Айылҕабыт бэйэтэ дьиктилээх, күүстээх

Эмиэ сандал сааспыт сылаас салгынынан сайа тыынан сатыылаата. Эмиэ ийэ айылҕабыт унньуктаах уhун утуйар уутуттан уhуктан тыыллан-халлан чэлгийэр чөлүгэр түhэн эрэр. Сотору оттуун-мастыын силигилии ситэн күөх дуйга куустарыа турдаҕа. Сааскы кэм саха барахсаҥҥа олус да күүтүүлээх күндү буолаахтаатаҕа. Мин саллар сааhым тухары оту-маhы туhанан эмтээн кэллим. Ол былаhын тухары айылҕа сүдү күүhүн сөҕөрүм сөҕүрүйбэт. Биhиги Сахабыт сирин айылҕата олус дьикти кэрэ уонна эмтээх.

Мин отоhуттаан эмтиир киhи санаан көрдөхпүнэ, биhиги бэйэбит айылҕабытыттан, тулалыыр эйгэбититтэн, оппутуттан-маспытыттан, бэйэбитигэр үүнэр эмтээх отторбутуттан-мастарбытыттан, таастарбытыттан, үөннэрбититтэн-көйүүрбүтүттэн тэйдибит, аанньа ахтыбат буоллубут дии саныыбын. Ол аата биhиги бэйэбит киэнин ситэ сыаналаабаппыт. Ол кэриэтин биhиги араас тас дойдулартан хото тиэллэн кэлэн маҕаhыыннарга ыарахан сыанаҕа атыыланар отторун-мастарын төhөнү баҕарар сүгэн-көтөҕөн, төhө баҕарар сыанаҕа атыылаhыахпытын сөп. Дьиҥинэн, онтон ылар эмпит-томпут биhиэхэ бэйэбитигэр тулабытыгар барыта баар. Адьас барыта. Аҥардас хас биирдии саха ыалын тиэргэнигэр киhи доруобуйатыгар солбуллубат туhалаах от толору. Аҕыйах холобуру аҕаллахха, ол – чыычаах ото, үөрэ, хатыылаах отторбут.

Мин биирдэ санаан көрдөхпүнэ маннык, тулабытыгар үүнэр араас эмтээх отторбут-мастарбыт ордук күүстээхтэр. Тоҕо оннугуй диэтэххэ, биhиги сэттэ-аҕыс ыйдаах тымныыбытыгар от-мас утуйан, сынньанан күүс-уох ылар. Ол мастарбыт, үүнээйилэрбит саас буолла даҕаны тыллыбытынан бараллар.

Аны, лабыктаны былыр сут-кураан дьыллар саҕана аҕабыт биhигинэн үргэтэрэ уонна хаппытын кэннэ үлтү мэлийэн баран бурдукка аҥардыыны булкуйан лэппиэскэ, баахыла оҥорон сиирбит. Сүрдээх минньигэс буолара. Өссө үөрэ ото бутукайынан утахтанан күнү быhа киэhээ хойукка диэри аччыктаабакка сылдьар буоларбыт. Лабыктаны сылытан баран искэҥҥэ баайан хоно сырыттахха искэн суох буолар. Оччоҕо үтүөрэргэ бараҕын. Ааспат сөтөлгө үүккэ көөнньөрөн хаста эмэ истэххэ сөтөл олох ааhар. Манна диэн эттэххэ, киhи диэн хабахха кутуллубут хаан курдук. Онон, хаана ыраас буоллаҕына киhи ыарыыга, дьаҥҥа-дьаhахха ылларбат. Оҕо эрдэхтэн оту, үүнээйини иhэ сырыттахха киhи үйэтин быдан уhатыан сөп. Ол курдук оппут-маспыт биhиэнэ күүстээх. Холобур, хатыҥ бүөрэ хайдахтаах да кыhыҥҥы томороон тымныыга көрдөххө күп-күөх турар буолар. Олох тоҥмот, адьас, кыhын көрөөрүө эрэ. Ол аата биhиги айылҕабыт бэйэтэ дьиктилээх, күүстээх. Ол иhин биhиги бэйэбит киэнэ бэйэбитигэр сүрдээх көмөлөөх уонна күүстээх диэн өйдөбүллээхпин. Холобур, ити соҕуруу дойдуларга үүнэр оттор-мастар бэйэлэрин сытыйбыт почваларыттан уоҕурдунан төгүрүк сылы супту үүнэ тураллар. Мин ону наhаа үчүгэй дии санаабаппын. Кини оннук мэлдьи үүнэн туран эмтиир дьоҕура мөлтөх соҕус буолуохтаах, бука. Тоҕо диэтэххэ, кини биhиэнин курдук бу үлүгэр тыбыс-тымныы тоҥ буору тобулу үүнэн силигилээн тахсыбат. Ити ньургуhуну көр эрэ, хаар уулунна да быкпытынан барар. Ол аата кини олус күүстээх. Ол иhин ньургуhун биhиги доруобуйабытыгар олус туhалаах, ону ааhан кинини көрөн даҕаны энергия, күүс-уох ылаҕын.

Кинилэр киэннэрэ мөлтөх буолуо диэн сэрэйэрим туохтан төрүөттээҕий диэтэххэ, соҕуруу дойдуларга бырамыысаланнастара олус сайдыбыт, күүстээх. Айылҕаны төhөлөөх алдьатан-кээhэтэн турара буолуой? Аны туран массыыналара сири аннынан, үрдүнэн айанныыллар.  Аны үөhэнэн эмиэ көтөллөр – ааллар. Ити үүнэн турар окка-маска төhөлөөх буортуну аҕалара буолуой. Ол иhин биhиги, бэйэбит бэйэбитин ытыктаhарбыт курдук, оппутугар-маспытыгар бүүс-бүтүннүүтүгэр ытыктабыллаахтык, харыстабыллаахтык сыhыаннаhыахтаахпыт. Уопсайынан, киhи сааhыттан тутулуга суох, бэйэбитигэр үүнэр оттору-мастары туhаныахтаах. Остуолга наар турар буолуохтаах. Ол бу полуфабрикаттарынан үлүhүйүө суохтаахпыт. Тулабытыгар үүнэр от-мас олус күүстээх. Холобур, кытайдар биhиэхэ кып-кыра иhит сыыhыгар аҕалан эми атыылыыллар. Кинилэр ону, сирдэрэ суох буолан, дьааhыктарга хас эмэ хаттыгастаан дьаарыстаан үүннэрэллэр. Ол төhө үчүгэй буолуоҕай. Онтон биhиэнэ хочобутугар — айылҕаҕа төhө баҕарар үүнэр. Аҕыйах сыллааҕыта биир кытай киhитэ Саха сиригэр ыалдьыттыы сылдьан сыhыыга, сиргэ тахсан баран «Тыый, бу эмтээх отторгутун тэпсэ сылдьар эбиккит буолбаат!», – диэн сөҕөн саҥа аллайбыттаах. Көр эрэ, бу, кэлии дьон хайдах курдук оннооҕор биhиги айылҕабытын сыаналыырын. Оттон биhиги? Биhиги бэйэбит айылҕабытын баардыылаабаппыт, эгэ, эмкэ-томко туhаныахпыт дуо? Ити курдук холустук, тоҥуйдук сыhыаннаhарбыт тохтууругар уолдьаста. Кэнники кэмҥэ кытайдар Арасыыйа сирин-уотун уhун сылга түүлэhэн ылан маhы хото таhалларын туhунан сурахтар иhиллэллэр. Бу, былыргы улуу кытай омуга оҕуруктаах өйүкэйин ньии! Ити курдук, маҥнай, кыралаан кыраныысса сирдэригэр быстах-остох сирдэри түүлэhэн ылан иhирдьэ өтөн киирэр кутталлаахтар. Онтон ордук хомоторо диэн, биhиги айылҕабыт отун-маhын, үүнээйитин эмп-том оҥорон бэйэбитигэр ыарахан сыанаҕа атыылыахтара турдаҕа. Кытай омуга тугу сатаабатаҕа баарай!

Биhиги айылҕабыт ханнык ото-маhа эмп быhыытынан туhалааҕый диир буоллахха, киhи барыта билэр отторо. Холобур, үөрэ ото баар. Ону биhиги өбүгэлэрбит төгүрүк сылы быhа иhэллэр этэ. Ол оҥоhуута боростуой, эмп да быhыытынан күүстээх. Ону аhаан өбүгэлэрбит үйэлэрин моҥообуттара. Үөрэ ото туохха күүстээҕий диэтэххэ, ордук ньиэрбэ ыарыытыгар туhалаах. Холобур, ити эпилепсик, уҥан түhэ сылдьар оҕолор бааллар. Кинилэр үөрэ от силиhин, сибэккитин мэлдьи утах оҥостон иhэ сылдьар буоллахтарына эпилепсияттан босхолоноллор эбит. Мин бэйэм эмтээбит холобурбар икки оҕону билэбин. Олор үөрэ отун иhэн үчүгэй буолбуттара. Үөрэ отун хомуйар туох даҕаны уустуга суох. Мин ыарыйдахпына дьиэм да таhыттан хомуйан туhанабын. Үөрэ оту сылаарҕаабыт да кэмҥэ истэххэ, сүрдээх сынньатар, сэниэ биэрэр. Аны тобук ыарыытыгар эмиэ туhалаах. Кииhилэ диэн эмиэ баар. Кини былыр былыргыттан аакка-суолга киирбит ас буоллаҕа. Сүөгэй уутугар, эбэтэр көннөрү үүккэ да булкуйан утах оҥостон иhиллэр. Эбэтэр барыанньалаан, хааhылаан да сиэтэххэ, ис уоргаҥҥа сүрдээх туhалаах. Саамай үчүгэйэ диэн кииhилэ былчархайы суох оҥорор.

Хатыҥтан төhө баҕарар эми ылыахха сөп диэн өйдөбүллээхпин. Хатыҥ бүөрүн буоккаҕа настойкалаан баран сүhүөх ыарыытыгар туhаныахха сөп. Илиигэ-атахха мэлдьи сотто сылдьыллыахтаах. Аны сөтөлгө, куртах ыарыытыгар, уопсайынан ис уоргаҥҥа олус туhалаах. Буоккаҕа да буолбакка, көннөрү хончоҕорго ууга суурайан иhэ сылдьыахха син. Туох да буортута суох.

Хатыҥ сэбирдэҕэ балык тылын саҕа буоллаҕына, атын оттору кытары булкуйан иhэ сырыттахха ноор, куртах ыарыыларыттан олорчу босхолонон хаалыахха сөп.

Ол кэннэ сэбирдэх саахардаах курдук буолбут кэмигэр үргээн бэс иннэтин кытары булкуйан настой оҥорон куруук иhэ сылдьар буоллахха, саас сылаарҕаабыт кэмҥэ сэниэ биэрэр. Итини бэйэбинэн билэбин. Мин бу аҕыс уон сааспыттан ыла кырыйдым. Ол иннинэ айылҕаҕа наар сылдьарым сир астыы, от-мас хомуйа.

Хатыҥ сэбирдэҕэ сыппыт киhини туруорар. Сиидэhинэн уhун ыстаан тигэн баран түөскэ диэри ыбылы тардынан иhигэр сэбирдэҕи кутуллар. Адьас харахтан сыыhы ылбыт курдук буолар. Халыма дьахтара кэлэн эмтэммитэ. Кини эппитэ соҕуруу дойдуларга тиийэн үлүгэрдээх харчыны төлөөн эмтэнэбит. Ону баара бэйэбит аттыбытыгар баар эмтэргэ болҕойботох эбиппит диэн. Миэхэ сайылаан эмтэнэн барбыта.

Хатыҥ чаахыта уонна үөhэ эмиэ туhалаах. Хатыҥ туоhа алдьаммытынан убаҕас сүүрэн, хап-хара дьүhүннэнэн хаалбыт буолааччы. Ону үөhэ дииллэр. Чааханы чэй оҥостон иhэ сылдьыллыахтаах. Былыр дьон бары иhэллэр этэ. Оччолорго чэй да суоҕа. Хатыҥ ытарҕата диэн баар. Бүөргэ эмиэ олус туhалаах. Төhөнү баҕарар иhэ сылдьыллыахтаах.

Одуванчик диэн от баар дьиэ таhыгар үүнэр. Ону саас эрдэ үргээн баран, сууйан-тараан ууга туруоран аhыытын аhараллар. Салаакка кутан сиэтэххэ оhоҕос, куртах ыарыытын эмтиир. Аны сибэккитэ баар дии. Ону мин холобур биэс устууканы күн аайы сии сылдьабын. Барыанньа да оҥостон сиэниллэр. 400 устуука сибэккини үргээн баран биир киилэ сироп оҥорон барыанньаланыллар. Ону чэйгэ кутан мэлдьи иhиллэр. Чэй оннугар да иhэбин. Сөтөлтөн, ис уоргаҥҥа быыhыыр. Биэс тымыр от эмиэ эмтээх. Куртах араас ыарыыларын суох оҥорор.

Тиит мутукчата эмиэ туhалаах. Биир инсуллаабыт киhиэхэ ыыппытым. Мутукчатын оргутан биир ый кэриҥэ испитин кэннэ, тарбахтара, илиитэ хамсыыр буолбуттара. Киhим эдьиийим өссө ыыттын диэн үлэспитэ.

Харыйа туорааҕын, мутукчатын эмиэ иhэн инсультан өрүттүбүт холобурдар бааллар. Биир ыарыhахха ону сүбэлээбитим, дьиэтин таhыгар тахсар, дьаарбайар буолбут этэ.

Уопсайынан, бэйэм түбэhэн ыалдьан эмтэммиппинэн көрөн от-мас туохха туhалааҕын быhаарабын. Бэйэм туhанан үтүөрбүт эрэ өрүттэрбин дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэ, кэпсии сатыыбын. От-мас, үүнээйи эмтиир күүhүн киhи ааҕан сиппэт.

