Саха итэҕэлэ. Айыы үөрэҕэ. Төгүрүк остуол тула кэпсэтии

2017 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр Амма cэлиэнньэтин ыһыахтыыр сирин биир кэрэ-бэлиэ ураһатыгар саха итэҕэлин сүрүн өйдөбүллэрин тула кэпсэтии буолла.

Кэпсэтиигэ кыттыыны ыллылар Амма улууһугар ыалдьыттыы кэлэ сылдьар доктор, профессор Лия Золя (Турин, Италия) уонна Канадаттан сылдьар, доктор, профессор Дженнен Фергюсон, ону тэҥэ музыкант Андреа Бертино уонна “Илин” сурунаал улэһиттэрэ культурология кандидата Лена Сидорова уонна Олег Сидоров.

Лия Золя Саха сиригэр алтыс сырыыта, онтон Аммаҕа үһүс кэлиитэ. Кини саха култууратын, итэҕэлин, ойууннары, эмчиттэри үөрэтэр. Аммаҕа кэлэн хас да элбэх эмчиттэри көрсүбүтэ. Эбээ Өлөөнөҕө сырыттылар, отунан эмтиирин көрдүлэр. Лингвист Дженнен Фергюсон эмиэ коллегатын курдук саха култууратын, ордук саха тылын уонна икки тылы тэҥҥэ баһылааһыны үөрэтэр. Кинилэр Лена Сидорова коллегалара, бииргэ чинчийиилэри ыыталлар. Саха култуурата билиҥҥи кэмҥэ хайдах-туох туруктааҕын, сайдарын көрөллөр, үөрэтэллэр. Андреа Бертино – скрипкаҕа оонньуур, үрдүк квалификациялаах профессиональнай музыкант, Дж.Верди консерваториятын бүтэрбит, “Archimedi” камернай ансамбль салайааччыта, Европа элбэх концертнай саалаларыгар, театрдарга концертаабыт. Педагог, Италия музыкальнай институттарыгар студеннары скрипкаҕа үөрэтэр. Андреа Бертини А. Черемных аатын сүгэр Амматааҕа искусстваларга оҕо оскуолатыгар концерт көрдөрдө. Скрипкаҕа араас норуоттар ырыаларын уонна Вивальди айымньыларыттан оонньообутун сааланы толору мустубут оҕолор олус сэргээн иһиттилэр. Андреа уонна Лия кэргэнниилэр. Андрея Россияҕа иккис кэлиитэ. Москва, Санкт-Петербург кэннитэн Аммаҕа кэллэ.  Кинилэр Дьокуускайга ыһыахха сылдьыбыттара. Ыалдьыттары Амманы көрдөрө Лена уонна Олег Сидоровтар ыҥыран, тэрийэн таһаардылар.

Олохтоохтор өртүлэриттэн кыттыны ыллылар: суруйааччы, суруналыыс, Аммаҕа Айыы дьиэтин салайааччыта Сэмэн Силэпсиэп – Сүргэн, 1 №-дээх Амма орто оскуолатын учууталлара Александра Артемьева, Сардана Устинова, Фатима Орестова, Ф.Потапов аатынан култуура киинин отделын салайааччыта Анфиса Федорова, Айыы дьиэтин түһүлдьүтэ Петр Неустроев-Эркин, эдэр натуралистар Амматааҕы станцияларын экологияҕа методиһа Александра Киренская. Төгүрүк остуолу Сэмэн Силэпсиэп салайан ыытта.

Эһиги болҕомтоҕутугар кэпсэтии диктофонна суруллубутуттан сурукка түһэриллибитин, ол эбэтэр нууччалыы эттэххэ кылгатыылаах «стенографиятын» бэчээттиибит.

Сэмэн Силэпсиэп. Күндү доҕоттор, ыалдьыттар, бүгүн бу саха итэҕэлин туһунан кэпсэтээри бу манна муһуннубут. Бэйэбит санаабытын этиэхпит уонна биһиги сахалар даҕаны муусукалаах омукпут, ону көрдөрөммүт кыратык хомуска оонньуохпут. Биһиги даҕаны бэйэбит төрүт култууралаахпыт, үгэстэрдээхпит. Ыллаан-туойан сахалыы тойугу иһитиннэриэхтэрэ. Кыратык бүтүүтүгэр оһуохайдыахпыт. Оһуохай диэн саха итэҕэлин сүрүн үҥкүүтэ буолар. Андреа хайдах оһуохайы таһааралларын истээр. Эйиэхэ анааммыт биһиги толоробут. Кыттыыны бу төгүрүк кэпсэтиигэ ылыахтара: Айыы дьиэтин бэһэҕээ көрбүккүт, Неустроев Петр Федорович – Айыы дьиэтин исписэлииһэ. Александра Ивановна Артемьева – суруйуо даҕаны, олоҥхолоо диэтэххэ олоҥхолуо даҕаны. Барытын сатыыр киһи. Саха итэҕэлин этигэр-хааныгар иҥэриммит киһи. Оттон салгыы биир олох киэн туттар киһим Анфиса Алексеевна Федорова кэлэн олорор. Саха фольклора, саха үгэстэрэ, ырыата-тойуга, айыы итэҕэлэ диэн баран эмиэ муннука ытаабыт киһи. Устинова Сардана Михайловна, тэбис-тэҥҥэ биһигини кытары сүүрэр-көтөр, үлэлэһэ сылдьар. Кинилэр бүгүн эһиэхэ бэйэлэрин санааларын этиэхтэрэ, саха итэҕэлин туһунан кэпсиэхтэрэ.

Саха итэҕэлэ диэн кыратык историятыттан билиһиннэрдэххэ, бастатан, саха омук диэн түҥ былыргы омук. Мин бэйэм санаабар, бу сиргэ киһи-аймах үөскүөҕүттэн, биир бастакы сиргэ олохсуйбут омук буолар. Саха бу Орто дойдуга киһи буолан түһэригэр, аар айыыларбыт, таҥараларбыт, биһигини бу Орто дойдуга олорор усулуобуйабытын барытын, аар айылҕабытын, бу саамай биһиги сүгүрүйэр ытык күммүтүн оҥорон, бу Орто дойдуга олох оҥорорго анаан түһэрбитэ. Үөһэттэн бу манна түһэрбитигэр, бу Айыы итэҕэлин үөрэх быһыытынан киһи ийэ кутугар ыыппыттара. Ол аата Айыы итэҕэлэ диэн бу Орто дойдуга киһи хайдах бэйэ-бэйэтин кытта бииргэ тапсан олоруохтааҕын туһунан үөрэх буолар диэн мин бэйэм саныыбын. Итэҕэлбитин үтүмэн-үгүс үйэлэргэ илдьэ кэлбиппит. Уонна атын даҕаны омуктарга тарҕаппыппыт. Сүөһү, сылгы иитиитин, барытын сахалар бу кэккэлэһэ олорор омуктарбытыгар тарҕаппыппыт диэн ити мин бэйэм саныыбын.

Биһигини Аар айыыларбыт бу Орто дойдуга кэлэн тыыннаах буолан олорорбутугар, бу сүөһүтэ, сылгыта туттуннар диэн, ону хайдах иитэргэ-көрөргө эрдэттэн туһаайан түспүт саха омук саамай кырдьаҕас омук буолабыт диэн этэбин. Биһиги итэҕэлбит сир үрдүгэр саамай кырдьаҕас итэҕэл. Оннук олорон кэлбиппит кэннэ, дьэ ол нууччалар кэлэннэр, бэйэлэрин итэҕэллэрин киллэрдэхтэрэ дии. Сахаларга Үрүҥ Ойуун диэн саха итэҕэлин хас биирдии аҕа ууһугар тарҕатааччылар бааллар этэ. Билигин нууччалыы эттэххэ “аҕабыыттар”. Нууччалар кэлээт ол дьоннору суох гыналлар. Бу саха итэҕэлин бобууга киллэрбиттэрэ. Түөс сүүсчэкэ кэриҥэ сыл устата биһиги бэйэбит сахабыт итэҕэлин бүтүннүүтүн умнан, холобур сэбиэскэй былаас кэмнэригэр, төһө эмэ оннук санаалар кэллэхтэринэ “националист” аатырымаары, барытын саба-туттан саҥарбакка-иҥэрбэккэ кэлбиппит. Бу кэнники 1990-с сыллартан ыла, арыый көҥүл үйэ баран, биһиги сиэрбитин-туоммутун, төрүт үгэстэрбитин аргыый аҕай бу төнүннэрэ сатыырга барабыт. Онтукабыт сүрдээх ыарахан. Ити үлүгэрдээх түөрт үйэ тухары умнуллубут билиини сөргүтэр диэн ыарахан. Сүрдээх мөккүөрдээх соҕустук бара турар, ону тилиннэрии. Онон бу итэҕэли биһиги билиэхтээхпит. Саамай кырдьаҕас итэҕэл. Уонна бу итэҕэлбит биһиэнэ, хас биирдии саха куттаах киһиэхэ, ийэ кутугар билии быһыытынан иҥэн кэлбитэ. Ону дьэ билигин ыччаттарбытыгар сөргүтэммит, тириэрдэргэ бу биһиги манна олорор дьоннор бара үлэлии сатыыбыт.

Айыы дьиэтигэр арааһынай тэрээһиннэри ыытабыт. Оҕолорбутуттан саҕалаан хайдах эмэтэ гынан дьиҥнээх төрүт үгэстэрбит билиилэрин сөргүтэр киһи диэн баҕа санаалаахпыт. Күүспүт кыайарынан үлэлии сатыыбыт. Үлэбит аргыый аҕай баран иһэр. Биллэн туран барыта эмискэ кыаллыбат. Дьон-өйө санаата уустук. Ийэ-кут уһуктуута бытаан, онно сөптөөх усулуобуйалар баар буолан истэхтэринэ…

Холобур диэн эттэххэ, ханнык баҕарар омук сирэ-дойдута, тыла-өһө уонна итэҕэлэ суох буоллаҕына, омук быһыытынан суураллар кыахтаах. Оннук суураллааһыҥҥа барымаарыбыт, дьэ бу биһиги бэйэбит төрүт үгэстэрбитин ыччаппытыгар сөргүтэ сатыыбыт. Ол иһин бу маннык түмсүүлэри тэрийэбит.

Чэ эрэ… Александра Ивановнаҕа тылла биэриэххэ. Кини итиннэ эмиэ бэйэтин санаатын эттин. Саха итэҕэлэ диэн олох саамай былыргы. Биһиги күҥҥэ, айылҕаҕа сүгүрүйэбит. Саха итэҕэлин төрдө бу туох баар тулалыыр эйгэни, оту-маһы барытын тыыннааҕымсытан көрдөрөр. Уонна хас-биирдии от-мас иччитин бэйэтэ хараҕар оҥорон көрөр. Ханнык баҕарар саха киһитэ алгыстыыр, биһиги төрүт үгэспитин тута сырыттахпытына бултуохпут-астыахпыт, оттуубут, онно бары иччилэргэ сүгүрүйэбит.

Төрүт үгэстэрбитин сүтэрбэтэхпитинэ, ити бултуурбутун, оттуурбутун-мастыырбытын, биһигэ итэҕэлбит көбүөҕэ этэ. Саамай сүнньэ диэн итиннэ сытар. Төрүт үгэстэрбитин тутан хаалыахха наада. Онтон бэйэбит итэҕэлбит биллэн турар ийэ куппут аргыый аҕай аһылыннаҕына, сөргүйэн тахсыаҕа, уонна биир сүрүҥҥэ киириэҕэ.

***

Александра Артемьева. Итэҕэл диэн хас бирдии киһиэхэ бэйэтин иһигэр баар. ИйэҕиЦттэн-аҕаҕыттан, эбэҕиттэн-эһэҕиттэн, төрүттэргиттэн бэриллэн, манна искэр баар. Улаатан истэҕин аайы ол бэйэтэ тахсар, уонна туох баар бу тутуһуллар үгэстэри игин барытын, ол кыраҕыттан, дьоҥҥуттан үөрэнэҥҥин салгыы илдьэ бара тураҕын. Ол илдьэ барбыккын оҕоҕор биэриэҕин, дьэ ити курдук салгыы бара турар. Хаһан даҕаны суох буолбат, кини өрүү баар буолар, саха баарын тухары.

