарга сабыдыаллыыр.

Ону таһынан, чинчийэр инструмент быһыытынан анал историческай ньымалар, ол иһигэр тэҥнээһин, ретроспектива туһанылыннылар.

Чинчийии саҥа өттүнэн, аан-бастаан анал ситимнээх чинчийии тирэҕинэн Е.Д. Николаев толору научнай биографията буолбута, реформа иннинээҕи Россия регион таһымыгар көстөр-биллэр общественнай-политическай диэйэтэлинэн буолбута. Кини ситиһиилэрэ кыраайы таһынан биллэрэ.

Өссө бу чинчийииттэн, кинини  саха норуотун интэриэһин көмүскээччи, ыраахтааҕы былааһын, Сибиирдээҕи уонна саха олохтоох салалтатын кытта аныгылыы халыыптаах кэпсэтиинэн ситиспитин билэбит.

Е.Д. Николаев үлэтин анаарыыттан, кини бэйэтин норуотун интиэриэһин көмүскээччи оруолун  бүүс-бүтүннүү толору сүкпүтүн өйдүүбүт.  Александр III бэргэһэлэнэригэр кини саха норуотун бэрэстэбиитэлэ этэ, Боотуруускай улууска талыллыбыт дуоһунастарга олорон, элбэх суруктарыгар сахалар балаһыанньаларын тупсарарга дьулуспута.

Бу үөрэтиллибит матырыйаал, Е.Д. Николаев,  үөрэхтээһин, арыгыны утары охсуһуу — саха норуота сайдарыгар тирэх буолар диэн саныырын бигэргэттэ.

XIX-с үйэ иккис аҥарыгар, бу дьайыылар саха норуотун арыгыга сыһыарыыны тохтоторго көмөлөспүттэрэ.

Е.Д. Николаев — саҥа төрүттэнэн эрэр саха омук интеллигенциятын бэрэстэбиитэлэ. Саха уобалаһын Боотурускай улууһугар Е.Д. Николаев үлэтин уонна олоҕун туһунан дириҥник билиэхпитин баҕарар буоллахпытына,  бу кини дьыалата уонна олоҕо ол саҕанааҕы социальнай-историческай усулуобуйалар төрүттэрин үөрэтиэххэ наада.

XIX-с үйэ иккис аҥара Россия историятыгар общественнай олох бары эйгэтигэр улуу либеральнай реформаларынан биллибитэ. Россияҕа кулуттаһын кэмэ бүппүтэ, империя общественнай-политическай ситимин либеральнай уларытыы буолбута. Историческай сыанаҕа саҥа общественнай күүстэр тахсыбыттара (либеральнай интеллигенция, земскай,  көҥүл туһугар охсуһар күүстэр, ону тэҥэ радикаллар, традиционалист-консерватордар).

Бу уларыйыылартан Саха сирэ эмиэ хаалсыбатаҕа.

Сибиир административнай-территориальнай араарыытыгар  уларыйыылар 1882 сыллаахха буолбуттара. Сибиири салайыыга киин уонна регионнар сыһыаннарыгар саҥа сөптөөх ньымалар баар буолбуттара. Олохтоох администрация  киэҥ бырааптаммыта, ол гынан баран киин куораттан хонтуруолланара.

Бу манна, Саха сиригэр,  олохтоох былаас ситимин уонна тутулун туһунан быһааран биэриэххэ наада. Саха уобалаһын административнай ситимэ маннык этэ. Салайыы ыстааттара уонна тутула Киин Россия күбүрүнээтэрин аппаратын курдук этилэр. Генерал-күбүрүнээтэрдэр император тус итэҕэйиитинэн ананаллара. Күннээҕи олоххо генерал-күбүрүнээтэрдэр институттара уһук сытар уонна араас омук регионнарыгар киирэрэ. Сокуоҥҥа күбүрүнээтэрдэргэ киэҥ боломуочуйа бэриллэрэ. Кинилэр  ыраахтааҕы ыйаахтарын, бирикээстэрин, сокуон чопчу толоруутун ирдиир үрдүк сололоох дьон буолаллара. Кинилэр, былааһы тутан олорор дьон, уопсастыба нус-хас олорорун, куттала суох буолууну, быраабыланы, бэрээдэги тутуһууну мэктиэлииллэрэ. Өссө норуот доруобуйатын харыстыырга, аһы-үөлү хааччыйарга сорук бэриллибитэ.

Саха уобалаһа 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, бэйэтин аатын хаалларан туран, күбүөрүнэ статуһун ылбыта. Саха уобалаһыгар былаас толору гражданскай күбүрүнээтэргэ баара, кини Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэрэ. 1869-79 сыллардаахха Саха уобалаһын В.П. Витте салайара. Онтон 1885 -1889 с. К.Н. Светлицкай этэ.

Бу кэмнэргэ Егор Дмитриевич Николаев үлэлээн, олорон ааспыта. Үөһэ ыйыллыбыт үгүс биричиинэнэн кини туһунан  2013 сыллаахха улахан үлэ суруллан таҕыста. Бу үлэ сүрүн сыала-соруга Е.Д. Николаев үлэтин, олоҕун сырдатыы диэн буолар.

Төрөөбүт дойдутугар, норуотугар улахан сыраны-өҥөнү хаалларан ааспыт киһи буолар. Кини сырдык аата үйэлэр тухары ааттана туруо диэн эрэнэбит. Кэлэн иһэр көлүөнэ кини оҥорбут үтүөтүн өйдөөн туран, киэн туттар киһилэринэн буоллун.

Айсенэ Сергеевна НИКОЛАЕВА, история наукатын кандидата.


Николаев Егор Дмитриевич, просвещенный якут, голова Бутурусского улуса; род. в 1858 г., умер скоропостижно в 1888 году. Будучи выдающейся личностью среди якутов, даровитый и образованный, Н. был в 1883 году послан на коронацию императора Александра III в качестве представителя своего народа. Принадлежа по рождению к богатому землевладельческому классу, Н. получил образование в Якутской прогимназии, затем продолжал пополнять его самостоятельно, движимый, с одной стороны, собственным любопытством, а с другой, побуждаемый окружавшими его русскими интеллигентными лицами.

Н. изучил нужды и положение своих сородичей и скоро явился горячим заступником за их интересы. Выбранный письмоводителем и головой Бутурусского улуса, он своими способностями обратил на себя внимание администрации, вплоть до генерал-губернатора Восточной Сибири Д. Г. Анучина, которому в качестве депутата подавал обширные записки о положении якутов. Прибыв на коронацию императора Александра III в Москву, а после и в Петербург, Н. посещал всякого рода просветительные учреждения и в то же время добивался улучшения положения своих соплеменников. В записках, подаваемых в различные ведомства, он указывал ряд мер к улучшению инородческого быта, доказывая, между прочим, необходимость просвещения якутов и увеличения числа школ. Возвратившись на родину, он устроил школу в своем улусе, обеспечил ее прекрасными учителями и снабдил всеми необходимыми пособиями; в его школе обучалось 40 мальчиков, которых он подготовлял к общественной деятельности с целью сделать из них, между прочим, честных и развитых письмоводителей в улусах. Преждевременная смерть Е. Д. Николаева (умер 30 лет от роду) прекратила его просвещенную деятельность.

Сообщения В.М. Ионова и Э.К. Пекарского. «Восточное Обозрение» 1888 г., № 44, стр. 14 («Смерть даровитого инородца»).

А.П.