Сахалыы эмтээhин суолтатын мин бу курдук өйдүүбүн. Эмчиттэр баҕар эмтээтиннэр, ол эрээри хас биирдии киhи отунан-маhынан, үүнээйинэн бэйэтэ эмтэниэн сөп, ыарыыны күүппэккэ эрэ. Сибилигин эдэр баҕайы оҕолор, ыччаттар түргэн баҕайытык өлөр түбэлтэлэрэ үксээтэ. Бэл, 40 саастарыгар эҥин. Рак да ыарыыттан. Мин санаабар, биhиги бэйэбит айылҕабыт отун-маhын туhанан эмтэммэккэ айгырыыллар. Итиэннэ саха төрүт аhыттан тэйбиппит оҕуста. Эдэр дьон бу орто дойдуттан бараллара олус хомолтолоох. Оннооҕор, мин, бу аҕыс уонуттан тахсыбыт киhи өссө да олорор баҕалаахпын, оҥорботоҕум элбэх курдук. Былыр этэллэрэ дии, киhи олоҕо түннүгүнэн чыычаах элэс гынан көтөн ааhарыныы түргэн диэн. Кырдьык оннук. Мин билигин баран хааллахпына, хайдах эрэ хомойо саныах курдукпун. Олоро түспүт киhи бэрт буолуо этэ.

Үөнүнэн-көйүүрүнэн эмтэниэххэ сөп. Баҕа күөмэй ыары­тын адьас суох оҥорор. Кымырдаҕас эмиэ күүстээх. Биир параличтаабыт дьахтары эмтээн турабын. Мөhөөччүк тигэн атаҕар кэтэрдэн баран кымырдаҕас уйа­тын куппуппут. Туhалаабыта.

Омук астарыгар наhаа үлүhүйүү баар. Итини сирэ саныыбын. Бэйэбит суораппытын, иэдьэгэйбитин, үөрэбитин, испит миинин аhыырбыт эбитэ буоллар, ордук буолуо этэ. Полуфабрикаттардааҕар адьас туhалаахтар. Сахалыы-махалыы аhыы сатыахха наада. Балыгы, мундуну, быччыкыны, өрүстэн ылар балыктарбытын сии сылдьыахха наада. Оҕуруот аhа, сирбит аhа туhалара олус.

Таҥас-сап өттүн эттэххэ, сахалыы таҥас былыр сүрдээх сылаас этэ. Киhи сиhин хам бүөлүүр, тымныыны киллэрбэт буолара. Аныгы оҕолор таҥастара аhаҕас, букатын систэрэ көстө сылдьар кылгас ыстааны кэтэллэр. Бүөр хайдах тымныйбат буолуоҕай, ол кэннэ. Биhиги ол Бразилия дуу, Италия дуу дьоно үhүбүт дуо. Тымныы сиргэ олорорбут быhыыты-нан айылҕабытын батыhан сылаастык таҥна сылдьыахпытын наада.

Уопсайынан, сахалыы аhы-үөлү, таҥаhы-сабы, өйү-санааны тутуhуллуохтаах. Омук омук бэйэтэ туhунан айылгылаах, майгылаах, үгэстээх, сиэрдээх. Ол уратыбытын тута сылдьыахпытын наада. Оҕону дьиэттэн, детсадтан, оскуолаттан саҕалаан сахалыы тыыннаан иитиэххэ наада. Быhата эттэххэ, бэйэтэ куттаах-сүрдээх, айылҕалаах оҕолору иитэн таhаарыахпытын наада. Биhиги сахалар ис испититтэн наҕыл, ымсыыта суох майгылаахпыт. Билигин саамай улахан интэриэс харчыга буолла. Ол туох үчүгэйдээҕий? Өй санаа ыраас, чэбдик буолуохтаах. Ыраас, чэбдик буоллаххына, эн холкутук сылдьаҕын. Киhини баттаан-үктээн, атаҕастаан, куhаҕаны оҥоруу сыыhа. Ким да буоллун, киhи киhиэхэ киhилии сыhыаннаhыах тустаах.

Бу кыhын араадьыйа биир биэриитигэр Гаврил Винокуров ыалдьыттаабыта. Онно кини улахан дьыаланан дьарыгыра сылдьарын туhунан кэпсээбитэ. Ол тугунан диэтэххэ, Винокуров күөл былыыгын, цеолит тааhы уонна өссө Хабаровскайтан туох эрэ тааhын булкуйан уоҕурдуу оҥорорго ылсан эрэр эбит. Ол уоҕурдууну үүнээйигэ туhаныахтаахпыт диэн этэн турар. Мин бу үтүө үлэни тэрийэн эрэрин үөрэ иhиттим. Улаханнык хайгыыбын. Итиэннэ ити цеолит тааhы бэйэм хайдах туhанарым туhунан үллэстиэхпин баҕарабын. Мин цеолит тааhын туhаммытым инньэ 50-ча сыл буолла. Эдэр сылдьан быарбынан улаханнык ыалдьан сытынан кэбиспиттээхпин. Оччоҕо туран ыарыыбынан оҕолорбун сутуйуом диэн куттанан балыыhаҕа киирэн өөр да өр сыппытым. Аҕам оҕонньор күөл мундутун туулаан аҕалан испэр уурталаан өрбөҕүнэн баайан кэбиспитэ. Мин тута нукаай курдук буолан утуйан хаалбытым. Хайдах эрэ ис-испиттэн сылаам тахсыбыкка, сылаанньыйбыкка дылы буолбутум. Сарсыарданан уhуктан баран, балыкпын көрбүтүм саhаран хаалбы уонна хаппыт этэ. Бу санаатахха, мунду ыарыыны обургутук оборон ылар эбит. Арыый бэттэх кэлбитим. Ол эрээри ыарыы син биир араҕан биэрбэтэҕэ. Биирдэ биир дойдулааҕым үөрэҕэ суох эмээхсин сүбэлээбитэ: Өлөөнчүк, сыыстарыма, эн маннык гын. Сунтаарга цеолит диэн таас баар. Ону билэр киhигинэн үлэhэн аҕалтар. Итиэннэ ол тааhы үс лиитэрэлээх оргуйбут уулаах иhиккэ уган кэбис уонна наар иhэ сырыт. Тымныылыы да буоллун. Уун көҕүрээтэр эрэ эбэн толорон биэрэн ис. Онтон уу уонна таас киртийбит диэтэххинэ, иhиккин сайҕаар, тааскын таhырдьа күн уотугар таhааран сытыараҕын. Кыhынын көннөрү күн уота көрөр сиригэр түннүккэ да ууруохха сөп. Ити курдук эмээхсин сүбэтинэн, цеолит тааhын иhиттээх ууга уган иhэн барбытым. Быарым ыарыытыттан ол таас абыраабыта, киhи хара гыммыта. Аны, цеолиты булгуччу үс лиитэрэлээх иhиккэ угуллар диэн буолбатах. Мин буочукалаах уhаатым түгэҕэр мэлдьи обургу соҕус тааhы быраҕан сытыарабын.

Цеолиты өссө уоҕурдуу быhыытынан туhанарым эмиэ быданнаата. Арай биирдэ маннык гыннахха хайдах буолар эбитий диэн боруобалаан, теплицабар икки кэрээдэбиттэн бииригэр цеолит таастаах уhааппыттан уу кута сырыттым. Онтон иккис кэрээдэбэр  үүнэр оҕурсуларга көннөрү ууну куттум. Балай эмэ кэм ол курдук кута сырыттым. Биирдэ өйдөөн көрбүтүм цеолиттаах ууну куппут оҕурсуларым туох да баhыгыраччы үүммүттэр аҕай эбит.  Онон, цеолит уоҕурдуу быhыытынан эмиэ сүрдээх туhалаах эбит диэн санааҕа кэлбитим. Итиэннэ кууруссаны иитэр эрдэххэ, эмиэ цеолиттаах уунан уулаталыырым. Кууруссаларым оччоҕо сымыыттыыллара элбиир курдук буолара. Аны, бу лөкөhөн эмистэрин көрүө этигит. Инньэ гынан, бу цеолит таас эргиччи туhалаах, өҥөтө улахан таас. Маны дьиэҕэ-уокка туhана сылдьыаххайыҥ диэн ыҥырабын.

Түмүктээн эттэххэ, сахалар айылҕа сүдү күүhүн туттар үөрүйэхпитин сүтэрэрбит бу тирээн кэллэ. Онон, эрэй чарааhына, ыар ыга илигинэ бэйэбит айылҕабытыгар төннүөххэйиҥ, сахалыы эмтэнии майгытын сөргүтүөххэйиҥ, айылҕаны таптыаххайыҥ.

Елена Петровна Васильева-Эбээ Өлөөнө, норуот эмчитэ, Амма.

Төлөйтөн бастакы учуонай


Чурапчы орто оскуолатын 1955 с. үhүс түһүмэҕинэн икки кылааһынан холбоон, түөрт уонтан тахса эдэр дьон бүтэрбиттэрэ. Кинилэр бары  Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ төрөөбүт, улахан дьоннуун тэҥҥэ, оччотооҕу олох туох баар ыараханын, аһыытын-ньулуунун билбит, эрэйи-кыһалҕаны тэҥҥэ сүксүбүт, аччыктаабыт-тоҥмут, харахтарын уутунан суунан улааппыт дьон. 

Кинилэр чурапчылары күүс өттүнэн көһөрүүгэ хабыллан, төрөппүттэриниин хоту Лена сүнньүнээҕи оройуоннарга быраҕыллан, дьоллоох буолан тыыннаах ордон, оҕо саас диэн ыраас-сырдык өйдөбүлгэ ханан да дьүөрэлэспэт олоҕу хас эмэ сыл олорон дойдуларыгар эргийбиттэрэ. Оттон сорохторо, хоргуйууттан, ыарыыттан орто дойду дьоллоох олоҕуттан маппыттар хаардаах кумах анныгар саас-үйэ тухары сайыһа, ытаһа-ынчыктаһа хаалбыттара.

Сэрии, көһөрүллүү кэнниттэн үөрэниэн баҕалаахтары саастарынан хааччахтаабакка үөрэппиттэрэ. Онон оскуоланы бүтэрээччилэр саастарын араастаһыыта улахан – уонча сыл. Соҕуруу үрдүк үөрэххэ барыан баҕалаах ыччаттарга айаннарын таһынан, аһаан сылдьарга стипендия төлүүллэрэ. Ол судаарыстыба өттүттэн сүрдээх улахан көмө этэ. Оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри, эдэр дьон өйдөрө-санаалара ситэн, баҕаран туран үөрэнэн, наука ситиһиилэригэр тирэннэххэ эрэ олохпут уйгута улаатыа диэн биир бигэ санаанан салайтаран, олох суолугар чиҥник үктээн киирбиттэрэ. Ыра оҥостон ыллаабыттарын курдук, ким учуутал, ким учуонай, ким инженер буолбуттара.

1942 с. сэттэлээх Ваня ийэтэ Татьяна Иннокентьевналыын Кэбээйи хаардаах кумаҕар быраҕыллыбыттара. Дойду биир ньыгыл байыаннай лааҕырга кубулуйан, өһүөннээх өстөөҕү үлтүрүтэн, киэр үүрэр туһугар, аһыыры-утуйары умнан туруммута. Оскуола боруогун саҥа атыллыахтаах киһини, оскуолалаах сиртэн ыраах олорор буолан, ыанньыксыт ийэтэ Татьяна, үөрэххэ биэрбэккэ, ити кыһыны этэҥҥэ туораппыта. Аанньа аһа-танаһа суох кырачаан киһиэхэ ийэ сылаас хоонньуттан ордук абыраллаах туох баар буолуой. Онон хас оҕо, хас кырдьаҕас, ыарыһах дьон тыыныгар турбут алдьархайдаах кыһыны иккиэн этэҥҥэ туораабыттара. Илдьэ тиийбит икки ынахтарыттан биирин сиэбиттэрэ, биирин ыан аһаабыттара. Дьон кэпсээнинэн, сэрии сылларыгар халыҥ арыылаах кытаанах лэппиэскэни наһаа ахталлара үһү. «Өр да өр ыстыыр лэппиэскэ» хантан кэлиэй, кыра оҕолорго, кыаммат кырдьаҕасгарга бурдук нуорматын быспыттарын кэнниттэн?!

«Ийэм эрэ нуорматынан аһаан сырыттахпыт», – диэн өйбөр оҕустарбат да этим. Ийэм эдэр, доруобай буолан, мин уонна төрүөхтээх оҕолорун туһугар аас-туор кыһыны этэҥҥэ туораппыт эбит диэн, кэлин саныыр буолбутум. Оччолорго, ону соччо өйдөөбөт киһи буоллаҕым. Таһараа улахан балаҕаҥҥа элбэх дьукаахтары кытта эбэм Аана кыра уолунуун Сөдүөттүүн уонна кыыһа Дунялыын олороллор этэ. Эбэм – баай кыыһа. Сүктэн кэлэригэр көмүс сирэйдээх, киэргэллээх ыҥыырдаах эбит этэ. Ону көтүрэн, аска атастаһарын көрөр этим. Убайым хоргуйан, ыалдьан оронтон кыайан турбат буолбутугар, өһүөҕэ быа баайбыттара. Быаттан тардыһан тура сатыырын, тииһин хабырынарын өйдүүбүн. Кини онно өлбүтэ. Эдьиийим Дуня дойдубутугар кэлбиппит кэнниттэн өлбүтэ.

Иккис кыһыныгар Харыйалаах оскуолатыгар үөрэнэ киирдим, интэринээккэ олордум. Ийэбин ахтабын, куруук тоҥо сылдьабын. Ийэм кэлэн интэринээтим нуорматын араартаран, хас да ыал дьукаахтаһан олорор дьиэтигэр, аймахпытыгар Сибиэтэ Захароваҕа аҕалан туттарбыта. Сибиэтэ аҕата Дьаакып оҕонньор Хатырык Хомону булаат, аҕыйах хонугунан өлбүт этэ. Аймахпытыныын Дьөгүөрүскэлиин кыттыһан аһыыбыт. Түүн Сибиэтэ атаҕар илдьэ сытар, күнүс оскуолаҕа Уйбаан Хойутаанап кыыһа Маайа тымныы дьиэҕэ тоҥорумаары, хонноҕун анныгар ыга тардан, сибиитэрэтигэр суулаан кууһан олорор. Дьөгүөрүскэ аспытын булан аҕалар. Ол кыһын бары көмөлөөн көрөн, үөрэхтээх киһи буолар олукпун уурбуттар эбит. Онон ити аймахтарбар өрүү махтана саныыбын,» – диэн ол сыллар тустарынан И.Д. Захаров кэпсиир.