Учутал буоларым быһыытынан, холобура, дьиҥнээх саха куттаах буоларын туһугар, сахалыы иитиини биэриэхтээхпит диэн, нууччалы эттэххэ “методология”, ити биһиэхэ сахаҕа билиҥҥэ диэри тыыннаах, билигин даҕаны норуот педагогигатынан иитэллэр. Ол буоллаҕына, холобура маннык оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатыар дылы, оҕо саҥа төрөөн роддомтан кэллэҕинэ, кинини дьиэтигэр киирэригэр сүүһүгэр булгуччу күл сыбыыллар, ол аата мин бу дьиэм иһинээҕи эйгэм, бэйэм эйгэм иччитэ бу оҕону миэнэ диэн бэйэтигэр ылыннын диэн.

Ол онтон саҕалаан, бу оҕо бэйэтэ сахалыы итэҕэлгэ, саха өйдөбүлүгэр иитиллэн киирэн баран. Ким да кинини ииппэт, этэр-тыынар кырдьаҕастар бааллар, уонна бу бэйэтин дьоннорун холобурунан. Мин бэйэм оннук улааппыт киһибин, ол иһин буоллаҕына, кырдьаҕастар, эмээхситтэр-оҕонньоттор, эһээлэр-эбээлэр үөрэтэллэр оннукка, эдэрдэрдээҕэр үксүн кинилэр илдьэ сылдьаллар.

Сэбиэскэй кэмҥэ инники кэскилбит оҕо дииллэр этэ. Онтон билигин буоллаҕына атын эбит, инники кэскил эбээ диэн эбиэххэ. Тоҕо диэтэххэ, эбээ баар буоллаҕына, ыччатын кини бу кыра эрдэхтэриттэн итэҕэлигэр, үгэһигэр барытыгар кини үөрэтэр. Ол иһин, биһиги инники кэскилбит эбээлэрбит, эһээлэрбит.

Биһиэхэ национальнай концепция диэн киирбитэ. 1993 сыллаахтан ыла үлэлээбиппит, сыалай көлүөнэ ыччата иитиллэн таҕыста. Ол оҕолор дьэ дьиҥнээх хотуобай өйдөөх-санаалаах ыччаттар буолан үлэлии хамсыы сылдьаллар. Төрүт култуура диэн уруогу, урут сүтэн хаалбыт буоллаҕына, тэрийэн, кыыс-куо, үрүҥ-уолан диэн предметтэри сөргүтэн киллэрэн, оннук көлүөнэ таҕыста. Ол көлүөнэ оҕолоро учуонайдар, араас үлэһиттэр буола сылдьаллар. Киһи бэйэтин итэҕэлин норуотур, холобура, саха сахатынан кэрэ дииллэр, ол иһин ол сахатын илдьэ сырыттаҕына, хаһан да норуот быһыытынан өлөн биэрбэт.

Сардаана Устинова. Саха итэҕэлэ киһи ис эйгэтигэр, сүрэҕэр баар. Киһи сүрэҕиттэн тахсар, сүрэҕин кытта биир буоллаҕына, киһи эйгэтин кытта бииргэ сылдьар. Мин учуутал буоларым быһыытынан, оҕолору кытта алтыһабын. Билигин оҕолор бэйэлэрэ саха буолалларын билэллэр. Кэлэн аргыс ылаллар, арчыланаллар. Оттон сүрдээҕин сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Хас биирдии киһи бэйэтин көрүнэн, алгыстанар-арчыланар, ийэ сирин айылҕатынан биир буоллаҕына, тыынар салгынынан тэҥҥэ хаамтаҕына, эйгэтэ итэҕэлгэ тиэрдэр.

Күөх халлаан, сандаархай күммүт, сахалар саамай ытыктыыр көтөрдөрбүт, кыылларбыт, кэрэчээн сибэккилэрбит, биһиги оҕолорбут, аар мастарбыт, биһиги кырдьаҕаспыт, эһээлэрбит-эбээлэрбит, төрүттэрбит, өссө биһиэхэ баар иһэр уубут, эбэкээммит, ытык сирбит, кини баар буолан биһиги тыыннаах хаама сылдьабыт. Киниттэн биһи күүс ылабыт, хас биирдии киһи ууттан турарын бэлиэтээтибит. Ол туһугар биһиги оҕолорбутун, кырдьаҕастар үөрэтэбит, кинилэргэ холобур буолабыт.

Ханнык баҕарар киһи бэйэтин хараҕынан көрөн-истэн, бииргэ сырыттаҕына, итэҕэлгэ түргэнник чугаһыыр диэн. Итэҕэли мин санаабар оскуола эрэ буолбатах, итэҕэл тахсар дьиэ кэргэнтэн. Ол иһин дьиэ кэргэҥҥэ кырдьаҕастары ытыктаан, кинилиин биир буолан олордохторуна, ол дьиэ кэргэн, ол норуот хаһан да кэхтэн, эстэн биэрбэт.

Билиҥҥи үйэҕэ дьиэ кэргэни көрдөххө, кыччаабыта үс көлүөнэ олорор. Эһээтэ-эбэтэ, ийэтэ-аҕата, оҕото. Өссө сорох дьиэ кэргэҥҥэ, хос эһээ-эбээ, ийэ-аҕа, уонна оҕо. Бу баар саамай итэҕэлгэ күүскэ тиэрдээччи. Кинилэр оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр күүс-көмө буолаллар. Оҕолоругар көрдөрөн, итэҕэлгэ үөрэтэн, бииргэ буолан.

Саамай саха үөрэр кэмэ, халлааҥҥа сырдык кэлиитэ. Саас күн кэлиитэ саамай кэрэтэ. Ол гынан баран, тымныы кыһыммытын биһиги олус күүскэ таптыыбыт. Кини биһиги өйбүтүн-санаабытын сааһылаан биэрэр. Айылҕа дьиктитин, кэрэтин көрдөрөр.

Эһиэхэ этиэм этэ, эһиэхэ төрөөбүт эйгэҕит, ийэ сиргит, тыынар салгыҥҥыт, эбэҕит уута күүс-көмө буоллун, арчылыы-араҥаччылыы сырыттын, кэлэр кэскиллэргит туһугар элбэҕи билэн, наадалааххытын көрөн, сүгүрүйэн, билэн-суруйан, тарҕатан, саха норуота, итэҕэлэ, күүстээх буоларын көрдөрөргүтүн иһин махталбын тиэрдэбин.

Анфиса Федорова. Мин үлэм сүрүн сыала-соруга диэн, бу инники көлүөнэбитин, эдэр-ыччаты, оҕону, кырдьаҕастар да буоллун, барыларын бииргэ түмэн, бу сырдык эйгэҕэ, кэрэ эйгэҕэ, ол эбэтэр ырыаҕа-тойукка, олоҥхоҕо, барытыгар сыһыарыы буолар.

Идэбинэн даҕаны, сүрүннүүр улахан үлэм ыһыах буолар. Быйылгы сыллаах ыһыахпыт, уйгулаах быйаҥ ыһыаҕа диэн буолла. Ыһыахха сылдьыбыт киһи барыта алгыс ылыахтаах диэн Александр Васильевич Саввинов — Алгыстаах Өлөксөөн балтараа чаастаах ыһыах алгыһын ыытта. Ону кытта бу биһиги күндү киһибит, улуу киһибит Сергей Зверев саныыр санаатын аан бастан дьоҥҥо-сэргэҕэ Амма улууһугар көрдөрдүбүт.

Бу манна биһиги сиэрбитигэр-туоммутугар, аан маҥнайгынан тоҕус уол кэлэн түптэ уматар, сүүс аҕыһуон дьахтар арчылыыр, тоҕуһуон тоҕус оҕо киирэн сиэргэ-туомҥа кыттыһар. Ол кэнниттэн, аҕыс кыыс, тоҕус уол, үс алгысчыт киирэннэр аартыгы аһан, дьахтар киһи тойугун туойар, эр киһи аартыктарын арыйан, сүгүрүйэн, ытык хайаларыгар, эбэлэригэр, дьонугар-сэргэтигэр, ытык сиргэ сүгүрүйэр. Ол кэнниттэн дьэ, ыҥырыылаах алгысчыппыт киирэн, биһиги суолбутун хайытан, туох баар <…> хамсаныыны барытын оҥорон, тоҕус халлааҥҥа табайа тахсан, ол кэнниттэн тоҕус мэҥэ халлааҥҥа сүгүрүйүүнү оҥорон, бу ытык кырдьаҕаска кымыс уйгулааҕын биэрэн, ол уйгулаах кымыһы аҕа баһылыкка туттаран, кымыс үрдүн тохторуутун сиэрэ-туома буолар.

Бу быйылгы сыл биһиги Аммабыт нэһилиэгэр ураты сыл буолла. Бэйэбит күүспүтүнэн, сүрдээҕин элбэх киһини хамсатан, ол кэнниттэн представление оҥорорбут бу үлэ сыла, благоустройство сыла буолан, бу былыргы үлэ эргис диэн маннык хотуурунан охсоллор. Ол хотууру ууллатааһын сиэрин-туомун көрдөрөн, бу биһиги сир симэҕэр оһуохай үҥкүү ансаамбылын салайааччыта Марианна Васильевна туруоран, Амма улууһугар турбатах биэс улахан дьүһүйүү үҥкүүнү туруорда. Дьон-сэргэ сүгүрүйүүтэ улахан. Дьэ ол кэнниттэн аммалыы оһуохай биһиги быйылгы Үстүүн Нохсоороппут 110 сыллаах үбүлүөйэ, Күннүк Ураастыыраппыт 110 сыллаах үбүлүөйэ, Ольга Иванова — Сидоркевич 85 сыллаах үбүлүөйэ. Бу аҕыйах хонугунан 1-2 чыыһылаларга Христофор Максимов 100 сылыгар аналлаах улахан улуустааҕы ыһыах ыытыллаары турар. Ити курдук, сиэр-туом, алгыс, оһуохай, кымыс, эт, дьоҥҥо-сэргэҕэ хайдах тиийэр да, сылы оннук туоруубут, сылы оннук кыстыахтаахпыт, эһиилги сылга бигэ туруктаах буолуохтаахпыт. Ол кымыһы, эти дьоҥҥо сэргэҕэ түҥэтэр буоллахпытына буор-босхо бириэхтээхпит. Биһиги улууска ити традиция быһыытынан киирбитэ отучча сыл буолла. Улахан түһүлгэлээхпит биһиги онно. Киирэр сиргэ, ааркаҕа, дьахтар өттө, эр киһи өттө диэн аарканан киирэллэр. Киирэн иһэн хас биирдии киһи ситии быаҕа салама ыйаан бэйэтин баҕа санаатын этэр. Киэһээ ыһыах түһүлгэтин кэнниттэн биһиги киирэммит ол ситиини барытын бу аар баҕахха ыйыыбыт, дьоммут-сэргэбит манныгы баҕарар, Аан Алахчын хотун биһиги эйигиттэн көрдөһөбүт, эн биһиэхэ үтүөнү бэлэхтээ, уйгу-быйаҥ ыһыах буоллун диэн көрдөһөр ытык мастаахпыт. Хас сыл аайы онно тиийэн ыйыыбыт.

Ыйытыы. Ыһыах итэҕэл ритуала дуо?

Оннук.

***

Петр Неустроев-Эркин. Үтүө күнүнэн, биһиги буоллаҕына саха итэҕэлин туһунан кэпсэтэбит. Бастакынан этиэххэ наада, биһиэхэ Айыы дьиэтэ тутуллан үлэлээбитэ биир сыл буолла. Айыы дьиэлэрэ араас улуустарга арыллан үлэлии сылдьаллар, ол гынан быран ис-иһигэр киирдэххэ, Айыы дьиэтин ис-туругунан үлэлии турарынан соҕотох буолар.