Төлөйдөр 1944 с. сайын дойдуларыгар эстэн-быстан эргиллэн, олохторун чөлүгэр туһэрээри, эдэрдиин-эмэнниин, турар-турбат барыта икки хараҥаны ыпсарар күүстээх үлэҕэ туруммуттара. Тоҕус саастаах Ваня уолчаан ити сайын эрэ күнү халтайга оонньоон аһарбыта. Отчуттар алаас иһигэр от охсор буоллахтарына, биирдэ эмэ үтэ лэппиэскэ уонна суорат «оҕото» илдьэн биэрэрэ, ийэтигэр ынах эт эттэһэрэ, ынах хомуйсара. Күһүн Мээндийэлэр таҥара дьиэтигэр аһыллыбыт интэринээккэ анал үлэһиттэри көрөн, оҕолорун Чурапчыга ШКМ-ҥа үөрэттэрбиттэрэ. Саас ыам ыйыгар сэрии кыайыынан түмүктэнэн, дьоно Кэбээйигэ сырыттахтарына, Дьааҥыга ааспыт аҕалара Дмитрий Егорович кэлэн, Захаровтар хас эмэ сыл кэнниттэн бииргэ түмсэн, дьэ, нус-хал ыал олоҕунан олорбуттара. Ити сайын алаастартан көһөрөн аҕалан, хас да дьиэни салҕаан оскуола аспыттара. Ыаллар уһаайба ылан, иккилии буолан кыттыһан, саҥа дьиэлэри туттубуттара. Чурапчыга көһөрөн ылбыт кулууптарын оннугар сабыс-саҥа кулууп туппуттара. Аҕыйах сылынан Мээндийэ көбүс-көнө уулуссалаах, оскуолалаах, дьон кэрэхсии көрөр дэриэбинэтэ буолан тахсыбыта. Ваня ийэлээх аҕатыгар олорон икки сыл үөрэнэн, Мээндийэ түөрт кылаастаах оскуолатын бүтэрбигэ. Олорор сирэ табыллыбакка, биир сыл үөрэммэккэ өрөөбүтэ. Салгыы Дьокуускай куоракка судьуйа убайыгар И.Е. Захаровка олорон сэттэ кылааһы бүтэрбитэ.

Көһөрүүттэн кэлээт, мээндийэлэр уон саастарыттан үөһэ саастаах оҕолору окко тэҥҥэ үлэлэтиэхтэриттэн ыла, ким да сурукка киллэрэн бигэргэппэтэр да, уоннарыттан үөһэ саастаах оҕолор колхуос үлэтигэр булгуччу кыттар үгэстэрэ олохсуйбута: кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕус сиэтэллэрэ, оҕуруот көрсөллөрө, от мунньуһаллара. Үлэлэрин көрүҥэ оҕолор кыахтарыгар сөп түбэһэн, тэҥҥэ улаатан иһэрэ. Ваня бастакытын Бырыы-Хаа үрдүнээҕи Уоһук өтөҕө диэн үрдүк уонна иҥнэри, балачча киэҥ сонуокка оҕус сиэппитэ. Үкчү Суорун Омоллоон «Сордоох суха» диэн кэпсээнигэр майгынныыра. Онтон ыла биир сайын өрөөбөккө, саһаан охсуутугар, от мунньуутугар, бааһына тиэриитигэр, от кэбиһиитигэр уо.д.а. күнү сырсар «былдьаһыктаах күннэр» үлэлэригэр оскуоланы бүтэрэн барыар диэри кыттыбыта. Үүнэн иһэр эдэр киһиэхэ үлэ туох да куһаҕаны оҥорботоҕо. Үлэнэн уһаарыллан-хатарыллан, күн бүгүн этэҥнэ олорор.

Орто Төлөй Захаровтар уустарыгар балачча тэтиэнэх дьон үөскээн ааспыттарын туһунан кэпсииллэр. Иитэн-аһатан олорор Таатта салаата – Куохара үрэхтэрин үрдүгэр олорор буолан, бу аҕа ууһа балачча сүөһүлээх-астаах, сэниэлээх олохтоохторо эбитэ үһү. Хаан-урууларын утумнаабыта буолуо, Ваня Дьокуускайга 7-с кылааһы бүтэрэн тахсан Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэнэр сылларыгар, убайа Көпсө уола Иван Захаровтыын тэҥҥэ эрийсэр сүүрүк буолбута. Иван Егорович кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ оройуоҥҥа рекордары олохтообута. Ол рекордарын өр сыл кыайан алдьаппатахтара. Чурапчы уонна Дириҥ орто оскуолаларын үөрэнээччилэрэ, ЧПУ устудьуоннара бэйэ-бэйэлэрин кытта хатыһан туран күрэхтэһэллэрэ. Ол сыллар тустарынан Иван Дмитриевич: «Убайым кыттыбатаҕына, арыт мин эмиэ кыайыыга тиксээччибин», – диэн этэн аһарбыттаах. Оттон Мээндийэ оччотооҕу оҕолоро Ф.Смирников, А.Пинигин: «Икки Захаровтар, Бииктэр Смирников, Бэттээх Миитээтэ уонна атыттар оскуола иннигэр мустан сүүрэн-көтөн, күрэхтэһэн, мээчиктээн аҕай биэрэллэрэ», – диэн кэпсииллэр.

Орто оскуоланы бүтэрбит Чурапчы ыччаттара Москва, Ленинград, Киев, Рига, Сибиир улахан куораттарынан үөрэнэр дьолломмуттара. Мээндийэ уола Иван Захаров бу өҥөлөрүнэн эмиэ туһаммыта: үс экзамены 13 баалга туттаран, Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар Зооветеринарнай институт агрономическай факультетыгар үөрэххэ киирбитэ. Институт салгыы «Тыа хаһаайыстыбатын института» диэн ааттаммыта. Оччотооҕу кэм ити куорат обургу, тимир суол үрдүгар турар 150-ча тыһ. киһи нэһилиэнньэлээх, реактивнай самолеттары оҥорор, паровознай-вагоннай, машиностроительнай собуоттарга хастыы да тыһыынчанан ахсааннаах үрдүк кылаастаах рабочайдар үлэлиир, олорор, промышленность сайдыбыт куората этэ. Сибиир, Алтай, Байкал өҥ-быйаҥ истиэптэригэр, хочолоругар иитиллэр сүөһүлэр эттэрин астыыр-кэнсиэрбэлиир мясокомбинат онтон да атын промышленнай тэрилтэлэр бааллара. Хас даҕаны, ол иһигэр Опера уонна балет тыйаатырдардааҕа. Оччолорго биһиги Дьокуускайбытыгар тэҥнээтэххэ, лаппа сайдыылаах куорат этэ. Эдэр киһи тиийээт, институт күөстүү оргуйар олоҕор төбөтүн оройунан түспүтэ.

Чурапчы орто оскуолатыгар бииргэ үөрэммит Е.Е. Сибиряков – суруналыыс, хомсомуол, партия, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ, Үөһээ Дьааҥы, Эбээн-Бытантай улуустарын ытык киһитэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ оҕо сааһын доҕорун туһунан маннык ахтыбыт: «…Оҕо эрдэххэ, көҥүл-босхо сылдьыы, өрүү таһырдьаттан киирбэт буолуу, сүүрүү-көтүү, моҕотойдооһун, кус оҕотун, куртуйаҕы, куобаҕы бултааһын, сайын ахсын от үлэтэ, онтон да атын үлэ кэмэ суох буоллаҕа дии. Кыһалҕалаах олох кыһарыйан, эрчийэн, буһаран-хатаран, баччааҥҥа диэри тиийиэхпит диэн бигэ эрэллээхпит. …Иван Захаров оҕо эрдэҕиттэн хатыҥыр, иҥиир-ситии, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, бастыҥ спортсмен, барыбыт, ордук кыыс аймах кутун туппут уол оҕо бэрдэ этэ. Тутатына, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн учуонай-агроном идэтин ылбыта. Ол кэнниттэн күүстээх үлэ үөһүгар түспүтэ. Кэлин аспирантураҕа салҕыы үөрэнэн, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатынан буолбута. Бу эйгэҕэ биһигиттэн бастакы учуонайбыт».

Агроном үөрэҕэр Саха сириттэн бэһиэ этилэр: үс уол, икки кыыс. Иван олоҕун күннээҕи суола – институт, библиотека, стадион буолбута. Үчүгэйдик сырыттахха, күн-дьыл ордук түргэнник ааһар буолааччы. Устудьуон уолаттар бастакы куурус кэнниттэн, харчылара суох буолан дойдуларыгар кэлбэккэ, Онохой леспромхоһугар бэһиэ буолан мас кэрдиитигэр үлэлээн харчыласпыттара. Леспромхоз үлэһиттэрин баһыйар өттө- буряттар этилэр. «Дружба» эрбии тэнийэ илик кэмэ, онон үлэ барыта илиинэн, трелевкалааһын атынан оҥоһуллара. Устудьуоннаабыт сылларын туhунан биэс сыл биир уопсайга, биир хоско олорбут доҕоро норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ Денис Алексеевич Ефимов бу курдук ахтар эбит: «… Иван үчүгэйдик үөрэммитэ. Институкка спортсмен быһыытынан уһун дистанцияларга сүүрүүгэ хамаанда иһигэр киирэрэ. Биэс сыл биирга олорон, үөрэнэн, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, учуонай-агроном идэтин ыламмыт, дойдубутугар 1960 с. эргиллэн кэлбиппит. Иван Нам оройуонугар тыа хаһаайыстыбатын инспекциятыгар агрономунан, мин төрөөбүт оройуоммар колхуоһу кытта дуогабарлаах буоламмын, колхуоспар кылаабынай агрономунан үлэлии киирбиппит.

Кини научнай үлэнэн дьарыктанар былааннаах куоракка көһөн, тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Элбэх сыллаах оту үүннэриинэн дьарыктаммыта. Бу олус кэскиллээх, тыа хаһаайыстыбатыгар наадалаах дьыала этэ…»

Оттон Намҥа бииргэ үлэлээбит Хамаҕатта нэһилиэгин, Нам улууһун ытык олохтооҕо, СР үтүөлээх агронома, тыыл бэтэрээнэ Илья Лазаревич Еремеев И.Д. Захаров ол сылларга үлэтин туһунан бу курдук ахтар: «Курааҥҥа, хаһыҥҥа үгүстүк хабырыйтаран, ону туоратыыга элбэх түбүгү көрсөн эриллибит, буспут-хаппыт үлэһит дьонноох Чурапчы уола Уйбаан агроном үөрэҕэр, идэтигэр түбэһиэх үөрэммэтэх уонна ону дьулуһан баһылаабатах буолуохтаах.

Иван Дмитриевич, били, Никита Хрущев дойдуну салайар буккуурдаах сылларыгар үөрэҕин бүтэрэн, Нам оройуона Уус-Алдан оройуонун кытта холбоһон олорор кэмигэр, Орто Өлүөнэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын кылаабынай агрономунан үлэтин саҕалаабыта. Онтон К. Маркс аатынан колхуос уопуту тарҕатар хаһаайыстыбатын кылаабынай агрономунан ананар. Бу кэмҥэ колхуоһу араас үлэҕэ эриллибит, буспут-хаппыт эмиэ Чурапчыттан төрүттээх М.П. Попов салайара. Кинилэр үлэҕэ саҥа сүүрээни киллэрэн барбыттара. Колхуос 1963 с. бөдөҥсүйбүтэ, хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөбүтэ».

И.Д. Захаров бэйэтэ ол сыллар тустарынан бу курдук кэпсиир: «1960-1967 сс. Нам оройуонугар ананан райсельхозинспекция кылаабынай агрономунан, К.Маркс аатынан колхуоска кылаабынай агрономунан, специалист тиийбэтинэн буолуо, кылаабынай экономист эбээһинэһин толорооччунан, саҥа тэриллибит профсоюз председателинэн үлэлээбитим. Н.С. Хрущев быыстала суох реформатыгар түбэһэн, республикатааҕы тыа хаһаайыстыбатын специалистара бары да буолуо, чымадааммытын туппутунан олорон үлэлээбиппит. Сарсын ханнык структура үөскүүр, туох уларыйыы тахсар диэн. Кырдьык да элбэх уларыйыы тахсыбыта: оройуон аайы бастыҥ уопуту тарҕатар хаһаайыстыбалар, тыа хаһаайыстыбатын управлениелара, оройуоннар бөдөҥсүйүүлэрэ, МТС-тар эстиилэрэ, РГС-тар тэриллиилэрэ, партия райкомнара, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын парткомнара уларыйыылара, мелиорациянан, химизациянан дьарыктанар тэрилтэлэр үөскээһиннэрэ, колхуостарга тиэхиникэни атыылааһын, харчынан төлөбүргэ киирии, профсоюзтары тэрийии, механизатордартан саҕалаан, сыыйа соцстрах, госстрах чэпчэтиилэрин туһаныы, кэлин маассабайдык сопхуостары тэрийии уо.д.а Среднеленскэй оройуон райсэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбытым, комсомол райкомун, бюротун чилиэнинэн, колхуос комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээринэн, профсоюз председателинэн талыллан үлэлээбитим. 1966 с. ССКП чилиэнэбин!»

Салгыы, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия ТХН академиятын үтүөлээх бэтэрээнэ, СР бочуоттах бэтэрээнэ, суруналыыс, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Василий Львович Алексеев ахтыытын көрүөҕүҥ: «…Иван Дмитриевиһы республика научнай эргимтэтигэр уонна тыа сиригэр даҕаны үчүгэйдик билэллэр. Кини туһунан өссө да суруйуохтара дии саныыбын. … Наукаҕа киириэр диэри Нам оройуонугар К.Маркс аатынан колхуоска, тыа хаһаайыстыбатын оройуоннааҕы инспекциятын кылаабынай агрономунан үлэлиир.

1967-1970 сс. Москваҕа Вильямс аатынан сүөһү аһылыгынан дьарыктанар Бүтүн Сойуустааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратыгар үөрэнэр. Иван Дмитриевиһы бу институт аспирантуратыгар үөрэнэ сылдьар биир дойдулааҕа Мугудайтан төрүттээх Кирилл Гаврилович Оконешников ыҥырбыта. Табаарыстыы эдэр дьон сотору-сотору кураанныыр  Чурапчыларыгар өбүгэ саҕаттан иитэр сүөһүнү энчирэппэт туһугар үтүмэн үгүс кыһалҕаны, үлэни-хамнаһы көрсөн олороллорун, хоту көһөрүллүү «амтанын» сураҕынан буолбакка, эттэринэн-хааннарынан, тус олохторунан билбит дьон. Онон ходуһа, мэччирэҥ-сирдэрин тупсаран, өлгөм үүнүүнү, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны наука көмөтүнэн дэлэтэргэ туһаайан үөрэнэн, салҕыы үлэлээн учуонай буолбуттара. Иван Дмитриевич 1970-1973 сс. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ходуhаны оноруу уонна мелиорация отделыгар научнай үлэһитинэн, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1976 с. «Разработка приёмов создания культурных пастбищ на пойменных лугах Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ кандидатскай диссертацияны, оттон Кирилл Гаврильевич Москва уобалаһыгар үлэлээн көмүскээбитэ. Эдэр дьон Покровскайдааҕы УоПХ, ТХНЧИ-гар хардары-таары үлэлээбиттэрэ.

И.Д. Захаров олоҕун, үлэтин саамай бэлиэ түгэнэ — Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн үлэлээбит кэмэ. Республикаҕа киэнник биллэр бөдөҥ хаһаайыстыбаны кини сүүрбэччэ сыл салайбыта. Түһүү-тахсыы буолбакка, аҥардастыы үүнүү-сайдыы, үүнэн-үрдээн өрө дабайыы сылларынан буолбуттара. Ол ситиһиилэрэ оччотооҕу бэчээт, араадьыйа уонна телевидение нөҥүө мэлдьи сырдатыллара.

Хаһаайыстыба уратыта Тыа хаһаайыстыбатын Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр институтун быстыспат сорҕотунан буолара. Наука ситиһиилэрин, этиитин, сүбэлээһиннэрин олоххо киллэрэн, туһалааҕын, көдьүүстээҕин дакаастан эрэ баран, атын хаһаайыстыбаларга зоналарынан көрөн тарҕаталлара. Ол иһин уопутунай-производственнай хаһаайыстыба аатырара. «Наука уонна научнай-техническай прогресс — тыа хаһаайыстыбатыгар, быһаччы производстваҕа, оҥорон таһаарыыны үрдэтиигэ» диэн девиһинан үлэлииллэрэ. Холобур, хортуоппуйу, үрүҥ аһы, бурдугу уонна сүөһү аһылыгар анаан күөх үүнээйини үүннэриигэ, ходуһа уонна мэччирэҥ сирдэрин тупсарыыга, механизацияҕа, тымныыны тулуйар сэлиэһинэйи, аһылык буолар үүнээйилэри олордууга, үүннэриигэ, уопут быһыытынан тарҕатыыга былааннаах, биир ситимнээх күүстээх үлэ ыытыллара. Элбэх сыллаах оту үүннэрэн, хомуйан, сиэмэтин хаһаайыстыбаларга тарҕатан, үрдүк үүнүүлэри ылалларын дьон билигин да өйдүүллэрэ буолуо…»

Иван Дмитриевич институтка үлэлиир сылларыгар аспирантураҕа үөрэниэҕиттэн саҕалаабыт чинчийиилэрин салҕаабыта, дириҥэппитэ, производствоҕа туһалаах сүбэлэри биэрбитэ. Ол курдук, «Система земледелия», «Система животноводства» диэн улахан суолталаах үлэлэри оҥорсубута, «Советы луговодам» (1972 с.), «Вопросы мелиорации» (1973 с.)  кинигэлэри бэлэмнээһиҥҥэ үлэлээбитэ, култуурунай мэччирэҥнэри оҥорууга, сүөһү аһылыгын үүннэриигэ, бэлэмнээһиҥҥэ туһалаах сүбэлэрдээх. Бэйэтин чинчийиилэригэр олоҕуран оҥоһуллубут сүбэлэрин салайа сылдьыбыт хаһаайыстыбатын, үлэтигэр туттубута. Ол түмүгэр, Покровскайга оту соҕотуопкалааһын 1973 с. 2066 тоннаттан 1976 с. 4060 тоннаҕа тиийбитэ. Аны ходуһа биир гектарыттан 50-60 центнер от үүнүүтүн ылары ситиспитэ, оттон итинник ходуһаттан күөх маассаны үүннэрии биир гекгартан 140-150 центнергэ тиийбитэ. Учуонай И.Д. Захаров сүбэлэрэ өссө «ССРС 50 сыла», Строд аатынан сопхуостарга үрдүк экономическэй көрдөрүүлээх олохтоммута. Иван Дмитриевич салалтатынан үлэ үрдүк ситиһиилэммитэ. Манна республика оройуоннарыттан хаһаайыстыбалар салайааччылара, специалистара, быһаччы оҥорон таһаарыыга үлэлиир дьон – бурдугу, оҕуруот аһын, хортуоппуйу үүннэрээччилэр, ыанньыксыттар, сылгыһыттар, механизатордар конференцияларга уонна семинардарга сылдьаннар, хаһаайыстыбаҕа наука бастыҥ ситиһиилэрэ хайдах олоххо киирбиттэрин билсэллэрэ уонна ону үөрэтэллэрэ. 1970-1986 сс. Лена, Бүлүү, Амма, Таатта, Халыма, Дьааҥы, Индигир уонна кинилэргэ түһэр салаа үрэхтэригэр тирэх пууннары, полевой стационардары аһан ходуһа-мэччирэҥ сирин тупсарыыга араас хайысхалаах научнай үлэлэр ыытыллыбыттара. Россиятааҕы наукалар академияларын Саха сиринээҕи салаатын, СГУ, тыа хаһаайыстыбатын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын араас институттарыгар үлэлиир учуонайдары, республика араас оройуоннарыгар үлэлиир специалистары кытта алтыһан үлэлээбитэ. Араас таhымнаах соцкуоталаһыыга Иван Дмитриевич салайар хаһаайыстыбата хас да төгүл кыайыылааҕынан тахсыбыта. Оҥорон таһаарар коллективтар ортолоругар ыытыллыбыт куоталаһыыга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин, Бүтүн Сойуустааҕы идэлээх сойуустар уонна ЫБСЛКС Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта уонна знамя хаһаайыстыбаҕа үйэ-саас тухары хаалларыллыбыта.

И.Д. Захаров научнай салайааччы быһыытынан кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ элбэх кыһамньытын уурбута. Кини салалтатынан сахалартан сири-уоту үөрэтэр учуонайдардаах буоллубут: тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора Чурапчы Кытаанаҕыттан төрүттээх Наталья Барашкова, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидаттара Василий Аржаков, Владимир Осипов, Василий Колесников. Научнай чинчийиилэрин түмүктэрин туһунан Москва, Новосибирскай, Хабаровскай, Норильскай, Туруханскай о.д.а куораттарга ыытыллыбыт конференцияларга, семинардарга кэпсээбитэ.

1986 с. ССРС делегациятыгар киирэн Поргуталияҕа буолбут Европейскай Федерация луговодтарын XI-с Генеральнай Мунньаҕар (Лиссабон, Троя) кыттар чиэскэ тиксибитэ.

И.Д. Захаров 1986-1991сс. ССКП обкомун бюротун быһаарыытынан, иккис төгүлүн өссө биэс сыл НПО «Якутское» (научно-производственное объединение) Покровскайдааҕы ОПХ-н дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.

1989 с. Саха сирин госагропромун үлэһиттэрин бөлөҕүн салайааччытынан Монголия Народнай Республикатын Гоби-Алтайскай аймахха уопут атастаһа бара сылдьыбыта.

1991-1995 сс. дириэктэри тас дойдуларга сибээскэ солбуйааччынан үлэлээбитэ.

«Бай-бек» уонна «Илгэ» обществолар коммерциянан дьарыктаналлара: Уус-Маайа улууһуттан тутуу маһын, матырыйаалын: хотугу улуустартан таба муоһун, пантыны, балыгы; Орто Азияттан фруктаны, оҕуруот аhын, уо.д.а. аҕалаллара.

Ветеринария наукатын доктора, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ И.С. Третьяков: «Мин Покровскайдааҕы УоПХ-ҕа 1974 с. кылаабынай ветбырааһынан үлэлии кэлбитим. Хаһаайыстыбаҕа ынах-сылгы сүөһү иитиигэ, сир оҥоһуута, тутуу салаата, оҕуруот аһын теплицаҕа, аһаҕас халлааҥҥа олордон үүннэрии, хаппыыста, хортуоппуй, моркуоп, сүбүөкүлэ, турнепс курдук үүнээйилэри үүннэрии хаһаайыстыба сүрүн салааларынан буолаллара. Ходуһа, мэччирэҥ сирдэрин тупсаран оҥорон, нүөлсүтэн үрдүк үүнүүнү ылар соруктар сылын аайы үрдүү турбуттара. Бааһыналартан үрдүк технология көмөтүтэн сири таҥастааһын култуурата үрдээбитинэн, минеральнай уоҕурдууну сөпкө туһаныы түмүгэр, Саха сирин усулуобуйатыгар бурдугу оҥорууга, сүөһү аһылыгар анаммыт туорахтаах култуураҕа бастыҥтан бастыҥ ситиһиилэр ыытыллар этилэр. Бу култуураҕа озимай, яровой оруостар, сэлиэһинэй, эбиэс, горох киирэллэрэ. Хаһаайыстыба саамай улахан салаата — сүөһү иитиитэ. Оччолорго 860 ынах сүөһү, 200 бургунас, 250-ча тыһы тыһаҕас, 300 тыһы борооску, 360 оҕус борооску, 700-кэ биэ, 80 атыыр уонна 300-кэ кыра сылгы иитиллэн турбуттара. Сүөһү аһылыга хото бэлэмнэниллэрэ. 1000 тонна оту, сиилэһи, зерносенаһы бэлэмнээһиин үгүс тэрээһини, ыраах үрэх бастарыгар оттооһуну эрэйэрэ. Киэҥ далааһыннаах үлэ-хамнас дириэктэртэн быһаччы тутулуктааҕа. Кини мындыра, тэрээһинэ, специалистарын кытары ыкса сибээстээхтик биир өйүнэн-санаанан салайтаран үлэлиирэ ситиһии үрдүк кирбиилэригэр таһаарбыта.

Наука ситиhиилэрин производствоҕа бэйэтинэн хаһаайыстыбаҕа тахсан үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ. Иван Дмитриевич ССКП чилиэнин быһыытынан, оройуон, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор көхтөөх кыттыыны ылбыта. Билиҥҥинэн, Хаҥалас улууһугар сэбиэскэй кэм саҕана оройуон сэбиэтин депутатынан, партия райкомун бюротун чилиэнинэн талыллыбыта.

И.Д. Захаров Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэрдиир сылларыгар ыанньыксытынан үлэлээбит «Ленин» уонна «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннардаах чулуу ыанньыксыт Г.В. Гаврильева кини туһунан бу курдук ахтар: «1973с. Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн ананнаҕын утаа, биһиги фермабытыгар үлэни-хамнаһы билсэ кэлэ сылдыбыта. Онно кини холкутун, дуоспуруннааҕын көрөн үөрбүтүм. Кэлээт, сүөһү аһылыгар болҕомтотун уурбута. Ыанньык ынахха бэриллэр сүмэһиннээх аһылык дэлэйэ түспүтэ. Биһиги, ортотунан, биир ынахтан 1500 л. үүтү ыы сылдьыбыт буоллахпытына, хаһаайыстыба үрдүнэн 2100 л. көрдөрүүгэ тахсыбыппыт. Онтон 3563 л. үүтү ыыры ситиспиппит.

1986 с. иккиһин дириэктэрдии кэлэригэр, сайыҥҥы ыйдарга мэччирэҥҥа болҕомтотун уурбута. «Илгэлээх» диэн саҥа сайылыкка дамба оҥоһуллан Суон үрэх уутун мунньан хаһаайыстыбаҕа дэлэйдик туттар буолбуппут. Типовой механизированнай хотоҥҥо үөрэ-көтө үлэлиирбит. Хас даҕаны күрүөлээх мэччирэҥ оҥоһуллан, бостууктарга сынньалаҥ буолбута. Биир күрүө бүттэҕинэ, атын күрүөҕэ көһөрөн мэччитэллэрэ. Эбии аһылык дэлэйбита. Ферма үлэһиттэригэр улахан болҕомтотун уурара. Ол курдук, маҕаһыын сэдэх табаара урутаан биһиэхэ кэлэрэ. Остолобуойдаах, туалеттаах, сынньанар хостоох дьиэни туттаран аһаан, суунан, сынньанан үлэһиттэр абыраммыттара. Коллективнай бэдэрээтинэн үлэ киллэриллэн, хамнаспыт үрдээбитэ, онон хас киилэ үүтү ыыр иһин үлэ көҕө улааппыта.»