Биһиги ис хоһооммут диэн маннык: саха итэҕэлинэн, этэргэ дылы култуураны кытта сыһыарбакка эрэ, саха итэҕэлинэн баран иһэбит. Ол аата дьэ биһиги онно алгыстыыбыт-арчылыыбыт. Загса биһиги аттыбытыгар турар. Онно загсалан баран биһиэхэ сиэттиһэн киирэн уруу сиэрин-туомун оҥоробут. Аны туран биһиэхэ алгыс уонна арчы эрэ диэн буолбат. Эр дьоммут уһуктан эрэллэр диэххэ наада. Байанай таттарыыта диэн, бары саалаахтар. Аны саабытын ыраастатабыт дии-дии дьэ ити курдук кэлэллэр. Биир сыл үлэлээн бараммыт, анализтаан көрдөхпүтүнэ саха итэҕэлэ уһуктан эрэр эбит.

Дьонноро куһаҕан буолаллар, ону түөрдүөн хонон баран биһиэхэ кэлэн эбэһээт ыраастаналлар. Ити эбэһээт наада. Аны буоллаҕына, дьиэлэрэ иҥнэри барар-хайыыр, ону дьон алҕатар. Саха итэҕэлэ сүрдээх күүстээх буоллаҕа дии. Ону кэлэн, дьэ биһиги дьиэбитин арчылаа, ыраастаа диэн көрдөһөллөр. Биһиги үлэбит буолар, ону биһиги баран арчылаан-ыраастаан биэрэбит. Аны билигин, аныгы үйэҕэ дьон барыта массыына ылар. Ити аата кинилэр ис туруктарыгар илдьэ сылдьаллар. Билигин хас ылбыт киһи массыынатын барытын кэлэн ыраастаатар. Ити курдук биһиги итэҕэлбит киирэн иһэр. Уопсай туругу ыллаххына — урут биһиги улуу дьоннорбут бары тус-туһунан сылдьыбыттар. Билигин түмэннэр, бары саха итэҕэлин өйдөөннөр, киһи сахалыы тыына уһугунна. Бу саас киирэн, саха итэҕэллээх дьон мустан мунньахтаабыппыт. Онно эттилэр: биһиги хаһан даҕаны маннык түмсэн, бары тус-туһунан сылдьыбыттар, улаханнык мунньахтыы иликпит. Лазарь Андреевич-Тэрис, Алгыстаах Өлөксөөн, биһигини барыбытын түмэн, сүбэлииллэр…

Министерство культуры и духовности диэн: култуурабыт баар дуу? Баар. Оттон духуобунаспыт баар дуу? Чиэһинэ этиэххэ наада, култуурабыт сайдынна диэн. Духуобунаспыт хаалан хаалла. Ону билиниэххэ наада. Ону билигин Алгыстаах Өлөксөөммүт этэр итинник диэн. Сөпкө этэр. Ону билигин дьэ биһиги норуот сайдыыта эрэ диэн баар этэ дии, ону сөргүтүөххэ этэ диир. Ол иһинэн биһигини холобур оҥостор.

Хас биирдии улууска, нэһилиэккэ, Айыы дьиэтэ баар буолуохтаах. Аны билигин сахалар этэллэр, биһиэхэ Айыы дьиэтэ наадата суох дииллэр. Билигин бириэмэтэ кэллэ, дьон түмсэр сирэ суох. Ол иһин Айыы дьиэтэ эбэһээт наада. Айыы дьиэтэ баар буоллаҕына, дьэ биһиги түмсэммит, биир буолабыт. Биһиги тоҕо тус-туһунан сылдьыбыппытый диэ, ити нууччалары көр: сиэркэптээхтэр, таҥара дьиэлээхтэр, онно мустаннар, хас да үйэ буолла. Омуктаргын көр, мечеттаахтар. Ол иһин биһиэхэ хайаан да Айыы дьиэтэ баар буолуохтаах. Дьэ оттон кынат ыламмыт тахсан барыахтаахпыт.

Ыйытыы. Биир ыйытыылаахпын. Айыы үөрэҕэ, айыы итэҕэлэ туохха олоҕурарый? Холобура ити тенгрианство дииллэр дии. Ол биһиги сахалар төрүт итэҕэлбит тенгрианство дииллэр сорох учуонайдар, научнай үөрэтиинэн. Онно эмиэ хамсааһын баар. Айыы үөрэҕэ ол тенгрианствоны кытта хайдах сибээстээҕий?

Петр Неустроев-Эркин. Ити биһиги тоҕус айыылаахпыт дии. Ол онтон дьэ биһиги аттараммыт, онно сүгүрүйүөхтээхпит. Тенгрианствоттан арыый атын. Кылгастык быһаардахха. Онтон ис-иһигэр киирдэххэ дьэ онно баһаам. Тоҕус айыыларга уонна күҥҥэ.

Сэмэн Силэпсиэп. Биһиги итэҕэлбит маарын эппитим курдук киэҥ куйаары кытта сибээстээх. Ол иһин киэҥ куйаарга маннык сокуоннар бу орто дойду олоҕор дьайаллар. Холобур ылан көрүөҕүн улуу тэҥнэбил сокуона диэн баар, киэҥ куйаарга. «Закон равновесия» диэххэ сөп. Орто дойдуга, бу сиргэ уонна халлаан куйаарыгар, аҥардас үчүгэй уонна олох куһаҕан диэннэр суохтар. Олох үчүгэй киһи диэн суох. Олох куһаҕан киһи диэн суох. Кини үчүгэйдээх даҕаны, куһаҕаннаах даҕаны. Ол бу улуу тэҥнэбил сокуона диэн буолар. Айылҕа дьыллара бу сокуону кытта тутуллан тураллар. Биһиги бу сиргэ улуу тэҥнэбил сокуонун тутуһан олоруохтаахпыт.

Киһи үөһэттэн төрүүрүгэр ийэ кутугар угуллан кэлэр. Кини удьуора, туох куһаҕаннааҕа барыта ийэ кутугар угуллар. Туох үчүгэйдээҕэ эмиэ онно угуллар. Уонна бииргэ угуллан кэлсэр Орто дойдуга.

Онтон бу Орто дойдуга кэлэн олоҕу олорон истэҕин аайы, арааһынай түгэннэргэ игин түбэстэҕинэ, уопсастыба ортотугар сылдьан, киһиэхэ салгын кут диэн баар. Дьэ бу өйгүнэн олох олороҕун уонна бу улуу тэҥнэбил сокуонуттан эн хайатын таларыҥ, бу үтүө өттүгэр бараҕын дуу, куһаҕан өттүгэр бараҕын дуу, бэйэҕиттэн тутулуктаах.

Аны туран, холобур бу киһи үчүгэй өттүгэр тардыстаҕына, киһи буор кута, этэ-сиинэ, эмиэ үчүгэй буолар. Төгүрүччү өйдөбүл үөскээн тахсар. Киһи диэн үс кут. Объемнай өйдөбүл, хаптаҕай буолбатах. Үс кутун тэҥинэн өйдүөххэ наада.

Ону таһынан сүр диэн баар. Ол сүр киһини кытары ийэ кутун нөҥүө киэҥ куйаар таҥараларын кытта сибээстээх. Биһиги айыылар диэн этэбит. Ону таһынан Улуу эргиир сокуона диэн баар киэҥ куйаарга. Ити күһүн, саас, сыл хатылаан кэлэн иһиитэ. Ол Орто дойдуга биһиэхэ олохпутугар киһиттэн, киһи ийэ кута Орто дойдуга тоҕуста эргийэн кэлиэхтээх. Ол иһин кыһыл оҕо төрүүрүгэр бу Орто дойдуга ытаабытынан түһэр. Кинини манна күүстэринэн ыыталлар. Бу куһаҕанынан-үчүгэйинэн солбуйдун диэннэр, эрэйдэннин диэннэр. Эрэй диэни биллин диэннэр. Үлэ-хамнас диэни биллин, дьон-сэргэ диэни сыаналыы үөрэннин.

Ону бу оҕо билэр, ол иһин манна кэлэрин абааһы көрөр. Сүрдээх интэриэһинэй, ийэ кут билиитэ ити курдук. Аны туран Улуу дьүөрэлэһии сокуона диэн баар киэн куйаарга. Ол улуу дьүөрэлэһии сокуона манна биһигини ити маарыын эппитим курдук айылҕа биэрэр. Мас баар — дьиэтэ тутуҥ. Оһоххун отун. Уотта отун. Тыыннаах буол. Ол куобах биэрэллэр, кус биэрэллэр, тайах биэрэллэр. Бултаа-алтаа. Киһи буол. Олор. Аны тириитин ылан таҥас оҥоһун. Тоҥума-өлүмэ. Ити курдук Орто дойдуга улуу куйаар курдук эмиэ, хас бирдии улуу куйаар тоҕус систиэмэтэ барыта хас биирдии орбитанан көтө сылдьар. Кими да кытары охсуспакка-этиспэккэ, Орто дойдуга туох баар тыынар-тыыннаах барыта биир дьүөрэлэһии сокуонунан эйэлээхтик олоруохтаах. Сахаларын саамай төрүт итэҕэллэрэ. Бу эн айылҕаҕын харыстаа диэн этэр. Аһыыр сирин, бу эн мантан киһи буолар сирин. Бу иитиллэн олорор сирин. Бу уу, отун-маһын, ынаҕын аһыыр сирэ. Оччолорго саха чахчы даҕаны айылҕаттан аһаан-сиэн олорбут буолан, айылҕатын наһаа үчүгэйдик харыстыыр этэ. Ол билигин сайдыы диэн аатыран аргыый аҕай тэйэн эрэбит. Сүөһү ииттибэккэ да эрэ олоруохха сөп курдук буолан эрэр. Онон айылҕаттан тэйии баран иһэр. Ол иһин бу манныктары сөргүтэр олус наада. Ол иһин саха айылҕатыгар сүгүрүйэр этэ.

Аны сахаларга маннык өйдөбүл баар: айыы итэҕэлин биир саамай сүрүн тутула бу аҕа халлаан диэн, үөһээ, “отец неба” диэн. Оттон бу сир “мать земля” диэн. Халлаан саас кэлэр, биир сокуонунан, ийэ сири дьахтары имэрийэрин курдук имэрийэн киирэн барар. Таптаан киирэн барар. Дьахтар дьэ уоскуйан, налыйан, бу отун-маһын күөҕүнэн чэлгийдэн, үүннэрэн, төрөөн-уһаан киирэн барар. Ол иһин туох барыта айыы итэҕэлин саамай төрдө таптал диэн.

Бу аҕа халлаан ийэ халлааны төһөнөн үчүгэйдик таптыыр даҕаны, имэрийэр-томоруйар даҕаны, күнүн уотунан, ардаҕын уутунан, угуттуур-сылаанньытар даҕаны, соччонон ийэ сир төрүүр-ууһуур, уонна биһиги олохпутун, киһи тыыннаах сылдьарыгар уйгутун оҥорор. Айыы итэҕэлин саамаай-саамай төрдө – таптал. Киһи төрүүрүгэр ийэтин-аҕатын таптаабытынан төрүүр. Онтон ыал буолар, кэргэнин таптыыр. Онтон оҕолорун таптыыр. Онтон төрөөбүт алааһын таптыыр. Таптал ити курдук кэҥээн иһэр. Онтон улууһун таптыыр. Онтон төрөөбүт дойдутун таптыыр. Онтон атын республикалары таптыыр. Аан дойдуну таптыыр.