«Оччолорго Карл Маркс аатынан сопхуос Төлөй Дириҥинээҕи отделенията диэн ааттанарбыт. Ходуһа, мэччирэҥ сирин таҥастааһын, тупсарыы үлэлэрэ ити сылларга Маҕатах үрэҕиттэн Эрдэҕэс үрүйэтинэн Дириҥҥэ тиийэ дулҕата астарыллан, сухаланан, диискэлэнэн оноһуллубута. Дьэччимэ Күүлэтигэр 25 гаалаах сиргэ «Култуурунай мэччирэҥ» диэн ааттанар түөрт тус-туспа хааччахтаах анал тутуу оҥоһуллубута. Уочаратынан мэччитэллэрэ, уу ыстараллара. «Коренное лущение» хорутан оҥорбуттара. Икки сыл үчүгэйдик үүммүтэ. Онтон кураан кэлэн ардах түспэт. Аҥардас ыстарыы уута бэриммэт, биһиги дойдубут өрүс эҥэриттэн атын буоллаҕа. Үрдүк үүнүү звенота диэн тэриллибитэ. Илин Мэҥэ алааһын, Ылаах, Ньудьу үрдүнээҕи бааһыналарга М.Н. Гоголев звенота күөх ыһыыны ыспыта. 800-1000 т. сиилэһи бэлэмнээбитэ. Эбии аһылык элбээн, үүтү ыаһын үрдээбитэ. Чулуу ыанньыксыт В.М. Захаров хас биирдии ынахтан 3,5 тонна үүтү ылбыта», – диэн кэпсиир ол сылларга биригэдьииринэн үлэлээбит Д.Е. Петров.

Саха дьоно түҥ былыргыттан айылҕаларынан күүстээх-уохтаах, кыахтаах, тулуурдаах буолан маннык уйаара-кэйээрэ биллибэт дойдуну баһылаатахтара. Ол көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн истэҕэ. И.Д. Захаров аҕата Дмитрий Егорович колхуос ханнык да үлэтиттэн иҥнэн-толлон турбатаҕа: саастыылаахтарын кытта Алдаҥҥа көмүс хостооһунугар, Ааллаах Үүн таһаҕаһыгар сэттэ сыл биригэдьииринэн, Бодойбо таһаҕаһын таһыыга эмиэ сылдьыбыта. 1942-1944 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Смоленскай-Москва туһаайыытыгар кырыктаах кыргыһыыларга кыттан үс төгүл бааһыран, контузияланан, Кыһыл Сулус уордьаннаах, «Хорсунун иһин» мэтээллээх эргийбитэ. Дойдутугар Калинин аатынан колхуоска председателлиир сылларыгар, төлөйдөр бурдук үүннэриитигэр Өлүөхүмэ оройуонун «Правда» колхуоһун кэнниттэн республикаҕа иккис миэстэҕэ тахсан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ийэтэ Татьяна Иннокентьевна – сааһын тухары ынньыксыт, сэрии сылларыгар Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа. Дьонноро барыта 11 оҕону төрөппүттэриттэн үһэ ордон, ыал буолан олороллор. Кыра уоллара эмиэ Иван, кэргэнэ Ириналыын Төлөйгө олороллор. Соҕотох кыыс Варвара Стручкова үс кыыстаах, Дьокуускайга олорор.

И.Д. Захаров 1995 сылтан пенсияҕа олорор. Кэргэннээх, түөрт оҕолоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. Кэргэнэ Людмила Максимовна Чемерзанская – XIX-с үйэ 60-с сс. көскө кэлбит поляктартан төрүттээх. Хатаска төрөөбүтэ. Уонча сыл Нам орто оскуолатыгар химия, биологая учууталынан үлэлээбитэ. Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар научнай сотруднигынан үлэлээн пенсияҕа тахсан олорор. Иван Дмитриевич кэргэнинээн Людмила Максимовналыын Хаҥалас улууһун Ой сэлиэнньэтигар олороллор. Араас үүнээйилэри, хортуоппуй, оҕуруот аһын, отонноох талах арааһын олордоллор, хос сиэннэрин көрсөллөр. Биир дойдулаахтарбытыгар өссө да уһуннук олороллоругар, олох дьолун-үөрүүтүн толору билэллэригэр алгыстаах баҕа санаабытын тиэрдиэҕин.

Татьяна Егоровна ЗАХАРОВА, краевед. Чурапчы, Төлөй.

Оскуолаттан саҕаламмыт музей

Вера Николаевна КУТУКОВА, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, омук тылын салаатыгар сүрүн  библиограф.

1960 сыллаахха 3 нэһилиэк олохтоохторо: Модут, Хатырык, Түбэ дьоно бэйэлэрин биир дойдулаахтарын — Максим Кирович Аммосов күндү аатын уйэтитэргэ быһаарыммыттара. Максим Кирович олоҕун уонна үлэтин үөрэтэр, үүнэр көлүөнэҕэ билиһиннэрэр сыалтан кинилэр музей тэрийэргэ этии киллэрбиттэрэ.

Итинэн салайтаран 1961 сыллаахха Хатырык орто оскуолатыгар (директор Раиса Дмитриевна Маппырова этэ) комсомол историятын үөрэтэр куруһуок аһыллан үлэлээбитэ. Салайааччы Вера Петровна Иванова (Протодьяконова) этэ. Музейы тэрийиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ, культура туйгуна, Максим Кирович бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Наталья Кировна кыыһа — Мария Алексеевна Охлопкова элбэх сыратын биэрбитэ. Бастакы матырыйааллары учууталлар олорор уопсай дьиэлэрин биир кыра хоһугар сааһылыыр этибит. Долбуурдарга, этажеркаларга, түннүктэр холуодаларыгар, ыскамыайкаларга уурталыырбыт.

Музей историко — революционнай диэн ааттанан 1962 сыллаахха Хатырык орто осуолатын биир кылааһыгар арыллыбыта. Манна М. К. Аммосов тутта сылдьыбыт иһитэ – хомуоһа, мала – сала, кэппит таҥастара, кэргэттэрин, оҕолорун хаартыскалара, оһуордаах быһаҕа, табаҕын иһитэ, сурунар уруучуката, кинини кытта Казахстаҥҥа, Киргизияҕа бииргэ үлэлээбит табаарыстарын ахтыылара, аахпыт кинигэлэрэ, тус бэйэтин ыстатыйалара, бэлиэтээһиннэрэ, автобиографията ууруллубуттара. Үгүс киһи болҕомтотун М. К. Аммосов чэй өрүнэн испит чаанньыга тардар. Бу чаанньыгы киниэхэ 1934 сыл олунньу 20 күнүгэр Урал гидроэлектростанциятын үлэһиттэрэ бэлэхтээбиттэрэ. «В день XVI- летия Красной Армии лучшему товарищу и руководителю обкома ВКП (б) М. К. Аммосову» диэн чаанньыкка бэйэтигэр быһыллан суруллубут.

Кыргыттара Аэлита, Лена, Яна аҕаларын хаартыскаларын, кинигэлэрин, онтон да атын матырыйаалларын бэлэхтээбиттэрин эбэн биэрбиппит. Максим Кирович оҕо, эдэр сааһын, дьиэ кэргэттэрин, бииргэ үөскээбит үөлээннэхтэрин туһунан ахтыылар элбэхтэрэ.

Музейга Саха сиригэр советскай былааһы олохтооһуҥҥа уонна бөҕөргөтүүгэ кыттыбыт үлэ, сэрии ветераннарын кытары көрсүһүүлэри тэрийэрбит, кинилэр ахтыыларын хомуйарбыт. Холобура Максим Кирович Казахстаннааҕы секретара Н. Войханскай уонна кини бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Наталья Кировна ахтыылара ордук дьон болҕомтотун тардыбыттара. Наталья быраата Максим бэйэтин илиитинэн 1937 сыллаахха суруйан бэлэхтээбит Москватааҕы хаартыскатын музейга биэрбитэ.

Элбэх диспуттар, лекциялар, литературнай биэчэрдэр ыытыллаллара. «Комсомолец» диэн хаһыат таһаарарбыт. Оскуолаҕа хас кылаас ахсын Максим Аммосов паартата олохтоммута. Кылаас саамай бастыҥ үөрэнээччилэрэ ити паартаҕа олорор чиэскэ тиксэллэрэ.

Үөрэнээччилэр музейга уочаратынан дьуһуурустубалыыллара, коллекциялары, докумуоннары бэрээдэктииллэрэ, экспонаттарга быһаарыы суруйаллара, оһох оттоллоро. Музейы төһө кыалларынан киэргэтэ сатыырбыт. Ол курдук акварель кыраасканан айылҕаны уруһууйдаан эркиннэргэ ыйаабыппыт. Түннүк сабыыларын учууталбыт Вера Петровна ришелье вышивканан киэргэттэрбитэ.

М. К. Аммосов төрөөбүт сирэ –  «Балаҕаннаах» 1951 сыллаахтан Модут нэһилиэгэр киирбитэ. Манна пионердар, комсомолецтар саҥардыы, сэргэхситии үлэлэри  ыытыыны саҕалаабыттара. Модут нэһилиэгин олохтоохторо кэлин манна сэргэ туруорбуттара, балаҕан туппуттара уонна уһаайбатын былыргы сахалыы ньыманан күрүөлээбиттэрэ.

Мария Алексеевна Охлопкова сүбэтинэн, дьон-сэргэ олорон ааспыт историятын көрдөрөр сыалтан саха былыргы туттар тэриллэрин, таҥастарын – саптарын хомуйан киирэн барбыппыт.

Оҕолор чугастааҕы нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан сөптөөх экспонаттары көрдүүллэрэ. Ол курдук Модут оҕолоро Дуня Попова, Галя Попова, Ира Кутукова, Тоня Алексеева, Люба Охлопкова, Ваня Попов саха былыргы элбэх киэргэллэрин (үрүҥ көмүс кириэс, кыһыл көмүс ытарҕа, биһилэх, үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут илин-кэлиҥ кэбиһэр, бөҕөх), иһит – хомуос (чороон, кытыйа, туос ыаҕастар), таҥас-сап (күннээх дьабака бэргэһэ, моойторук саҕа) хомуйан аҕалбыттара.

Хатырыктан олохтоох булчуттар В. Заровняев, П. Охлопков, И. Суздалов эһэ тириитин бэлэхтээбиттэрэ. Арбын олохтооҕо Е. Софронов көтөрдөр – кыыллар элбэх ахсааннаах чуучулаларын оҥорон биэрбитэ. Е. Чепалова, В. Слепцова былыргы үрүҥ көмүс аһыыр иһиттэри биэрбиттэрэ. Учуутал Александра Кирилловна Негтягаева тус бэйэтин үбүттэн элбэх суумалаах харчыны музей тэриллиитигэр анаабыта. Кини бачыымын өйөөн кэнники дьон эмиэ харчынан көмөлөһөр буолбуттара.

Гражданскай сэрии тематыгар анаан чугастааҕы 5 нэһилиэктэртэн хорсуннук сэриилэспит 15 кыһыл буойуттар, кинилэр аймахтарын тустарынан балачча киэҥ ис хоһоонноох матырыйааллар хомуллубуттара. Кинилэр истэригэр Тимофей Кулаковскай, Тимофей Охлопков, Семен Ощепков, Василий Пережков, Григорий Охлопков, Терехов, Карамзин, Орлов уо.д.а. курдук актыыбынай партизаннар олохторун суола сырдатыллыбыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ геройдуу олохторун биэрбит биир дойдулаахтарбыт хаартыскаларын хомуйбуппут. Кинилэргэ анаан хас да альбом оҥорбуппут.

1964 сыллаахха музей официальнай аһыллыыта буолбута. Манна Национальнай библиотека бэлэхтээбит кинигэлэрэ туспа экспонат быһыытынан киирбиттэрэ, ол иһигэр М. К. Аммосов чугас доҕоро Платон Ойуунускай латыынныы алфавитынан тахсыбыт айымньыларын  сэдэх экземплярдара бааллара.

Кыһамньылаах үлэбит иһин махтанан, Мария Алексеевна Охлопкова сааскы каникул бириэмэтигэр сүүрбэччэ оҕону куоракка экскурсияҕа киллэрэ сылдьыбыта. Автобус хойутаан куораты киэһээ 23 чаас саҕана булбуппут. Тиийээт да “Север” рестораҥҥа аһаабыппыт. Хаһан да амсайбатах коржикпытын, сливовай барыанньаны сиэммит улаханнык астыммыппыт. Урукку 17-с оскуолаҕа хоно сылдьыбыппыт. Нэдиэлэ устата куораты биир гына кэрийэн, араас музейдарга, театрдарга, маҕаһыыннарга сылдьан улаханнык дуоһуйбуппут уонна билиҥҥээҥҥэ диэри өйдүү – саныы сылдьабыт.

Саха норуотун ылгын уола, саха судаарыстыбаннаһын олохтооһуҥҥа сүдү оруоллаах киэн туттар киһибит геройдуу олоҕун, үлэтин сырдатар музей билигин салгыы сайдар, үүнэр.

«Чаҕылхай Максим” – Максим Кирович Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннаһын историятын музейын маҥнайгы тэрийээччилэрэ буолбуппутунан биһиги улаханнык киэн туттабыт.

Аммаҕа Вивальди дуорайда

Музыкант Андреа Бертино бэс ыйын 27 күнүгэр А. Черемных аатынан Амматааҕы искусство оҕо оскуолатыгар концерт биэрдэ. Андреа Бертино – скрипкаҕа оонньуур, үрдүк квалификациялаах профессиональнай музыкант, Дж.Верди консерваториятын бүтэрбит, “Archimedi” камернай ансамбль салайааччыта, Европа элбэх концертнай саалаларыгар, театрдарга концертаабыт. Педагог, Италия музыкальнай институттарыгар студеннары скрипкаҕа үөрэтэр.

Андреа концерт бастакы аҥарыгар араас дойдулар норуодунай мелодияларын оонньоото. Онтон XVIII үйэтинээҕи Италия аатырбыт композитора Антонио Вивальди “Времена года” айымньытын быһаара-быһаара кэпсээн виртуознайдык оонньообутун истээччилэр кэрэхсээтилэр. Оскуола саалатыгар истээччилэр толору мустубуттар. Концерт кэнниттэн оскуола дириэктэрэ Любовь Заварзина ыалдьыттарга махтанна уонна култуура управлениетын начальнига Е. Сутакова аатыттан Андреа Бертинаҕа сертификат уонна управление, оскуола аатыттан бары ыалдьыттарга өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттарда. Ыалдьыттары саалаҕа мустубут музыканы олус интэриэһиргээн истибит оҕолор үөртүлэр, кинилэр оскуоланы көрдүлэр, олус диэн хайҕаатылар уонна маннык оскуола баарыттан сөхпүттэрин эттилэр, үөрэнээччилэргэ ситиһиилэри баҕардылар.