Бу улуу киэҥ куйаар тапталыгар тиийэн күүскэ таптыыгын — дьэ оччонон духуобунай киһи буолаҕын. Таптал нөҥүө. Бу таптал улуу тэҥнэбил сокуонунан, эн үчүгэй эрэ өттүгэр бардаххына үөскүүр. Мөкү өттүн таллаххына эйиэхэ ити кыайан киирбэт. Ол иһин биһиги саамай итэҕэлбит: айылҕаҕын харыстаа, ийэ сиргин таптаа, уонна тулалаан тураргын барытын таптаа, ол нөҥүө бэйэҕин ыраастан, уонна эн киһилии киһи, айыы киһитэ буол диэн.  Ол аата сиэрдээх-туомнаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү баҕарар, айар-тутар дьоҕурдаах киһи буолуохтааххын.

Бу саамай саха итэҕэлэ, киһини киһи оҥорор, киһини сайыннарар, тоҕус халлаан хаттыҕастарынан тахсан иһэргэ, айыы суола диэн, үөрэххэ бэйэтэ айыы суоллаах. Ону киһи эмискэ биирдэ барытын билбэт. Кыраттан саҕалаан, аргыый аҕай маннык суолларынан дабайан, ааҕан-көрөн, дьону сыаналаан, олоххо үөрэнэн, оччоҕуна эрэ, биирдии маннык аргыый аҕай суолларынан, дьэ ол халлааҥҥа тахсарыҥ духуобунаска тиийии буолар.

Саамай-саамай үрдүгүн, тохсус халлааҥҥа таҕыстаххына, онно дьэ, оччоҕуна оннук киһи эргийэн кэлбэт. Кута эргийэн кэлбэт, антах учууталлыы барар. Онно тиийэн манна мөлтөх куттаахтар, ити сиргэ төннөр куттаахтары үтүөҕэ үөрэтэр киһи. Онтон абааһылар, хараҥа дьайдар, киһини куһаҕан өттүгэр үөрэтэллэр. Дьэ онтон орто дойдуга түһэн баран киһи бэйэтэ талар. Салгын кут. Ити курдук бу киэҥ куйаар, итэҕэл, сокуоннарын кытары бу курдук орто дойдуга, аллараа дойдуну барытын, уонна бу аҕыс хайысханы бүтүннүүтүн сибээстиир, ол иһин сир саарын курдук, глобус курдук маннык объемнай, «округлай» өйдөбүл тахсан кэлэр. Буолбат дуо? Ол сир киит үрдүгэр турар диэн буолбатах.

Киһи таптал нөҥүө оннук улахан духуобунай таһымҥа тахсар. Таптаабат буоллаххына кыайан оннукка тиийбэккин. Таптаа барытын, таптал эрэ айыы суолун уонна киһини киһи оҥорор. Онон сахабыт итэҕэлин саамай төрдө итиннэ сытар.

***

Фатима Орестова. Мин кыратык этэбин да? Фатима диэммин. Мин элбэх оҕолоохпун. Оскуолаҕа этэллэрин курдук куһаҕан уонна үчүгэй диэҥҥэ үөрэтэбин. “Куһаҕан” диэн буоллаҕына, мин бэрээдэги кэһэр оҕолору кытта үлэлиибин. Хараҥаны кутта охсуһабын диэбит курдук. Төрөппүттэргэ наар үлэ ыытабын. Ыалга сылдьабын сүрдээх элбэхтих. Медиктары кытта алтыһабыт. Полицияны, прокуратураны кытта алтыһабыт. Администрацияны кытта.

Мин өйдөбүлүм “ыал холумтанынан” диэн. Ыал холумтана хайдах буолар даҕаны, оҕолор ол энергетикаҕа, «негатив» уонна «позитив» диэн, бу аллараа уонна үөһээ дойду диэни кытта сибээстээх диэн кэпсиэххэ сөп. Ону буоллаҕына кини сайдар. Хайдах сайдарый? Ыалтан сайдар, ити оҕо төрөөһүнүн кытта.

Үчүгэй холумтан үчүгэйи биэрэр диэн, онтон куһаҕан — куһаҕаны диэн. Физика сокуонунан – Платон, Архимед – сайдыы барар диэн. Ол этаптарынан сайдыы баран иһэр. Итальянец Фибоначчи  сокуона баар дии. Биһиги холобура бу Эрилик ойууну ойуулуубут. Кэрэ эйгэҕэ холобура көһөбүн дии. Сахалыы оһуордар бука барыта маннык эриллэн тахсаллар дии.

Биһиэхэ олус интэриэһинэй саха учуонайа баар, кинини кытары билсиэххиитин сөп, Василий Иванович Оконешников диэн. Кини урановой, квантовай компьютерынан дьарыктанар. Боростуойдук эттэххэ куһаҕан уонна үчүгэй диэнинэн. Лямбда-частица диэҥҥэ киирэр философиятын формулаҕа таһаардахха олох бүппэт, сүрдээх элбэх. Киһи үчүгэй өрүтүн тутустаҕына, тохтообокко, наар үчүгэй өттүнэн бара турар. Айылҕа кыыһырдаҕына холорук буолан көрдөрөр дии, хап-хара холорук буолан. Саха оҕолоро оннукка түргэнник балаҕаҥҥа куотан киирээт ааннарын сапталлар. Америкаҕа эмиэ баар ити, Торнадо диэн ааттыыллар. Ити эмиэ сокуон быһыытынан. Айылҕаҕа «негатив» тахсар даҕаны, кини ити курдук көрдөрөр. Биһиги дьэ бары харахпытынан көрө сылдьабыт. Тохсус халлааҥҥа онон хайдах баҕарар тиийиэххэ сөп курдук.

Аны үөрэхтээһин хайдах барарый оскуолаҕа? Холобура оҕо оскуолаҕа киирээтин кытта наар формулалары, нуучча уонна саха тылларын, айыы үөрэҕин киллэрэн киирэн барар. Айыы уонна аньыы диэннэр арахсаллар. Майгынныыр дии, мээнэ саҥарааччылар ити билбэт оҕолор. Аньыы диэн «негатив», айыы диэн «позитив». Айыы үөрэҕин бу холобура ити Айыы дьиэтигэр сылдьан учуталлар сүрдээх элбэхтик киирэн үөрэнэн, оҕолору илдьэн үөрэттэрэн, айыы үөрэҕэр онно ыраастанан, куттара-сүрдэрэ ыраастанар. Сырдык-ыраас буолар сирдэрэ ол баар. Оскуола “үөрэнэргэ-үөрэтэр” навык иҥэрэр. Айыы дьиэтэ биһиэхэ аһыллыбыта наһаа үчүгэй. Үөрэбит-көтөбүт. Мин кэргэним сылдьар буолла. Барыларын сырытыннарыахха наада, программа түһэриэххэ наада. Духуобунас диэн итиннэ сытар. Оскуола, детсад, роддом, балыыһа духуобунаска олоҕураллар. Там люди посветлее, знающие, образованные, мусталлар. Кылгас соҕустук итинник.

***

Сардаана Устинова. Куһаҕан, үчүгэй, таптал. Ханнык баҕарар киһиэхэ хаһан баҕарар… Ол куһаҕантан киһи үчүгэйин көрүөхтээх. Куһаҕан буолбуту кини таптыахтаах. Кинини тургутан көрөллөр. Бэрэбиэркэлээн көрөллөр. Ону биһиги дьоммут өйдүөхтээхтэр. Син биир биһиги үөһэттэн кэлиибитигэр, урукку үйэбитигэр, айыыларбыт-хараларбыт биһигини кытта кэлсэллэр. Ону көннөрөр суолга үктэниэхтээхпит. Ол иһин тургутан көрөннөр, куһаҕаны ыыталлар. Онтон син сөпкө таҕыстаххына, ол аата көнөр суолга үктэниитэ диэн. Куһаҕаны ол иһин киһи таптыахтаах. Киниэхэ махтаныахтаах. Кини тургутан көрүү буолар. Оҕолорго эттэххэ, “ол кини миэхэ куһаҕаны оҥорбутугар тоҕо таптыахпыный” дииллэр. Ол гынан баран, түмүгэр син биир быһааран биэрдэххинэ, кинилэр ону барытын өйдүүллэр. Кинилэргэ сүрэхтэрэ этэр. Сүрэххитин истиҥ диэн. Уонна эйэ олоҕо олохтонуллар кинилэр икки ардыларыгар.

Фатима Орестова. Куһаҕаҥҥа үчүгэйи таба көрөргө үөрэниэхтээхтэр. Куһаҕаны таптыырга диэн буолбатах. Куһаҕан биһиэхэ тугу гынарый, тугу биэрэрий диэн. Куһаҕан биһигини үөрэтэр эбит диэн. Күүс биэрэр.

***

Лия Золя. Как я слышала и знаю, “айыы үөрэҕэ” — это основы природы, не основы, но это очень важно. Но я заметила, что с одной стороны важно иметь уважение к природе, но с другой я вижу, как люди в Якутии природу не уважают. Я шестой раз в Якутии, побывала в Якутске, Амге, Борогонцах. Как вы думаете решить эту проблему? Почему люди продолжают так делать? Если природа основа вашей религии.

Сэмэн Силэпсиэп. Ити маарыын эппитим курдук, биһигини айыыбыт итэҕэлиттэн умуннара сатаабыттара түөрт сүүс сыл буолла. Ол иһин итинник дьайыы баар. Аны туран, иккиһинэн буоллаҕына, билигин төрүт үгэстэрбититтэн тэйии барда. Холобур айылҕаҕа урукку дьон курдук бултаабат-алтаабат буоллубут. Айылҕаттан ыламмыт аһаабат буоллубут. Тыаҕа аанньа отоннообот, сылдьыбат буоллубут. Барыта кырдьаҕастар эрэ сылдьаллар. Онно наадабынас да суох курдук. Тыаҕа тахсаҥҥын эн отонноон киллэрэргин, маҕаһыынтан атын омуктар барыанньаларын атыылаһан кэлбит чэпчэки. Хайата үчүгэйий? Айылҕаҕа тахсан бу курдук кумаарга сиэтэ-сиэтэ, киэһээ күнү быһа отоннооһун дуу? Эбэтэр маҕаһыынтан баран бэлэм барыанньаны аҕалан сии олорор дуу?

Ити курдук сайдыы диэн ааттааммыт, айылҕаттан тэйии барда. Дьон-сэргэ барыта ити курдук тэйдэ. Оттон урукку сахаларыҥ, бу чахчы наада диэн тахсан дьэдьэннииллэр этэ. Чахчы наада диэннэр тахсаннар куобах өлөрөн ылаллар. Билигин оннук «наада» дьоҥҥо суох буолла. Билигин сахалар төрүт үгэспититтэн тэйэн эрэбит. Ынах ииппэт буоллубут, саамай куттала итиннэ сытар. Оннук буоллаҕына тылбыт умнуллар. Төрүт үгэстэрбититтэн тэйдибит да, “ынах” диэн тыл умнуллуо. “Ньирэй” диэн тыл умнуллуо. “Дал” диэн суох буолуо. “Хотуур” диэн тыл суох буолуо. “Хараабыл” диэн тыл суох буолуо. Тылбыт дьадьайбат да итинтэн? Билигин айылҕаттан тэйии бара турар. Дьэ ити оскуолаҕа этэллэрин курдук “бу дьаабы, бу маннык ыраастыыр куһаҕан” диэн. Өйүнэн билии бэриллэ турар. Ийэ кутунан бэриллии буолбатах. Ийэ кут билиитэ диэн бу олоххо наадалааҕын иһин онтон үөскээн тахсар. Онтон бу эн куорат оҕотун, биирдэ да айылҕа диэҥҥэ сылдьыбатах оҕону экраҥҥа көрдөрө-көрдөрөҕүт марайдаама, наадата суох диэбитиҥ киниэхэ бу өй билиитэ буолар. Ийэ кут билиитэ буолбатах. Ол иһин кини ким эрэ эттэҕинэ тахсаат ону умнуоҕа. Ити курдук айылҕаттан тэйиибит, төрүт үгэстэрбититтэн тэйиибит биһиэхэ саамай куһаҕана итиннэ сытар. Дьэ онно чугаһата сатыыбыт биһиги ыччаттарбытын. Ол иһин итинник тахсар.

***

Анфиса Федорова. Биир сүрүн биричиинэтинэн буолар Сталин авторитарнай режима наһаа күүскэ турбута. Норуоту хайдах эрэ “гневнай” оҥорбута. «Гнев» диэн киһини иһиттэн алдьатар, «внутриклеточно». «Неприязнь», «недовольство». Оттон «авторитарной» былаас сорох дьоҥҥо уонна бэйэтигэр «гордыняны» наһаа күүскэ улаатыннарар. Мин саныахпар ити сүрүн биричиинэ.

Оннук барда, үс түөрт көлүөнэ оннук барбыта. Билигин чөлүгэр түһэрэр наада. Аны буоллаҕына билигин материальнай эйгэ инники турдаҕа дии. Капитализм диэн, биһиги онно олох бэлэмэ суох этибит. Ол «реакцията» 90-с сылларга наһаа улахан хоромньуну оҥорбута, «бандитизм» игин диэннэр бааллар этэ, кыралаан. Ити эмиэ наһаа улахан хамсааһыны оҥорбута. Ол куһаҕантан биһиги эмиэ көрөн үөрэннэхпит дии.

***

Сэмэн Силэпсиэп. Мааҕыын эппитим дии, айыы итэҕэлин төрдө таптал диэн. Таптал эрэ баар буоллаҕына киһи айылҕаны харыстыыр. Онтон билиҥҥи ыччат, урукку киһи айылҕаны кытта бииргэ сылдьар. Тоҥо-хата сылдьар, сытыйа сылдьар. Аһыы-сии сылдьар киниттэн. Ол иһин олоҕун айылҕаны кытары ыкса ситимниир. Ол иһин харыстыыр.

Онтон билиҥҥи киһи айылҕаттан аһаабат. Айылҕаттан тэйдэ. Учууталлар “надо” диэтэхтэринэ, көрөн турдахтарына хомуйуоҕа. Онтон бэйэтэ соҕотоҕун ханна эмэ бардаҕына, киниэхэ наадата суох айылҕа.

***

Александра Артемьева. Сэттэ уон сыл устата, биһиги итинник өйдөбүлү айылҕаҕа уопсайынан, тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы диэн өйдөбүлү постепенно суох кыннахтара дии. Заставили! Тоҕо диэтэр биһиэхэ маннык өйдөбүл диэн суох этэ. Айыы игин диэн суох этэ. Мы были пионерами, комсомольцами.

Биһиги кыра эрдэхпитинэ, үөрэҕэ суох эмээхситтэр-оҕонньоттор бааллар этэ. Өрөбөлүүссүйэ инниттэн кэлбит дьоннор. Ол дьоннор кыра оҕону кыратыттан үөрэтэ сылдьаллар. Итинник олорума, маннык гыныма диэн. Тугу гыналларын көрө сылдьаҕын. Оҕоҕо бэйэтигэр иһигэр киирэр. Ол киһи онтукатын илдьэ улаатар. Сэттэ уон сыл устата онтукабыт суох буоллаҕа дии.

Иккиһэ, онно сыалай көлүөнэлэр тахсан кэллилэр. Өссө эбиитин “западная культура” наһаа күүскэ дьайда. Билиҥҥи оҕо онно ордук тардыһар. Тоҕо диэтэр кини таһа кыраһыабай. Глобализация наһаа улаханнык дьайыыны оҥордо, иҥнэ.

Саҥа дьылга мин салют ыппаппын. Тоҕо диэтэр ити утуйа сытар айылҕаны, биһиги былыргы өбүгэлэрбит этэллэр дии, эн айдаарыа суохтааххын, чуумпутук сылдьыахтааххын диэн. Айылҕа сынньанар буоллаҕа. Бэйэбит духуобунаспытын киллэриэхпитин иннинэ, үөһэттэн кэлэр да кэлэр, атын сиртэн кэлэр да кэлэр, уонна ыччаттарга, өйдөөбөт дьоннор ону түргэнник ылыналлар. Дьэ билигин ол духуобунаспытын төттөрү аҕала сатыыбыт, ити Айыы үөрэҕэ диэн. Хас биир төрөппүт оҕотун иитэр буоллаҕына, маннык суох буолуо этэ.

***

Анфиса Федорова. Духуобунаспытын репрессия бириэмэтигэр наһаа эһэн кэбиспиттэрэ. Онтон ити чуумпуран хаалбыт аҕыйах уус-род илдьэ кэлбит айылҕаларын син биир баччааҥҥа диэри биэрэ сылдьаллар. Ол кэлэр бу.

Александра Артемьева. Биһигини кыра эрдэхпититтэн сиргэ силлээмэ диэн үөрэтэллэрэ. “Лицо земли, не надо плеваться” диэн.

***

Ыйытыы. А как вы думаете, что есть неправильное использование природы, а природа будет мстить за это?

Анфиса Федорова. Конечно. Природа именно балансирует, поэтому идут разрушения и так далее. Это и есть ответ природы.

Киһи организма хайдаҕый даҕаны, сир эмиэ оннук буоллаҕа дии. Земля круглая, и человек тоже должен быть гармоничным. Улахан тымырбыт баар, река Лена устар. Улахан өрүстэр усталлар. Холобура мин оннук көрөбүн. Киһи организма эмиэ оннук.

Александра Артемьева. Бу сүөһүбүт суох буоллаҕына — төрүт аспыт суох буолар. Оҕо бэйэтин төрүт аһын аһаабатаҕына, психогенна дьайар эмиэ. Чужая еда она тоже как-то по-другому влияет. Поэтому все свои обычаи, традиции обязательно нужно вернуть.

Анфиса Федорова. Между прочим, итэҕэл барыта биир буоллаҕа дии. Бары биир буоллахпыт дии. Уларыйыы климаттан буолуон сөп. Омук быһыытынан атын-атыттарбыт. Материктар атын-атыттар гынан баран, син биир бары биирбит. Бары күнү эккирэтэбит. Күн инники баран иһэр, ону эккирэтэн иһэбит. Ити харысхал. Биһигини барыбытын ити күн харыстыыр. Оннук харысхалы ыал аайы оҥорон дьиэлэригэр туруортуохха наада. Ону оҕо көрөн баһаам буоллаҕа дии үөрэнэрэ. Оҕо кыраттан үөрэнэр.

***

Ыйытыы. Мои темы – сохранение языка, двуязычие. Почему важно сохранить якутский язык? И какая связь между языком и духовностью?

Анфиса Федорова. Мин холобура биир тылы этиэхпин сөп. Биир тылга наһаа элбэх тыл баар. Саха былыргы омук диэн өйдөбүлгэ. Саха наһаа былыргы омук дии. Саамай бастакы омук диэххэ сөп. “Рууна” диэн тыл баар дии. Сахалыы “уурунуу” диэн бөрөбүөттээх. Уура сылдьабыт, хаһаас диэн. Уурунуу сурук, кистии сылдьабыт, ууруна сылдьабыт, харысхал сурук диэн өйдөбүллээх. Былыр-былыргаттан ууруллубут харыстабыл диэн.

Александра Артемьева. Тылбыт суох буоллаҕына — норуот эмиэ суох. Уонна туох баар итэҕэлиҥ барыта тылга баар. Барыта тылга. Туох баар олоҥхоттон саҕалаан, ырыаттан-тойуктан, ити барыта тыл.

Сардана Устинова. Саха тыла сүрдээх баай. Биир тылынан эн хас даҕаны атын суолтаны этиэххин сөп. “Ытык” күөрчэх оҥорор, “ытык кырдьаҕас”, “ытык киһи” хас да суолталаах. “Эһээ”, “эһэкээним”, “эбээ”, “эбэкээним”…

***

Сэмэн Силэпсиэп. Тыл диэн сахаларга саамай кутталлаах этэ. “Тыл – ох” диэн өс хоһооно баар. Эн тылы мээнэ үлүбээй саҥарыма дииллэр. Бу соторутааҥҥа диэри биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит “ыл, аҕал, уур” диэбэттэр. Бу нууччалартан киирбит. “Ылыый дуу”, “аҕалыый дуу”, “аҕаларыҥ буоллар” диэн этэ барыта. Хамаандалыыр истиил эҕэлээх-эккэлээх буолар этэ. Киһи хайдах духуобунай таһымнааҕын кини дьону-сэргэни кытары хайдах кэпсэтэриттэн, хайдах сирэйин хараҕын туттан, хайдах мимикалаан, хайдах интонациялаан саҥарарыттан бу киһи хайдах майгылааҕын кытта билиэххэ сөп.

Мин холобур хаһыаччыт буоламмын, сүрдээх элбэх дьону кытта алтыһабын. Бу киһи миэхэ хайдах саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан киирбититтэн, мин кини майгытын сүрүн өттүн быһаарабын. Хайдах саҥарарыттан, туттан турарыттан. Туох ис хоһоонноҕу этэрин кытта билэбин. Ол иһин сахалар эмоцияларын иҥиннэрин барытын таска көрдөрбөттөр этэ. Итини олус сүрдээх мөлтөх курдук саныыллар этэ. Уонна саҥарар тылларын, ол иһин ити алгыс-кырыыс игин диэн арааран, наһаа бардамнык саҥарар иҥин киһини олох сөбүлээбэттэр этэ. Хамаандалыыр тонунан игин саҥарар киһини.

Тыл диэн саамай кутталлаах диэн этэллэр этэ. Киһи саҥарар саҥата — киһи духуобунаһын көрдөрөр. Ыкса сибээстээх.

“Стенографияны” бэлэмнээтэ Альберт Никаноров.

Редакцияттан. Саха – бөлүһүөк диэн этэбит. Саха киһитэ барытын бэйэтэ анааран көрөр идэлээх. Сахаҕа “натурфилософия” сайдыытын историятын уонна билиҥҥи кэмҥэ туругун үөрэтии бэйэтэ туспа кэпсэтии буолуон сөп. Ол курдук билиҥҥи сайдыы, билии, үөрэх да кэмигэр олордорбут саха киһитэ барытын бэйэтин ис-иһиттэн илдьэ сылдьар өйдөбүллэрин кытта тэҥнээн көрөн ырытар, араҥалыыр. Онон бу итэҕэл тула кэпсэтии бэйэтэ туспа сыаннастаах, уратылаах уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах. Барытын билгэлээн, ырыҥылаан, үөрэтэн көрөр буоллахха сайдыы да баар буолуо.

Балыйтарбыккынан хаалларар быраабыҥ суох

Прокопий ИВАНОВ

Кыра, кылгас буолар бэйэтэ туспа кыһалҕалаах, кыбыт-тарыылаах Эбэтэр маннык тэҥнэбили бүтүн омук дьылҕатыгар сыһыары тутар эбит буоллахха, аҕыйах ахсааннаах норуокка үтүрүллэр, симэлийэр кутталы таһынан, аны историятын суруйууга сүүйтэриилээх балаһыанньаҕа олорон хаалар түбэлтэтэ эмиэ сэдэҕэ суох буолар.

Норуотуҥ историятын, кини олоҕор тахсыталаабыт чахчыларын, араас сабыытыйаларын кэрэһилиэхтээх кырдьыккын балыйтаран, ыт атаҕын тутан хаалар кыбыстыылаах түбэлтэни туох диэн ааттыахха сөп эбитэ буолла? Чэ, элбэххэ тэнийэ барбакка, саха национальнай тыйаатырын уонна бэчээтин историяларын ылыаҕыҥ. Саха тыйаатыра 1924, оттон бэчээтэ 1921 сыллардаахха тэриллибиттэрэ диэн биһиги бүтүн үйэ кэриҥэ кэмҥэ үөрэтэн кэллибит. Оттон бу ааттаммыт сыллар сэбиэскэй былаас атаҕар турбут кэмнэрэ этилэр. Ол аата биһиги, сахалар, култуурабыт уонна ускуустубабыт историялара чопчу сэбиэскэй кэмтэн эрэ силис тардаллара адьас дьэҥкэ, ханнык да мөккүөрэ суох дьыала буолан тахсар.