Ол кэннэ ыадьыттар Амма өссө биир кэрэ-бэлиэ сиригэр – Айыы дьиэтигэр алгыска сырыттылар.

Балыйтарбыккынан хаалларар быраабыҥ суох

Прокопий ИВАНОВ

Кыра, кылгас буолар бэйэтэ туспа кыһалҕалаах, кыбыт-тарыылаах Эбэтэр маннык тэҥнэбили бүтүн омук дьылҕатыгар сыһыары тутар эбит буоллахха, аҕыйах ахсааннаах норуокка үтүрүллэр, симэлийэр кутталы таһынан, аны историятын суруйууга сүүйтэриилээх балаһыанньаҕа олорон хаалар түбэлтэтэ эмиэ сэдэҕэ суох буолар.

Норуотуҥ историятын, кини олоҕор тахсыталаабыт чахчыларын, араас сабыытыйаларын кэрэһилиэхтээх кырдьыккын балыйтаран, ыт атаҕын тутан хаалар кыбыстыылаах түбэлтэни туох диэн ааттыахха сөп эбитэ буолла? Чэ, элбэххэ тэнийэ барбакка, саха национальнай тыйаатырын уонна бэчээтин историяларын ылыаҕыҥ. Саха тыйаатыра 1924, оттон бэчээтэ 1921 сыллардаахха тэриллибиттэрэ диэн биһиги бүтүн үйэ кэриҥэ кэмҥэ үөрэтэн кэллибит. Оттон бу ааттаммыт сыллар сэбиэскэй былаас атаҕар турбут кэмнэрэ этилэр. Ол аата биһиги, сахалар, култуурабыт уонна ускуустубабыт историялара чопчу сэбиэскэй кэмтэн эрэ силис тардаллара адьас дьэҥкэ, ханнык да мөккүөрэ суох дьыала буолан тахсар.

Дьиҥэр, маныаха киһи улаханнык соһуйара-өмүрэрэ туох да суох. Кыайбыт былаас, баһылаабыт баартыйа бэйэтин судаарыстыбатын аныгы историятын «саҥалыы куормалаан», «киһилии сирэйдээн» суруйуохтааҕа өйдөнөр курдук. Ол гынан баран, саҥа тэриллибит судаарыстыба састаабыгар киирбит элбэх ахсааннаах «бытархай» норуоттар ааспыт уонна бүгүҥҥү (сэбиэскэй кэмнээҕи) олохторун историялара уонна чахчылара, былаас идеологиятын ирдэбилинэн, биир оннук «тупсаҕай сирэйдэнэн» хаалбатахтара буолуо дуо диэн ыйытыгы туруоруохха сөп этэ. «Өтүүктэммиттэрэ», кылааккайдаммыттара илэ чахчы.

Күн анныгар олорорун тухары үтүргэҥҥэ сылдьыбыт уонна бас бэринэ үөрүйэх норуот, кырдьыктаах историята суруллара үгүс уустуктардаах. Маныаха кини атын норуоттары кыа хаанынан уһуннарбыт, олохторун атыйахтаах уулуу аймаабыт албаннаах бойобуой суола-ииһэ суоҕа, хата, ол оннугар аҕыйах ахсааннааҕа, оккураҥа, эрдэтээҥҥи суруга-бичигэ суоҕа – дьыала сорҕото эрэ. Сүппүтэ-оспута, сүтэрбитэ, умнуллубута үгүһүн үрдүнэн, аны бэйэтэ тыыннаах буолар, олох олорор туһугар хаптайан, ньыкыйан биэрэрэ, балыйтарбытын, атаҕастаммытын аахсыбата, сөбүлэһэргэ күһэллэрэ кэмнээх буолуо дуо.

Олохпут кырдьыгын түөр¬гүлэһэн, бүгүн национальнай тыйаатырбыт төрүттэммит историята хайдах баарынан сурулунна. Эбиитин национальнай бэчээппит уонна суруналыыстыкабыт мунаах боппуруоһа чопчуланна. Хайа баҕарар норуокка уһулуччу суолтаны ылар, уопсастыба духуобунай, интеллектуальнай уонна гражданскай сайдыытын төрүтүгэр турар ускуустуба уонна бэчээт эйгэлэрин саха норуота баһылааһына, биир киһи аатын кытта быстыспат ситимнээҕинэн өссө кэрэхсэтэр. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатын кытта.

Сыанаҕа туруоруллар, сахаҕа бастакы дыраамалаах айымньыны суруйбут – кини. Дьокуускайга бастакы дьиэтээҕи, онтон кулууптааҕы испэктээхтэри туруорууну иилээбит-саҕалаабыт — кини. Нуучча бастыҥтан бастыҥ кылаассыкалаах дыраама айымньыларын тылбаастааһыҥҥа биир бастакынан ылсыбыт – Күлүмнүүр.

1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр (эргэ истиилинэн) «Якутский край» нууччалыы тылынан тахсар хаһыаты кытта хосуһуннаран, сахалыы «Саха дойдута» хаһыат бэчээттэнэрин ситиспит уонна үлэлэспит бөлөх дьонтон биир бастакылара – Күлүмнүүр. Уркуускайтан ыарахан сыаналаах типэгирээпийэ тэрилин атыылаһарга биир бастакынан сирэй үбүн (900 солк.) сиэртибэлээбит – кини. «Саха дойдута» хаһыат сабыллыбы¬тыгар, саҥа «Саха олоҕо» хаһыат тахсарын ситиспит дьонтон биирдэстэрэ – кини. Хаһыаттарга сахалыы да, нууччалыы да тылларынан суруйбут биир көхтөөх ааптар – Күлүмнүүр. 1912 сыл балаҕан ыйыгар тахсыбыт бастакы сахалыы уус-уран литэрэтиирэлии хайысхалаах «Саха саҥата» сурунаалы иилэспит-саҕаласпыт дьоннортон биирдэстэрэ – Күлүмнүүр. 1916 сылга «Якутские вопросы» уонна 1918 сылга «Якутское земство» чааһынай хаһыаттары эрэдээктэрдээн таһаартаабыт – Күлүмнүүр.

Саха национальнай тыйаатыра уонна бэчээтэ төрүттэниилэрин боппуруостарыгар мөккүөрдээх түгэннэри көрдүү сатааччылар көстүөхтэрин сөп. 1921 сыллаахха Саха сиринээҕи хомунньуус баартыйа тэрийиитинэн сахалыы «Манчаары» хаһыат аҕыйах ыйга тахса сылдьыбыта. Хаһыат бэл чугастааҕы улуустарга тиийбэт этэ, Дьокуускайга эрэ тарҕанара. Сэбиэскэй кэмҥэ бу 1921 сыл сахалыы официальнай судаарыстыбаннай бэчээт төрүттэммит сылынан ааҕыллыбыта. Оттон 1924 сыл алтынньы 17 күнэ Саха судаарыстыбаннай тыйаатыра тэриллибит сылынан уонна күнүнэн билиниллибитэ.

Оттон билигин биһиги 1906 уонна 1907 с.с. Саха на¬цио¬нальнай тыйаатыра уон¬на национальнай бэчээтэ төрүттэммит сылларынан ааҕарбытыгар туох омнуо баар буолуон сөбүй? Судаарыстыбаннай уонна национальнай диэн ааттар суолталарын бэйэ бэйэлэригэр утары туруортаабатахха, манна өйдөммөт уонна ылыныллыбат туох да суох.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков тус идьиэйэтинэн уонна быһаччы салалтатынан, бу икки тиэмэҕэ хас эмэ сылы быһа дириҥник хасыһан үлэлээбит араас идэлээх исписэлиистэр бөлөхтөрө ханнык эрэ саараҥныыр, итэҕэйбэт буолар санаа кыыма да үөскээбэтин курдук дьаһаммыттара, үлэ¬лэрин түмүгүттэн ырылыччы көстө сылдьар. Барыта история уонна архыып дөкүмүөннэригэр, анал литэрэтиирэ, бэчээт, фото матырыйаалларыгар олоҕуран суруллубут үс туомнаах Тыйаатыр антологията уонна бэчээт историятын туһунан фундаментальнай кинигэлэрдэннибит.

Саха национальнай тыйааты¬рын уонна бэчээтин бастакы үөскэхтэрин туһунан чинчийии¬лэр урут да бааллара. Хасыһан, дириҥэтэн суруйуу суоҕа. Быстах-остох, онно-манна кыбытан аһарыы баар буолара. Ол төрүөтэ үчүгэйдик өйдөнөр. «Буржуазнай националист» диэн дьаралыгы сыбааһын уонна онон сылтанан буруйдааһын, сэбиэскэй былаас туругурбут сылларын былаһын тухары «норуот өстөөхтөрүн» сиргэ-буорга тэпсэргэ биир саамай «көдьүүстээхтик үлэлээбит» бэлитиичэскэй террордааһын этэ. Оттон тыйаатыры уонна бэчээти төрүттэспит дьон, Күлүмнүүртэн саҕалаан, чыыста бары «буржуазнай националистар этилэр.

— «Саха саҥата» сурунаал өссө бэчээттэнэн тахса турдаҕына, — диир ХИФУ суруналыыстыкаҕа хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, СӨ духуобунаска акадьыамыйатын акадьыамыга Олег Сидоров, — 1913 сылга Томскай куорат интэлигиэнсийэтин «Сибирская жизнь» хаһыатыгар «Саха саҥата» сурунаал туһунан рецензия тахсыбыт эбит. Ааптара «К-в» диэн ыйыллыбыт. Сурунаал аата «Якутская речь» диэн тылбаастаммыт. Рецензия ааптара ким буоларын билэр сыалынан, Томскайдааҕы архыып үлэһиттэрин кытта сибээстэһэ сылдьыбытым эрээри, кыайан чуолкайдаабатахтара.

Рецензия ис хоһоонуттан сылыктаатахха, Саха сирин туһунан тус билэр эбэтэр чахчы үчүгэй информатордаах киһи суруйбут. Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт сыылынай буолуон сөп. Аны туран, сахалар өрөбөлүүссүйэ инниттэн Томскайга үөрэммит куораттара буолар. Саха устудьуоннара күүстээх көмөнү оҥорор кыахтаахтара. Мантан, Дьокуускайтан, сурунаал саҥа бэчээттэммит нүөмэрдэрин Томскайга ыыта олорбуттар. Онон, биһиги да дьоммут олохтоохтук тэриммиттэр уонна дьаһаммыттар эбит.

«Сибирская жизнь» оччо¬тоо¬ҕу биир кэлим Сибиир уобବлаһын олохтооһун идьиэйэ¬тин өйүүр, саҥалыы инники көрүү¬лэрдээх хаһыаттартан биир бастыҥнарынан ааҕыллар эбит. Рецензияҕа «сахалар үрдүк таһым¬наах норуот тылынан айымньылардаахтар, онтуларыгар тирэҕирэн үчүгэй тыллаах-өстөөх сурунаалы таһаарар буоллулар» диэн бэлиэтэммит. Уруккута кэлимсэ үөрэҕэ, суруга-бичигэ суох омук, олоҕурбут алпаабыта суоҕуттан ыарахаттары көрсөрө ахтыллан аһарыллыбыт. «Ол үрдүнэн сахалар бэйэлэрин литэрэтиирэлии тылларын хайы-үйэ үөскэтэн, ону чочуйан, үчүгэй уус-уран таһымнаах сурунаалланнылар. «Саха саҥата» сурунаал саха норуотун интэлигиэнсийэтин түмэр, сомоҕолуур соругу туруорунар эбит», — диэн рецензент олус кыраҕытык бэлиэтээбит. Оччотооҕу Арассыыйа улахан куораттарыгар тиэрдиллэр «Сибирская жизнь» хаһыат ыраах Саха сирин култуурунай олоҕун бэлиэ сабыытыйатын туһунан суруйуута, бүтүн Сибиири нөҥүөлээн, импиэрийэ киинигэр даҕаны иһиллибит, ааҕыллыбыт буолуохтаах диэн бүөмнүк санаан кэбиһиэҕиҥ.

Билиҥҥи биһиги кэммитигэр өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи национальнай бэчээт историятын үөрэппит бэрэпиэссэр Олег Якимов «Саха дойдута» уонна «Саха олоҕо» хаһыаттар, төһө да нууччалыы тылынан тахсар хаһыаттар истэринэн бэчээттэммиттэрин иһин, төрүт туспа дьиҥнээх сахалыы таһаарыылар буолалларын ыйбыта. Ол курдук, сахалыы хаһыаттар матырыйааллара нууччалыыттан тииллээһин (дубляжтааһын) буолбатахтарын, бэйэлэрэ туспа суруйар уонна кэпсиир тиэмэлээхтэрин, быһаччы Саха сирин уонна саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, эрэйин-муҥун, сырдыкка дьулуурун ааҕааччыга тиэрдэр соруктаах тахсыбыттарын ойуччу тутан бэлиэтээбитэ.

Бастакы сахалыы хаһыаттар уонна «Саха саҥата» сурунаал тылларын-өстөрүн саха тылын бөдөҥ исписэлииһэ, учуонайа П.А.Слепцов чинчийбитэ. Акадьыамык саха литэрэтиирэлии тыла төрүттэнэригэр уонна олохсуйарыгар бастакы хаһыаттар уонна сурунаал кэмэ суох сүҥкэн суолталарын чорбоччу туппута. Норуот бэйэтин ортотуттан үүммүт үөрэхтээхтэрин сыралаах дьулуурдарынан, бэчээккэ литэрэтиирэлии тыл олоххо туттуллан барарыгар хаһыаттар бастакынан олугу охсооччулар, суолу тэлээччилэр буолбуттарын бэлиэтээбитэ.