Дьиҥэр, маныаха киһи улаханнык соһуйара-өмүрэрэ туох да суох. Кыайбыт былаас, баһылаабыт баартыйа бэйэтин судаарыстыбатын аныгы историятын «саҥалыы куормалаан», «киһилии сирэйдээн» суруйуохтааҕа өйдөнөр курдук. Ол гынан баран, саҥа тэриллибит судаарыстыба састаабыгар киирбит элбэх ахсааннаах «бытархай» норуоттар ааспыт уонна бүгүҥҥү (сэбиэскэй кэмнээҕи) олохторун историялара уонна чахчылара, былаас идеологиятын ирдэбилинэн, биир оннук «тупсаҕай сирэйдэнэн» хаалбатахтара буолуо дуо диэн ыйытыгы туруоруохха сөп этэ. «Өтүүктэммиттэрэ», кылааккайдаммыттара илэ чахчы.

Күн анныгар олорорун тухары үтүргэҥҥэ сылдьыбыт уонна бас бэринэ үөрүйэх норуот, кырдьыктаах историята суруллара үгүс уустуктардаах. Маныаха кини атын норуоттары кыа хаанынан уһуннарбыт, олохторун атыйахтаах уулуу аймаабыт албаннаах бойобуой суола-ииһэ суоҕа, хата, ол оннугар аҕыйах ахсааннааҕа, оккураҥа, эрдэтээҥҥи суруга-бичигэ суоҕа – дьыала сорҕото эрэ. Сүппүтэ-оспута, сүтэрбитэ, умнуллубута үгүһүн үрдүнэн, аны бэйэтэ тыыннаах буолар, олох олорор туһугар хаптайан, ньыкыйан биэрэрэ, балыйтарбытын, атаҕастаммытын аахсыбата, сөбүлэһэргэ күһэллэрэ кэмнээх буолуо дуо.

Олохпут кырдьыгын түөр¬гүлэһэн, бүгүн национальнай тыйаатырбыт төрүттэммит историята хайдах баарынан сурулунна. Эбиитин национальнай бэчээппит уонна суруналыыстыкабыт мунаах боппуруоһа чопчуланна. Хайа баҕарар норуокка уһулуччу суолтаны ылар, уопсастыба духуобунай, интеллектуальнай уонна гражданскай сайдыытын төрүтүгэр турар ускуустуба уонна бэчээт эйгэлэрин саха норуота баһылааһына, биир киһи аатын кытта быстыспат ситимнээҕинэн өссө кэрэхсэтэр. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатын кытта.

Сыанаҕа туруоруллар, сахаҕа бастакы дыраамалаах айымньыны суруйбут – кини. Дьокуускайга бастакы дьиэтээҕи, онтон кулууптааҕы испэктээхтэри туруорууну иилээбит-саҕалаабыт — кини. Нуучча бастыҥтан бастыҥ кылаассыкалаах дыраама айымньыларын тылбаастааһыҥҥа биир бастакынан ылсыбыт – Күлүмнүүр.

1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр (эргэ истиилинэн) «Якутский край» нууччалыы тылынан тахсар хаһыаты кытта хосуһуннаран, сахалыы «Саха дойдута» хаһыат бэчээттэнэрин ситиспит уонна үлэлэспит бөлөх дьонтон биир бастакылара – Күлүмнүүр. Уркуускайтан ыарахан сыаналаах типэгирээпийэ тэрилин атыылаһарга биир бастакынан сирэй үбүн (900 солк.) сиэртибэлээбит – кини. «Саха дойдута» хаһыат сабыллыбы¬тыгар, саҥа «Саха олоҕо» хаһыат тахсарын ситиспит дьонтон биирдэстэрэ – кини. Хаһыаттарга сахалыы да, нууччалыы да тылларынан суруйбут биир көхтөөх ааптар – Күлүмнүүр. 1912 сыл балаҕан ыйыгар тахсыбыт бастакы сахалыы уус-уран литэрэтиирэлии хайысхалаах «Саха саҥата» сурунаалы иилэспит-саҕаласпыт дьоннортон биирдэстэрэ – Күлүмнүүр. 1916 сылга «Якутские вопросы» уонна 1918 сылга «Якутское земство» чааһынай хаһыаттары эрэдээктэрдээн таһаартаабыт – Күлүмнүүр.

Саха национальнай тыйаатыра уонна бэчээтэ төрүттэниилэрин боппуруостарыгар мөккүөрдээх түгэннэри көрдүү сатааччылар көстүөхтэрин сөп. 1921 сыллаахха Саха сиринээҕи хомунньуус баартыйа тэрийиитинэн сахалыы «Манчаары» хаһыат аҕыйах ыйга тахса сылдьыбыта. Хаһыат бэл чугастааҕы улуустарга тиийбэт этэ, Дьокуускайга эрэ тарҕанара. Сэбиэскэй кэмҥэ бу 1921 сыл сахалыы официальнай судаарыстыбаннай бэчээт төрүттэммит сылынан ааҕыллыбыта. Оттон 1924 сыл алтынньы 17 күнэ Саха судаарыстыбаннай тыйаатыра тэриллибит сылынан уонна күнүнэн билиниллибитэ.

Оттон билигин биһиги 1906 уонна 1907 с.с. Саха на¬цио¬нальнай тыйаатыра уон¬на национальнай бэчээтэ төрүттэммит сылларынан ааҕарбытыгар туох омнуо баар буолуон сөбүй? Судаарыстыбаннай уонна национальнай диэн ааттар суолталарын бэйэ бэйэлэригэр утары туруортаабатахха, манна өйдөммөт уонна ылыныллыбат туох да суох.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков тус идьиэйэтинэн уонна быһаччы салалтатынан, бу икки тиэмэҕэ хас эмэ сылы быһа дириҥник хасыһан үлэлээбит араас идэлээх исписэлиистэр бөлөхтөрө ханнык эрэ саараҥныыр, итэҕэйбэт буолар санаа кыыма да үөскээбэтин курдук дьаһаммыттара, үлэ¬лэрин түмүгүттэн ырылыччы көстө сылдьар. Барыта история уонна архыып дөкүмүөннэригэр, анал литэрэтиирэ, бэчээт, фото матырыйаалларыгар олоҕуран суруллубут үс туомнаах Тыйаатыр антологията уонна бэчээт историятын туһунан фундаментальнай кинигэлэрдэннибит.

Саха национальнай тыйааты¬рын уонна бэчээтин бастакы үөскэхтэрин туһунан чинчийии¬лэр урут да бааллара. Хасыһан, дириҥэтэн суруйуу суоҕа. Быстах-остох, онно-манна кыбытан аһарыы баар буолара. Ол төрүөтэ үчүгэйдик өйдөнөр. «Буржуазнай националист» диэн дьаралыгы сыбааһын уонна онон сылтанан буруйдааһын, сэбиэскэй былаас туругурбут сылларын былаһын тухары «норуот өстөөхтөрүн» сиргэ-буорга тэпсэргэ биир саамай «көдьүүстээхтик үлэлээбит» бэлитиичэскэй террордааһын этэ. Оттон тыйаатыры уонна бэчээти төрүттэспит дьон, Күлүмнүүртэн саҕалаан, чыыста бары «буржуазнай националистар этилэр.

— «Саха саҥата» сурунаал өссө бэчээттэнэн тахса турдаҕына, — диир ХИФУ суруналыыстыкаҕа хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, СӨ духуобунаска акадьыамыйатын акадьыамыга Олег Сидоров, — 1913 сылга Томскай куорат интэлигиэнсийэтин «Сибирская жизнь» хаһыатыгар «Саха саҥата» сурунаал туһунан рецензия тахсыбыт эбит. Ааптара «К-в» диэн ыйыллыбыт. Сурунаал аата «Якутская речь» диэн тылбаастаммыт. Рецензия ааптара ким буоларын билэр сыалынан, Томскайдааҕы архыып үлэһиттэрин кытта сибээстэһэ сылдьыбытым эрээри, кыайан чуолкайдаабатахтара.

Рецензия ис хоһоонуттан сылыктаатахха, Саха сирин туһунан тус билэр эбэтэр чахчы үчүгэй информатордаах киһи суруйбут. Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт сыылынай буолуон сөп. Аны туран, сахалар өрөбөлүүссүйэ инниттэн Томскайга үөрэммит куораттара буолар. Саха устудьуоннара күүстээх көмөнү оҥорор кыахтаахтара. Мантан, Дьокуускайтан, сурунаал саҥа бэчээттэммит нүөмэрдэрин Томскайга ыыта олорбуттар. Онон, биһиги да дьоммут олохтоохтук тэриммиттэр уонна дьаһаммыттар эбит.

«Сибирская жизнь» оччо¬тоо¬ҕу биир кэлим Сибиир уобବлаһын олохтооһун идьиэйэ¬тин өйүүр, саҥалыы инники көрүү¬лэрдээх хаһыаттартан биир бастыҥнарынан ааҕыллар эбит. Рецензияҕа «сахалар үрдүк таһым¬наах норуот тылынан айымньылардаахтар, онтуларыгар тирэҕирэн үчүгэй тыллаах-өстөөх сурунаалы таһаарар буоллулар» диэн бэлиэтэммит. Уруккута кэлимсэ үөрэҕэ, суруга-бичигэ суох омук, олоҕурбут алпаабыта суоҕуттан ыарахаттары көрсөрө ахтыллан аһарыллыбыт. «Ол үрдүнэн сахалар бэйэлэрин литэрэтиирэлии тылларын хайы-үйэ үөскэтэн, ону чочуйан, үчүгэй уус-уран таһымнаах сурунаалланнылар. «Саха саҥата» сурунаал саха норуотун интэлигиэнсийэтин түмэр, сомоҕолуур соругу туруорунар эбит», — диэн рецензент олус кыраҕытык бэлиэтээбит. Оччотооҕу Арассыыйа улахан куораттарыгар тиэрдиллэр «Сибирская жизнь» хаһыат ыраах Саха сирин култуурунай олоҕун бэлиэ сабыытыйатын туһунан суруйуута, бүтүн Сибиири нөҥүөлээн, импиэрийэ киинигэр даҕаны иһиллибит, ааҕыллыбыт буолуохтаах диэн бүөмнүк санаан кэбиһиэҕиҥ.

Билиҥҥи биһиги кэммитигэр өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи национальнай бэчээт историятын үөрэппит бэрэпиэссэр Олег Якимов «Саха дойдута» уонна «Саха олоҕо» хаһыаттар, төһө да нууччалыы тылынан тахсар хаһыаттар истэринэн бэчээттэммиттэрин иһин, төрүт туспа дьиҥнээх сахалыы таһаарыылар буолалларын ыйбыта. Ол курдук, сахалыы хаһыаттар матырыйааллара нууччалыыттан тииллээһин (дубляжтааһын) буолбатахтарын, бэйэлэрэ туспа суруйар уонна кэпсиир тиэмэлээхтэрин, быһаччы Саха сирин уонна саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, эрэйин-муҥун, сырдыкка дьулуурун ааҕааччыга тиэрдэр соруктаах тахсыбыттарын ойуччу тутан бэлиэтээбитэ.

Бастакы сахалыы хаһыаттар уонна «Саха саҥата» сурунаал тылларын-өстөрүн саха тылын бөдөҥ исписэлииһэ, учуонайа П.А.Слепцов чинчийбитэ. Акадьыамык саха литэрэтиирэлии тыла төрүттэнэригэр уонна олохсуйарыгар бастакы хаһыаттар уонна сурунаал кэмэ суох сүҥкэн суолталарын чорбоччу туппута. Норуот бэйэтин ортотуттан үүммүт үөрэхтээхтэрин сыралаах дьулуурдарынан, бэчээккэ литэрэтиирэлии тыл олоххо туттуллан барарыгар хаһыаттар бастакынан олугу охсооччулар, суолу тэлээччилэр буолбуттарын бэлиэтээбитэ.

Хаһыаттар уонна сурунаал урукку шрибинэн бэчээттэммит, дьон аата-суола, уопсайынан туох баар эйгэ барыта дьиҥ сахалыы тартарыылаахтык суруллубут буоланнар ааҕарга да, чинчийэргэ да уустуктардаахтар. Ону тыл үөрэхтээхтэрэ Валентина Семенова уонна Наталья Бурцева улахан сыралаах уонна кыһамньылаах үлэлэрин түмүгэр, аныгы ааҕааччы иҥнигэстээн көрбөккө ааҕыан сөптөөх кинигэтэ буолан таҕыста.

«Саха дойдута» хаһыат тахсыбыт даататын (1907 сыл от ыйын 1 күнэ) Сахалыы бэчээт уонна суруналыыстыка төрүттэммит күнүн быһыытынан олохтуур туһунан, уопсастыбаннас уонна биирдиилээн дьон ааттарыттан этиилэр киирэллэр. Бу саамай сөптөөх этии. Балыйтарбыт кырдьыкпыт сиэрдээхтик оннугар түһэриллиэхтээх, норуокка төнүннэриллиэхтээх. Хойутаан да буолбутун иһин, кырдьык булгуччу өрөгөйдүөхтээх!

Саха өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай мунньаҕын (Ил Түмэнин) бэрэссэдээтэлэ Александр Николаевич Жирков дьиҥ муударай көрүүлээх салайааччы буоларын бэлиэтиир наада. Норуоппут балыйтарбыт эбэтэр киэр тибиллибит кырдьыгын туруулаһыыга, төнүннэриигэ уонна бар дьоҥҥо утары уунууга чахчыта далааһыннаах үлэни ыытар. Өрөспүүбүлүкэ биир үрдүкү салайааччытын, дойдутун уонна норуотун ботуруйуотун быһыытынан. Саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээбит үс бастакы суруйааччыбытын хоруоптарыгар өрө-таҥнары бэрэлиир ол айдааннаах 50-с сыллар саҕаланыыларыгар, норуокка биллэринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салайааччыларыттан Илья Егорович Винокуров биир сүрүннээх кырдьыктаах санаатын уонна быһаарыныытын уларыппатах үтүөлээх.

 “Ил Түмэн”, 2017 сыл балаҕан ыйын 29 күнэ

Сахалыы маҥнайгы бэчээт уус-уран литература үөскээһинигэр суолтата

Валентина Григорьевна СЕМЕНОВА, филологическай наука кандидата, Наталия Васильевна БУРЦЕВА, филологическай наука кандидата.

саха сангата

Маҥнайгы сахалыы тылынан бэчээт («Саха дойдута» (1907-1908), «Саха олоҕо» (1908-1909) «Саха саҥата» (1912-1913) төрөөбүт норуотун уопсастыбаннай өйүн-санаатын сүрүннээбитэ, олохтоох нэһилиэнньэ гражданскай көҕүн уһугуннарбыта, норуот омук быһыытынан бэйэни билиниитин күөртээбитэ.

«Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттар тахсыахтарын иннинэ норуокка киэҥник тарҕамматах, аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «Образцы народной литературы якутов» научнай таһаарыы тиэкистэрэ, тылбаастаммыт итэҕэл кинигэлэрэ эрэ бааллара. Онон хаһыат төрөөбүт тыл туттуллар эйгэтин кэҥэппитэ, уопсастыба олоҕор суолтатын үрдэппитэ. Сахалыы тыллаах хаһыакка нэһилиэнньэ интэриэһэ улаханын туһунан В.М.Ионов Э.К.Пекарскайга суругуттан (30.10.1907) билиэхпитин сөп: «Покупают и №№ «Якутского края» иногда из-за якутского текста. Спрос на якутскую литературу, значит, растет»1 . Учуонай Г.У Эргис Пекарскай хомуйан оҥорбут норуот тылынан айымньытын холобурдара уонна сахалыы сирэйдээх «Саха олоҕо» хаһыат норуот олоҕор улахан прогрессивнай суолталаммыттарын бэлиэтээбитэ. Уонна: «Эти первые ласточки якутской литературы сразу завоевали внимание и симпатию народа. Старожилы рассказывают, что наиболее развитые якуты заказывали своим родовичам, едущим в Якутск, привезти «сахалыы суругу – писания на якутском языке». Грамотные и образованные якуты зачитывались «Образцами народной литературы якутов» и первыми якутскими газетами и охотно читали их своим неграмотным родичам», — диэн тоһоҕолоон эппитэ2.

Ол эрээри хаһыат олох кыһалҕатын кырдьыктаахтык көрдөрбүтүн, саха норуотун көҥүлгэ, үөрэххэ дьулуһуутун күөртээбитин таһынан, сүрүн өҥөтө — төрөөбүт тылынан маҥнайгы уус-уран айымньылары бэчээттээн, уус-уран литература төрүттэниитигэр олук уурбута буолар. Ол курдук, «Саха дойдута», «Саха олоҕо» хаһыаттарга, «Саха саҥата» сурунаалга, уопсайа барыта, алта уонча ахсааннаах фольклор уонна литература айымньыта бэчээттэммитэ. Хаһыакка бэчээттэммит айымньылары кэрэхсээн Э.К.Пекарскай: «… этнограф и лингвист найдут для себя … небольшой, но далеко не безынтересный материал, состоящий из статей на русском и якутском языках, а также оригинальных и переводных беллетристических произведений (драма, рассказы, предания, стихотворения) на языке якутском», — диэн суруйан турардаах3. Хаһыат уус-уран литература үөскээһинигэр суолтатын туһунан, бэл, 1955 с. тахсыбыт, историяны көрүүгэ үгүс токурутууллааҕынан биллэр «Саха советскай литературатын историятын уочаркатын» ааптардара мэлдьэспэтэхтэрэ: «Ити хаһыаттар редакциялара, саха интеллигенциятын бэйэлэригэр тарданнар, сахалыы тылынан туспа салаа аспыттара. Киниттэн саха литературатын бастакы хардыылара саҕаламмыттара»3.

Саха литературатын төрүттээбит А.Е.Кулаковскай, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин о.д.а. холонооччулар уус-уран айымньылара аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэнэн, бар дьон билиитигэр тахсыбыттара, сахалыы тыллаах ааҕааччы бу хаһыат нөҥүө уус-уран литература туһунан өйдөбүлү ылбыта. А.Е.Кулаковскай маҥнайгы айымньытын бэчээттээн, киэҥ араҥаҕа таһааран, өссө салгыы айарга-суруйарга көҕүлээбит хаһыатынан «Саха олоҕо» буолбута. Ол курдук поэт аан бастаан бэчээттэммит айымньытынан 1908 с. ыам ыйын 1 күнүгэр хаһыат 21-с нүөмэригэр тахсыбыт «Төрүү илигиттэн кыраныылаах» хоһооно ааҕыллар. Көҥүл тыыннаах хаһыакка норуот ырыаһыта П.Охлопков-Наара Суох, кэлин суруйааччы быһыытынан киэҥник биллибит М.Н.Тимофеев-Терешкин сытыы ис хоһоонноох, «Сахалар союзтарын» охсуһуутун өйүүр тосхоллоох «Батталлаах дьаһал, үтүргэннээх дьүүл», «Бүлүү ырыата» хоһоонноро тахсыбыттара.

Саха литературатын историятын чинчийээччилэр сахалыы тылынан бастакы кэпсээннэр аан бастаан бу хаһыакка бэчээттэммиттэрин бэлиэтииллэр: «Первые произведения якутской художественной прозы были напечатаны в прогрессивной демократической газете «Якутский край», основанной русскими политическими ссыльными в 1907 году…»5. Саха дьоно аан бастаан бу хаһыаттан бэйэлэрин кыһалҕалаах олохторун кырдьыктаахтык көрдөрөр сытыы ис хоһоонноох кэпсээннэри аахпыттар. «Сэһэн», «Остуоруйа» курдук сир түҥэтигин, көлөһүннээһин кыһалҕаларын арыйар айымньылар олохсуйбут бэрээдэги, батталы утарар социальнай-кылаассабай тосхоллоохторун бэлиэтиибит. Ити барыта уопсастыбаҕа сытыы общественнай өй-санаа олохсуйуутугар сабыдыаллаабыта дьэҥкэ.

Хаһыат 1907-1908 сс. уонча нүөмэригэр ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыт аан маҥнайгы сахалыы драма — В.В.Никифоров «Манчаары түөкүнэ» бэчээттэммитэ. Кириитик В.Н.Леонтьев 1926 с. бэчээттэммит ыстатыйатыгар айымньы «саха драматын үөдүппүтүн», «саха олоҕун сиэркилэ курдук» арыйбытын ыйбыта6. Оттон Н.М.Заболоцкай «Саха литературата (очеркалар)» үлэтигэр суруйуу «саха литературата маҥнай үөскүүрүгэр  акылаат уурсубута», «баттал утары толору куолаһынан хаһыытаабыт Манчаары обраһа революция иннинээҕи литература айбыт обраһыттан саамай чэгиэнэ, саамай актыыбынайа буолар», — диэн бэлиэтээбитэ7. Онон, көрөрбүт курдук, хаһыат сахаҕа литература үөскээһинин уонна сайдыытын түстээбитэ. Айымньылар, сүнньүнэн, олох чахчытын кырдьыктаахтык көрдөрөр кириитикэлиир реализм тосхолунан суруллубуттарын бэлиэтиэххэ сөп.

Хаһыакка уус-уран литература бары көрүҥнэрэ: хоһоон, драма, кэпсээн бэчээттэммиттэрин таһынан, ырыа, литературнай остуоруйа, фельетон эмиэ тахсыбыттара. Таһаарааччылар норуот тылынан айымньытын («Кымыһы алгыыр ырыа», «Саха ырыата»,  «Саха төрдө», «Тыгын»), уус-уран тылбааһы    А.Е.Кулаковскай М.Лермонтовтан «Абааһы андаҕарын», В.Серошевскай «Хаайыылаах») эмиэ тумнубатахтара.

С.А.Новгородов 1916 с. «Якутские вопросы» хаһыакка бэчээттэппит ыстатыйатыгар бу таһаарыыларга бэчээттэммит уус-уран айымньылары үүнэн-сайдан эрэр саха литературатын «сыаната биллибэт үөскэхтэринэн» (драгоценный зародыш) ааттаан турар8. Хомойуох иһин, бу хаһыаттар сотору кылгас кэмҥэ үөдүйэ сылдьыбыттара. Көҥүл тыыннаах бэчээккэ олохтоох тутулу утарар ис хоһоонноох матырыйааллар тахсар буоланнар, кини өр барбатаҕа, сабыллыбыта. Ол эрээри хас да сыл ааспытын кэннэ олохтоох интеллигенция бэйэтин кыаҕынан, туруорсуутунан сахалыы тыллаах сурунаал тахсарын ситиспитэ.

«Саха саҥата» сурунаал сахаҕа уус-уран литература төрүттэниитигэр быһаччы суолталаах буолбута. Бастатан туран, сурунаал саха литературатын кэнэҕэски төрүттээччилэригэр суол аспыта. Сурунаалга А.Е.Кулаковскай хоһооно, В.В.Никифоров, М.Н.Тимофеев-Терешкин тылбаастара бэчээттэнэн, бар дьоҥҥо тарҕаммыттара. Саха уһулуччу талааннаах суруйааччыта Анемподист Софронов литератураҕа киириитигэр бу сурунаал быһаарыылаах суолталаммыта. Ол курдук кини айар талаана «Саха саҥатын» кыһатыгар уһаарыллан тахсыбыта. Бу сурунаалтан куорсун анньынан, А.Софронов айар талаана күлүмүрдүү оонньообута. Саха күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын хартыыналарын К.Гаврилов талааннаахтык дьүһүйэн, айар кыаҕа арыллыбыта. Нууччалыы тыллаах биллэр поэт П.Черных-Якутскай бу эрэ таһаарыыга сахалыы айымньыларын бэчээттэппитэ. Маны тэҥэ, сурунаалга норуот ырыаһыттарын бастыҥ айымньылара эмиэ тахсыбыттара.