Хаһыаттар уонна сурунаал урукку шрибинэн бэчээттэммит, дьон аата-суола, уопсайынан туох баар эйгэ барыта дьиҥ сахалыы тартарыылаахтык суруллубут буоланнар ааҕарга да, чинчийэргэ да уустуктардаахтар. Ону тыл үөрэхтээхтэрэ Валентина Семенова уонна Наталья Бурцева улахан сыралаах уонна кыһамньылаах үлэлэрин түмүгэр, аныгы ааҕааччы иҥнигэстээн көрбөккө ааҕыан сөптөөх кинигэтэ буолан таҕыста.

«Саха дойдута» хаһыат тахсыбыт даататын (1907 сыл от ыйын 1 күнэ) Сахалыы бэчээт уонна суруналыыстыка төрүттэммит күнүн быһыытынан олохтуур туһунан, уопсастыбаннас уонна биирдиилээн дьон ааттарыттан этиилэр киирэллэр. Бу саамай сөптөөх этии. Балыйтарбыт кырдьыкпыт сиэрдээхтик оннугар түһэриллиэхтээх, норуокка төнүннэриллиэхтээх. Хойутаан да буолбутун иһин, кырдьык булгуччу өрөгөйдүөхтээх!

Саха өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай мунньаҕын (Ил Түмэнин) бэрэссэдээтэлэ Александр Николаевич Жирков дьиҥ муударай көрүүлээх салайааччы буоларын бэлиэтиир наада. Норуоппут балыйтарбыт эбэтэр киэр тибиллибит кырдьыгын туруулаһыыга, төнүннэриигэ уонна бар дьоҥҥо утары уунууга чахчыта далааһыннаах үлэни ыытар. Өрөспүүбүлүкэ биир үрдүкү салайааччытын, дойдутун уонна норуотун ботуруйуотун быһыытынан. Саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээбит үс бастакы суруйааччыбытын хоруоптарыгар өрө-таҥнары бэрэлиир ол айдааннаах 50-с сыллар саҕаланыыларыгар, норуокка биллэринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салайааччыларыттан Илья Егорович Винокуров биир сүрүннээх кырдьыктаах санаатын уонна быһаарыныытын уларыппатах үтүөлээх.

 “Ил Түмэн”, 2017 сыл балаҕан ыйын 29 күнэ

Сахалыы маҥнайгы бэчээт уус-уран литература үөскээһинигэр суолтата

Валентина Григорьевна СЕМЕНОВА, филологическай наука кандидата, Наталия Васильевна БУРЦЕВА, филологическай наука кандидата.

саха сангата

Маҥнайгы сахалыы тылынан бэчээт («Саха дойдута» (1907-1908), «Саха олоҕо» (1908-1909) «Саха саҥата» (1912-1913) төрөөбүт норуотун уопсастыбаннай өйүн-санаатын сүрүннээбитэ, олохтоох нэһилиэнньэ гражданскай көҕүн уһугуннарбыта, норуот омук быһыытынан бэйэни билиниитин күөртээбитэ.

«Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттар тахсыахтарын иннинэ норуокка киэҥник тарҕамматах, аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «Образцы народной литературы якутов» научнай таһаарыы тиэкистэрэ, тылбаастаммыт итэҕэл кинигэлэрэ эрэ бааллара. Онон хаһыат төрөөбүт тыл туттуллар эйгэтин кэҥэппитэ, уопсастыба олоҕор суолтатын үрдэппитэ. Сахалыы тыллаах хаһыакка нэһилиэнньэ интэриэһэ улаханын туһунан В.М.Ионов Э.К.Пекарскайга суругуттан (30.10.1907) билиэхпитин сөп: «Покупают и №№ «Якутского края» иногда из-за якутского текста. Спрос на якутскую литературу, значит, растет»1 . Учуонай Г.У Эргис Пекарскай хомуйан оҥорбут норуот тылынан айымньытын холобурдара уонна сахалыы сирэйдээх «Саха олоҕо» хаһыат норуот олоҕор улахан прогрессивнай суолталаммыттарын бэлиэтээбитэ. Уонна: «Эти первые ласточки якутской литературы сразу завоевали внимание и симпатию народа. Старожилы рассказывают, что наиболее развитые якуты заказывали своим родовичам, едущим в Якутск, привезти «сахалыы суругу – писания на якутском языке». Грамотные и образованные якуты зачитывались «Образцами народной литературы якутов» и первыми якутскими газетами и охотно читали их своим неграмотным родичам», — диэн тоһоҕолоон эппитэ2.

Ол эрээри хаһыат олох кыһалҕатын кырдьыктаахтык көрдөрбүтүн, саха норуотун көҥүлгэ, үөрэххэ дьулуһуутун күөртээбитин таһынан, сүрүн өҥөтө — төрөөбүт тылынан маҥнайгы уус-уран айымньылары бэчээттээн, уус-уран литература төрүттэниитигэр олук уурбута буолар. Ол курдук, «Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттарга, «Саха саҥата» сурунаалга, уопсайа барыта, алта уонча ахсааннаах фольклор уонна литература айымньыта бэчээттэммитэ. Хаһыакка бэчээттэммит айымньылары кэрэхсээн Э.К.Пекарскай: «… этнограф и лингвист найдут для себя … небольшой, но далеко не безынтересный материал, состоящий из статей на русском и якутском языках, а также оригинальных и переводных беллетристических произведений (драма, рассказы, предания, стихотворения) на языке якутском», — диэн суруйан турардаах3. Хаһыат уус-уран литература үөскээһинигэр суолтатын туһунан, бэл, 1955 с. тахсыбыт, историяны көрүүгэ үгүс токурутууллааҕынан биллэр «Саха советскай литературатын историятын уочаркатын» ааптардара мэлдьэспэтэхтэрэ: «Ити хаһыаттар редакциялара, саха интеллигенциятын бэйэлэригэр тарданнар, сахалыы тылынан туспа салаа аспыттара. Киниттэн саха литературатын бастакы хардыылара саҕаламмыттара»3.

Саха литературатын төрүттээбит А.Е.Кулаковскай, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин о.д.а. холонооччулар уус-уран айымньылара аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэнэн, бар дьон билиитигэр тахсыбыттара, сахалыы тыллаах ааҕааччы бу хаһыат нөҥүө уус-уран литература туһунан өйдөбүлү ылбыта. А.Е.Кулаковскай маҥнайгы айымньытын бэчээттээн, киэҥ араҥаҕа таһааран, өссө салгыы айарга-суруйарга көҕүлээбит хаһыатынан «Саха олоҕо» буолбута. Ол курдук поэт аан бастаан бэчээттэммит айымньытынан 1908 с. ыам ыйын 1 күнүгэр хаһыат 21-с нүөмэригэр тахсыбыт «Төрүү илигиттэн кыраныылаах» хоһооно ааҕыллар. Көҥүл тыыннаах хаһыакка норуот ырыаһыта П.Охлопков-Наара Суох, кэлин суруйааччы быһыытынан киэҥник биллибит М.Н.Тимофеев-Терешкин сытыы ис хоһоонноох, «Сахалар союзтарын» охсуһуутун өйүүр тосхоллоох «Батталлаах дьаһал, үтүргэннээх дьүүл», «Бүлүү ырыата» хоһоонноро тахсыбыттара.

Саха литературатын историятын чинчийээччилэр сахалыы тылынан бастакы кэпсээннэр аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэммиттэрин бэлиэтииллэр: «Первые произведения якутской художественной прозы были напечатаны в прогрессивной демократической газете «Якутский край», основанной русскими политическими ссыльными в 1907 году…»5. Саха дьоно аан бастаан бу хаһыаттан бэйэлэрин кыһалҕалаах олохторун кырдьыктаахтык көрдөрөр сытыы ис хоһоонноох кэпсээннэри аахпыттар. «Сэһэн», «Остуоруйа» курдук сир түҥэтигин, көлөһүннээһин кыһалҕаларын арыйар айымньылар олохсуйбут бэрээдэги, батталы утарар социальнай-кылаассабай тосхоллоохторун бэлиэтиибит. Ити барыта уопсастыбаҕа сытыы общественнай өй-санаа олохсуйуутугар сабыдыаллаабыта дьэҥкэ.

Хаһыат 1907-1908 сс. уонча нүөмэригэр ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыт аан маҥнайгы сахалыы драма — В.В.Никифоров «Манчаары түөкүнэ» бэчээттэммитэ. Кириитик В.Н.Леонтьев 1926 с. бэчээттэммит ыстатыйатыгар айымньы «саха драматын үөдүппүтүн», «саха олоҕун сиэркилэ курдук» арыйбытын ыйбыта6. Оттон Н.М.Заболоцкай «Саха литературата (очеркалар)» үлэтигэр суруйуу «саха литературата маҥнай үөскүүрүгэр  акылаат уурсубута», «баттал утары толору куолаһынан хаһыытаабыт Манчаары обраһа революция иннинээҕи литература айбыт обраһыттан саамай чэгиэнэ, саамай актыыбынайа буолар», — диэн бэлиэтээбитэ7. Онон, көрөрбүт курдук, хаһыат сахаҕа литература үөскээһинин уонна сайдыытын түстээбитэ. Айымньылар, сүнньүнэн, олох чахчытын кырдьыктаахтык көрдөрөр кириитикэлиир реализм тосхолунан суруллубуттарын бэлиэтиэххэ сөп.

Хаһыакка уус-уран литература бары көрүҥнэрэ: хоһоон, драма, кэпсээн бэчээттэммиттэрин таһынан, ырыа, литературнай остуоруйа, фельетон эмиэ тахсыбыттара. Таһаарааччылар норуот тылынан айымньытын («Кымыһы алгыыр ырыа», «Саха ырыата»,  «Саха төрдө», «Тыгын»), уус-уран тылбааһы    А.Е.Кулаковскай М.Лермонтовтан «Абааһы андаҕарын», В.Серошевскай «Хаайыылаах») эмиэ тумнубатахтара.

С.А.Новгородов 1916 с. «Якутские вопросы» хаһыакка бэчээттэппит ыстатыйатыгар бу таһаарыыларга бэчээттэммит уус-уран айымньылары үүнэн-сайдан эрэр саха литературатын «сыаната биллибэт үөскэхтэринэн» (драгоценный зародыш) ааттаан турар8. Хомойуох иһин, бу хаһыаттар сотору кылгас кэмҥэ үөдүйэ сылдьыбыттара. Көҥүл тыыннаах бэчээккэ олохтоох тутулу утарар ис хоһоонноох матырыйааллар тахсар буоланнар, кини өр барбатаҕа, сабыллыбыта. Ол эрээри хас да сыл ааспытын кэннэ олохтоох интеллигенция бэйэтин кыаҕынан, туруорсуутунан сахалыы тыллаах сурунаал тахсарын ситиспитэ.

«Саха саҥата» сурунаал сахаҕа уус-уран литература төрүттэниитигэр быһаччы суолталаах буолбута. Бастатан туран, сурунаал саха литературатын кэнэҕэски төрүттээччилэригэр суол аспыта. Сурунаалга А.Е.Кулаковскай хоһооно, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин тылбаастара бэчээттэнэн, бар дьоҥҥо тарҕаммыттара. Саха уһулуччу талааннаах суруйааччыта Анемподист Софронов литератураҕа киириитигэр бу сурунаал быһаарыылаах суолталаммыта. Ол курдук кини айар талаана «Саха саҥатын» кыһатыгар уһаарыллан тахсыбыта. Бу сурунаалтан куорсун анньынан, А.Софронов айар талаана күлүмүрдүү оонньообута. Саха күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын хартыыналарын К.Гаврилов талааннаахтык дьүһүйэн, айар кыаҕа арыллыбыта. Нууччалыы тыллаах биллэр поэт П.Черных-Якутскай бу эрэ таһаарыыга сахалыы айымньыларын бэчээттэппитэ. Маны тэҥэ, сурунаалга норуот ырыаһыттарын бастыҥ айымньылара эмиэ тахсыбыттара.

Иккиһинэн, сурунаал төрөөбүт норуотун уус-уран литература өйдөбүлүн кытары билиһиннэрбитэ. Ол курдук, таһаарыыга литература бары көрүҥүн үгүс жанрдара бэчээттэммиттэрэ. Сурунаалга ордук чаастатык кэпсээннэр бэчээттэммиттэрин бэлиэтиэххэ сөп. Кэлин уопсастыбаннай деятель быһыытынан киэҥник биллибит, «Холбоһу» төрүттээбит Кузьма Осипович Гаврилов (1890-1938) 22 эрэ саастааҕар «Аата, уол даҕаны буолбат», «Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр», «Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах басыһар», «Эрдэ ынах төрүүр кэмэ буолла» диэн этнографическай тосхоллоох кэпсээннэри «Тыа оҕото» диэн илии баттаан бэчээттэппитэ. Тыа оҕотун айымньылара суруллубут таһымнара үрдүгүнэн, тыллара-өстөрө хомоҕойунан ааҕааччыга биһирэппиттэрэ, киэҥ кэрэхсэбили ылбыттара. Сурунаалга Анемподист Софронов икки кэпсээнинэн айымньыны («Кэпсээн», «Сөлүүкүн кэпсээнэ») бэчээттэппитэ. Кэпсээнньит маҥнайгы айымньыларын норуокка былыр-былыргыттан киэҥник тэнийбит булугас өйдөөх, күүстээх-уохтаах дьон, абааһы, таҥха иһиллээһинин туһунан норуот кэпсээннэригэр олоҕуран айбыта.

Куоратчыт диэн ааттаах ааптар «Алдьархай» диэн кэпсээнигэр арыгы алдьархайга тиэрдиитин биир ыал холобуругар сүрдээх кэрэхсэбиллээхтик биэрбит. Бэрт хомоҕой тылынан суруллубут айымньыга ааптар геройдарын уйулҕаларын туругун, саҥаларын-иҥэлэрин уратытын талааннаахтык арыйбыт. Былас уола Былатыан «Мунньах» диэн кэпсээнигэр хас да күннээх нэһилиэк мунньаҕын хайдах баарынан ойуулаан суруйбут. Маны таһынан, Аата-Суох диэн дьоҕурдаах ааптар дьону билиэн ылар, сорго-муҥҥа ыытар арыгы туһунан «Бурдук уута буойун бухатыыр», аллитерациялаах, ритмикалаах прозанан суруллубут «Мэнипиэс ырыата» диэн үгэ кэпсээннэрин, Сыылла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи диэн псевдонимнаах ааптар сытыы ис хоһоонноох  «Буокас түүл», Суруксут «Сибиэн туһа» социальнай-бытовой хабааннаах,  Сээркээн Сэһэн (В.В.Никифоров) «Дьиэрмак» историческай хайысхалаах айымньыларын бэлиэтиэххэ сөп. Сурунаалга киирбит саха бастакы кэпсээннэрэ оччотооҕу саха олоҕун-дьаһаҕын кырдьыктаахтык көрдөрбүттэрэ. Айымньылар үгүстэрэ норуот кэпсээннэригэр олоҕурбуттара фольклортан литератураҕа киирии быыһык кэмин көрдөрөллөрүнэн уратылаахтаар.

Поэтическай айымньылартан саха литературатын төрүттээччи А.Е.Кулаковскай «Уот тыыннаах улахан оҥочо» хоһооно сурунаал 1913 с. 1№-гэр бэчээттэммитэ. Манна «Туспа дойдуларга /Соргу булаары, /Көмүскэ баран/ Көнөн кэлээри» айаҥҥа туруммут лирическэй герой техника сүҥкэн ситиһиитин – борокуоту сөҕө-махтайа көрөн, күүһүн-уоҕун биһириир, сүрдээн-кэптээн ойуулуур. Алампа «Төрөөбүт дойду» диэн маҥнайгы хоһооно сурунаал 1912 с. 4№-гэр бэчээттэммитэ уонна тута ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта, кини аата суруйааччы быһыытынан норуокка киэҥник биллибитэ. Алампа манна төрөөбүт дойдутун буор түгэҕэр сытар өлбүт киһиэхэ, халлаан умнубут хаарыан бухатыырыгар холоон, дьон-сэргэ тыын тахсыбат олоҕун ыарахан олоҕун аһаҕастык арыйан, ыраахтааҕылаах Россияҕа «туора урдустар»диэн ааттанааччы норуоттар туох да бырааба суохтарын саралаан көрдөрбүтэ. Революция иннинэ Саха сиригэр сытыы ис хоһоонноох айымньыларынан киэҥник биллэн эрэр нууччалыы суруйар поэт П.Н.Черных-Якутскай «Саха саҥатыгар» анаан-минээн үс хоһоону сахалыы суруйбута.

Итини сэргэ норуот ырыаһыттарын Көстөкүүн Оруоһун «Сир ийэ айыллыбыт ырыата», Оонньуулаах Уйбаан «Сут ырыата», «Хонон турарбыт ырыата», Ырыа Ылдьаа «Таатта ырыата» айымньылара бэчээттэммиттэрэ.

Биллэн турар, национальнай литература саҥа саҕаланар кэмигэр баай үгэстэрдээх нуучча литературатыттан үгүскэ үөрэнэрэ саарбаҕа суох. Ол да курдук, А.Е.Кулаковскай «Саха интеллигенциятыгар» (1912) суругар тылбаас суолтатын туһунан: «Первым и существенным шагом к созданию якутской литературы должны быть переводы с русского на якутский язык»9, — диэн суруйбута. Ити туһунан литератураны чинчийээччи И.Г.Спиридонов: «…нуучча литературата саха норуотун уопсай культурата үрдээһинигэр кэмнэммэт улахан үтүөлээх. Чопчулаан этэр буоллахха, саха интеллигенциятын бары көлүөнэлэрэ нуучча классическай, демократическай литературатын ааҕан, үөрэтэн иитиллэн тахсыбыттара, билиилэрин-көрүүлэрин кэҥэппиттэрэ, эстетическэй, культурнай таһымнарын үрдэппиттэрэ. Быһаччы эттэххэ, нуучча баай литературата сахаларга билии-көрүү төрүтүнэн, культураҕа иитиллии кыһатынан буолбута»10, — сөпкө бэлиэтээбитэ.

Тылбаастаммыт айымньылартан саамай бөдөҥнөрүнэн В.В.Никифоров Лев Толстой «Власть тьмы» (1886) социальнай-психологическай драматын сахалыы саҥардыбыта буолар. В.В.Никифоров «Хараҥа суол күүһэ» пьеса тылбааһын сурунаал 1912 сыл 2-3№-дэригэр, 1913 сыл 2, 3 №-дэригэр бэчээттэппитэ. Сурунаал үлэтэ тохтотуллан, айымньы кэлин өттө бэчээттэммэккэ хаалбыта. Тылбааһа лаппа кыайа тутуллан, үрдүк уус-уран таһымнаахтык оҥоһуллубут.

Маны таһынан В.В.Никифоров Сээркээн Сэһэн диэн псевдонимынан  «Киһи» притчаны тылбаастаабыт. «Саһыллаах тигр кыыл» кылгас үгэни Обоукоб диэн псевдонимынан Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич сахалыы саҥардыбыт. Анемподист Софронов тылбаасчыт быһыытынан сурунаал үлэтигэр эмиэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Ол курдук Алаас ыччата псевдонимнаах нуучча үгэһитэ И.А.Крылов икки үгэтин тылбаастаабыта.   Критик Г.С.Сыромятников бэлиэтээбиттээх: «Люди, только что вступившие на путь литературного творчества в условиях, когда не было почти никакой возможности публиковать произведения на национальном языке, переводили на свой родной язык отнюдь не случайные произведения. Несомненно, они выбирали то, что им пришлось по душе, что наиболее импонировало их идейным усремлениям и эстетическим вкусам»11. Ол да курдук А.И.Софронов тылбаастаабыт «Таҥараҕа үҥээхтээбиттэр» В.Я.Шишков кэпсээнигэр икки ыал эбэҥкини атыыһыттар арыгынан, таҥара дьиэтинэн сөрөөн хайдах ынырыктык албынныылларын, талыылларын көрдөрүллэр.

Онон, сурунаалга нууччалыыттан бастакы тылбаастар хото бэчээттэнэн, оччотооҕу ааҕааччылар нуучча классик суруйааччыларын айымньыларын кытары   төрөөбүт тылларынан билсэр кыахтаммыттара.

Үсүһүнэн, сурунаал уран тыллаах айымньыларынан саха ааҕааччыларын  уус-уран литератураҕа умсугуппута, кэнэҕэски айар талааннары уһугуннарбыта, ииппитэ. Ол курдук народнай суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҕо сааһын туһунан ахтыытыгар маннык бэлиэтээбиттээх: «…Филипп Федоров диэн мин күтүөтүм, букатын үөрэҕэ суох киһи, «Саха саҥата» сурунаалга бэчээттэммит ырыалары нойосуус билэн бэркэ диэн туойар буолара. Кини «Таатта ырыатын», «Сут дьыл» ырыатын, «Сайын» ырыатын бэркэ диэн ыллыыр этэ. Кэлин билбитим, ити ырыалар 1912 уонна 1913 сыллардаахха тахса сылдьыбыт «Саха саҥатыгар» бэчээттэммит эбиттэр. Кини олору аахтаран истэн баран өйүгэр илдьэ сылдьан туойар эбит»12. Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа Алампа туһунан ахтыытыгар былыр дьукаах олоро сылдьыбыт киһитигэр — Милиэтий Софроновка «Саха саҥата» сурунааллааҕын, киниттэн уларсан ылан умсугуйан, таптаан ааҕарын, Милиэтий биирдэ «Төрөөбүт дойду» диэн хоһоону «Саха саҥатыттан» оргууй ааҕан биэрэн, Таатык уола Егор Посельскайы ыллаппытын туһунан суруйбута13.

Онон, сахалыы маҥнайгы бэчээт төрөөбүт тылынан литература сайдыытыгар тугунан да кэмнэммэт сүҥкэн уонна туймуулуур суолталаах.

Ол эрээри, хомойуох иһин, өр сыл устата сахалыы бэчээт саха национальнай буржуазиятын, тойот аймах санаатын этэр, интэриэһин көмүскүүр орган этэ диэн санаа олохсуйбута. Ити — сурунаал үлэһиттэрэ, ааптардара репрессияланан, өр кэмҥэ ааттара ааттаммат буола сылдьыбыттарыттан тутулуктааҕа өйдөнөр.

Холобур, хаһыаты үбүлээбит атыыһыт Петр Кушнарев 1920-с сс. баайа-дуола бүтүннүү национализацияламмыта, бэйэтэ эмиграцияҕа Кытайга өлбүтэ. Сахалыы бэчээт көҕүлээччитэ, салайааччыта Василий Никифоров 1928 с. Новосибирскай куоракка түрмэ балыыһатыгар өлбүтэ. Маҥнайгы редактор Семен Корякин 1920 с. ревтрибунал уурааҕынан болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубута. «Саха олоҕо» хаһыаты таһаарааччы Алексей Семенов 1938 с. ытыллыбыта. Сахалыы салаа көхтөөх кыттааччыта Роман Оросин көскө сылдьан, 1922 с. өлбүтэ.

Суруйааччы Анемподист Софронов хаайыллан, Саха сирин тас өттүгэр көскө утаарыллан биэс сыл эрэйи эҥэринэн тэлбитэ. Иван Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан 1921 с. күһүнүгэр кыыллыы сэймэктэнэн өлбүтэ.  Кузьма Гаврилов 1938 с. ытыллыбыта.

Саҥа кинигэҕэ киирбит «Сыһыарыыга» — хаһыакка, сурунаалга ахтыллан ааһар: араас таһымнаах мунньахтар кыттыылаахтарын, сахалар союзтарын чилиэннэрин, докумуоннарга илии баттаабыт дьон туһунан кылгас чахчылары биэрдибит. Биллэн турар, оччотооҕу уопсастыба олоҕор көхтөөх кыттыыны кыахтаах уонна үөрэхтээх дьон: интеллигенция, улуус уонна нэһилиэк чөмчөкөлөрө ылаллара. Кинилэртэн үгүстэрэ төрөөбүт норуоттарын патриоттара, кини сайдарын туһугар бэриниилээхтик үлэлээбит дьон этилэрэ. Холобур, кулуба Илья Попов Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүнэн оскуола туттарбыт. Дүпсүн кулубата Петр Афанасьев улууһугар зоологическай музейы тэрийбит. Байаҕантай кулубата Иван Степанов тулаайахтары ииппит амарах санаалаах киһи быһыытынан биллэрэ. Үгүс кулубалар, кинээстэр улуустарыгар, нэһилиэктэригэр маҥнайгы оскуолалары арыйбыттар, миэлиҥсэни, таҥара дьиэтин туттарбыттар, норуот олоҕун тупсарыыга үгүс үбү сиэртибэлээбиттэр, научнай экспедицияҕа кыттыспыттар.

Ол эрээри, хомойуох иһин, үтүө, баай төрүттээх дьоммут сэбиэскэй кэмҥэ кэрэгэй дьылҕаламмыттар. Элбэхтэн аҕыйах холобур. Хаһыакка, сурунаалга ахтыллыбыт дьонтон Дмитрий Слепцов-Бачыгыратар уола, Иван Афанасьев Саха сирин тас өттүгэр көскө сылдьан, Василий Артамонов, Гаврил Никифоров-Манньыаттаах уола эмиграцияҕа, Михаил Шеломов,  Афанасий Рязанскай түрмэҕэ өлбүттэрэ. Сорохтор чиэски сиргэ дьиэ көскө ыытыллыбыттар, үгүстэр кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубуттар, атыттар баайдара бүтүннүү туордаммыт, куоластара быһыллыбыт, кулаактанан, унньуктаах уһун  сонордооһуҥҥа түбэспиттэр.

Үтүө, баай төрүттээх өбүгэлэрбит ааттара дьон өйүттэн-санаатыттан үйэ-саас тухары умнууга барбыттар. Онон, төрөөбүт норуоттара сайдарын туһугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит, омукпут, бар дьон туһа диэн биир национальнай идиэйэҕэ түмсэн сомоҕолоспут дьоммут сырдык ааттарыгар күн бүгүн сүгүрүйэн ааһар ытык иэстээхпит.

1 Наукалар Академияларын Санкт-Петербурдааҕы архыыба, 47 ф., 1 оп., 333 дь., 50 об. л.

2 С. 366.

3 Пекарский Э.К. Якутские газеты за 1907-1909 гг. – Живая старина. – СПб., 1909. – Вып. 1. – Кн. 69. — С.108-109.

4 С.Васильев Г.М., Канаев Н.П., Эргис Г.У. Саха советскай литературатын историятын очерката. Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1955. – 320 с. — С.44.

5 Тобуроков Н.Н., Сыромятников Г.С., Габышев Н.А., Михайлова М.Г. История якутской литературы (середина ХIХ – ХХ века). – Якутск: Полиграфист, 1993. – С.159.

6 Лөгүөнтэйэб Б. Н. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха ходуосастыбаннай литературата / Сборник «Саха кэскилэ». – Якутск, 1926. – Вып. 3. – С. 90, 97.

7 Заболоцкай Н.М. Якутская литература (очерки) // Саха кэскилэ. – Якутск , 1927. – Вып. 2. – С. 24, 27.

8 Новгородов С.А. Основные задачи якутской интеллигенции //Якутские вопросы. — 1916. — 10, 14, 17 сентября.

9 Кулаковский А.Е. Якутской интеллигенции. – Якутск: Изд-во СО РАН, 2000. – С.76.

10 Спиридонов И.Г. Литературабыт бэҕэһээ уонна бүгүн. — Дьокуускай: Бичик, 1995. – С.13.

11 Сыромятников Г.С. Идейно-эстетические истоки якутской литературы. — Якутск: Якутское книжное изд-во, 1973. – С.12.

12 Суорун Омоллоон. Тыл хомуһунун кыһатыгар/ Литература арахсыспат аргыһа.-  Дьокуускай, 2006. – С.21..

13 Амма Аччыгыйа. А.И.Софронов /Киһи уонна айымньы. Якутскай: Саха сиринээ5и кинигэ изд-вота, 1975. – С.93.