Иккиһинэн, сурунаал төрөөбүт норуотун уус-уран литература өйдөбүлүн кытары билиһиннэрбитэ. Ол курдук, таһаарыыга литература бары көрүҥүн үгүс жанрдара бэчээттэммиттэрэ. Сурунаалга ордук чаастатык кэпсээннэр бэчээттэммиттэрин бэлиэтиэххэ сөп. Кэлин уопсастыбаннай деятель быһыытынан киэҥник биллибит, «Холбоһу» төрүттээбит Кузьма Осипович Гаврилов (1890-1938) 22 эрэ саастааҕар «Аата, уол даҕаны буолбат», «Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр», «Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах басыһар», «Эрдэ ынах төрүүр кэмэ буолла» диэн этнографическай тосхоллоох кэпсээннэри «Тыа оҕото» диэн илии баттаан бэчээттэппитэ. Тыа оҕотун айымньылара суруллубут таһымнара үрдүгүнэн, тыллара-өстөрө хомоҕойунан ааҕааччыга биһирэппиттэрэ, киэҥ кэрэхсэбили ылбыттара. Сурунаалга Анемподист Софронов икки кэпсээнинэн айымньыны («Кэпсээн», «Сөлүүкүн кэпсээнэ») бэчээттэппитэ. Кэпсээнньит маҥнайгы айымньыларын норуокка былыр-былыргыттан киэҥник тэнийбит булугас өйдөөх, күүстээх-уохтаах дьон, абааһы, таҥха иһиллээһинин туһунан норуот кэпсээннэригэр олоҕуран айбыта.

Куоратчыт диэн ааттаах ааптар «Алдьархай» диэн кэпсээнигэр арыгы алдьархайга тиэрдиитин биир ыал холобуругар сүрдээх кэрэхсэбиллээхтик биэрбит. Бэрт хомоҕой тылынан суруллубут айымньыга ааптар геройдарын уйулҕаларын туругун, саҥаларын-иҥэлэрин уратытын талааннаахтык арыйбыт. Былас уола Былатыан «Мунньах» диэн кэпсээнигэр хас да күннээх нэһилиэк мунньаҕын хайдах баарынан ойуулаан суруйбут. Маны таһынан, Аата-Суох диэн дьоҕурдаах ааптар дьону билиэн ылар, сорго-муҥҥа ыытар арыгы туһунан «Бурдук уута буойун бухатыыр», аллитерациялаах, ритмикалаах прозанан суруллубут «Мэнипиэс ырыата» диэн үгэ кэпсээннэрин, Сыылла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи диэн псевдонимнаах ааптар сытыы ис хоһоонноох  «Буокас түүл», Суруксут «Сибиэн туһа» социальнай-бытовой хабааннаах,  Сээркээн Сэһэн (В.В.Никифоров) «Дьиэрмак» историческай хайысхалаах айымньыларын бэлиэтиэххэ сөп. Сурунаалга киирбит саха бастакы кэпсээннэрэ оччотооҕу саха олоҕун-дьаһаҕын кырдьыктаахтык көрдөрбүттэрэ. Айымньылар үгүстэрэ норуот кэпсээннэригэр олоҕурбуттара фольклортан литератураҕа киирии быыһык кэмин көрдөрөллөрүнэн уратылаахтаар.

Поэтическай айымньылартан саха литературатын төрүттээччи А.Е.Кулаковскай «Уот тыыннаах улахан оҥочо» хоһооно сурунаал 1913 с. 1№-гэр бэчээттэммитэ. Манна «Туспа дойдуларга /Соргу булаары, /Көмүскэ баран/ Көнөн кэлээри» айаҥҥа туруммут лирическэй герой техника сүҥкэн ситиһиитин – борокуоту сөҕө-махтайа көрөн, күүһүн-уоҕун биһириир, сүрдээн-кэптээн ойуулуур. Алампа «Төрөөбүт дойду» диэн маҥнайгы хоһооно сурунаал 1912 с. 4№-гэр бэчээттэммитэ уонна тута ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта, кини аата суруйааччы быһыытынан норуокка киэҥник биллибитэ. Алампа манна төрөөбүт дойдутун буор түгэҕэр сытар өлбүт киһиэхэ, халлаан умнубут хаарыан бухатыырыгар холоон, дьон-сэргэ тыын тахсыбат олоҕун ыарахан олоҕун аһаҕастык арыйан, ыраахтааҕылаах Россияҕа «туора урдустар»диэн ааттанааччы норуоттар туох да бырааба суохтарын саралаан көрдөрбүтэ. Революция иннинэ Саха сиригэр сытыы ис хоһоонноох айымньыларынан киэҥник биллэн эрэр нууччалыы суруйар поэт П.Н.Черных-Якутскай «Саха саҥатыгар» анаан-минээн үс хоһоону сахалыы суруйбута.

Итини сэргэ норуот ырыаһыттарын Көстөкүүн Оруоһун «Сир ийэ айыллыбыт ырыата», Оонньуулаах Уйбаан «Сут ырыата», «Хонон турарбыт ырыата», Ырыа Ылдьаа «Таатта ырыата» айымньылара бэчээттэммиттэрэ.

Биллэн турар, национальнай литература саҥа саҕаланар кэмигэр баай үгэстэрдээх нуучча литературатыттан үгүскэ үөрэнэрэ саарбаҕа суох. Ол да курдук, А.Е.Кулаковскай «Саха интеллигенциятыгар» (1912) суругар тылбаас суолтатын туһунан: «Первым и существенным шагом к созданию якутской литературы должны быть переводы с русского на якутский язык»9, — диэн суруйбута. Ити туһунан литератураны чинчийээччи И.Г.Спиридонов: «…нуучча литературата саха норуотун уопсай культурата үрдээһинигэр кэмнэммэт улахан үтүөлээх. Чопчулаан этэр буоллахха, саха интеллигенциятын бары көлүөнэлэрэ нуучча классическай, демократическай литературатын ааҕан, үөрэтэн иитиллэн тахсыбыттара, билиилэрин-көрүүлэрин кэҥэппиттэрэ, эстетическэй, культурнай таһымнарын үрдэппиттэрэ. Быһаччы эттэххэ, нуучча баай литературата сахаларга билии-көрүү төрүтүнэн, культураҕа иитиллии кыһатынан буолбута»10, — сөпкө бэлиэтээбитэ.

Тылбаастаммыт айымньылартан саамай бөдөҥнөрүнэн В.В.Никифоров Лев Толстой «Власть тьмы» (1886) социальнай-психологическай драматын сахалыы саҥардыбыта буолар. В.В.Никифоров «Хараҥа суол күүһэ» пьеса тылбааһын сурунаал 1912 сыл 2-3№-дэригэр, 1913 сыл 2, 3 №-дэригэр бэчээттэппитэ. Сурунаал үлэтэ тохтотуллан, айымньы кэлин өттө бэчээттэммэккэ хаалбыта. Тылбааһа лаппа кыайа тутуллан, үрдүк уус-уран таһымнаахтык оҥоһуллубут.

Маны таһынан В.В.Никифоров Сээркээн Сэһэн диэн псевдонимынан  «Киһи» притчаны тылбаастаабыт. «Саһыллаах тигр кыыл» кылгас үгэни Обоукоб диэн псевдонимынан Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич сахалыы саҥардыбыт. Анемподист Софронов тылбаасчыт быһыытынан сурунаал үлэтигэр эмиэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Ол курдук Алаас ыччата псевдонимнаах нуучча үгэһитэ И.А.Крылов икки үгэтин тылбаастаабыта.   Критик Г.С.Сыромятников бэлиэтээбиттээх: «Люди, только что вступившие на путь литературного творчества в условиях, когда не было почти никакой возможности публиковать произведения на национальном языке, переводили на свой родной язык отнюдь не случайные произведения. Несомненно, они выбирали то, что им пришлось по душе, что наиболее импонировало их идейным усремлениям и эстетическим вкусам»11. Ол да курдук А.И.Софронов тылбаастаабыт «Таҥараҕа үҥээхтээбиттэр» В.Я.Шишков кэпсээнигэр икки ыал эбэҥкини атыыһыттар арыгынан, таҥара дьиэтинэн сөрөөн хайдах ынырыктык албынныылларын, талыылларын көрдөрүллэр.

Онон, сурунаалга нууччалыыттан бастакы тылбаастар хото бэчээттэнэн, оччотооҕу ааҕааччылар нуучча классик суруйааччыларын айымньыларын кытары   төрөөбүт тылларынан билсэр кыахтаммыттара.

Үсүһүнэн, сурунаал уран тыллаах айымньыларынан саха ааҕааччыларын  уус-уран литератураҕа умсугуппута, кэнэҕэски айар талааннары уһугуннарбыта, ииппитэ. Ол курдук народнай суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҕо сааһын туһунан ахтыытыгар маннык бэлиэтээбиттээх: «…Филипп Федоров диэн мин күтүөтүм, букатын үөрэҕэ суох киһи, «Саха саҥата» сурунаалга бэчээттэммит ырыалары нойосуус билэн бэркэ диэн туойар буолара. Кини «Таатта ырыатын», «Сут дьыл» ырыатын, «Сайын» ырыатын бэркэ диэн ыллыыр этэ. Кэлин билбитим, ити ырыалар 1912 уонна 1913 сыллардаахха тахса сылдьыбыт «Саха саҥатыгар» бэчээттэммит эбиттэр. Кини олору аахтаран истэн баран өйүгэр илдьэ сылдьан туойар эбит»12. Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа Алампа туһунан ахтыытыгар былыр дьукаах олоро сылдьыбыт киһитигэр — Милиэтий Софроновка «Саха саҥата» сурунааллааҕын, киниттэн уларсан ылан умсугуйан, таптаан ааҕарын, Милиэтий биирдэ «Төрөөбүт дойду» диэн хоһоону «Саха саҥатыттан» оргууй ааҕан биэрэн, Таатык уола Егор Посельскайы ыллаппытын туһунан суруйбута13.

Онон, сахалыы маҥнайгы бэчээт төрөөбүт тылынан литература сайдыытыгар тугунан да кэмнэммэт сүҥкэн уонна туймуулуур суолталаах.

Ол эрээри, хомойуох иһин, өр сыл устата сахалыы бэчээт саха национальнай буржуазиятын, тойот аймах санаатын этэр, интэриэһин көмүскүүр орган этэ диэн санаа олохсуйбута. Ити — сурунаал үлэһиттэрэ, ааптардара репрессияланан, өр кэмҥэ ааттара ааттаммат буола сылдьыбыттарыттан тутулуктааҕа өйдөнөр.

Холобур, хаһыаты үбүлээбит атыыһыт Петр Кушнарев 1920-с сс. баайа-дуола бүтүннүү национализацияламмыта, бэйэтэ эмиграцияҕа Кытайга өлбүтэ. Сахалыы бэчээт көҕүлээччитэ, салайааччыта Василий Никифоров 1928 с. Новосибирскай куоракка түрмэ балыыһатыгар өлбүтэ. Маҥнайгы редактор Семен Корякин 1920 с. ревтрибунал уурааҕынан болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубута. «Саха олоҕо» хаһыаты таһаарааччы Алексей Семенов 1938 с. ытыллыбыта. Сахалыы салаа көхтөөх кыттааччыта Роман Оросин көскө сылдьан, 1922 с. өлбүтэ.

Суруйааччы Анемподист Софронов хаайыллан, Саха сирин тас өттүгэр көскө утаарыллан биэс сыл эрэйи эҥэринэн тэлбитэ. Иван Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан 1921 с. күһүнүгэр кыыллыы сэймэктэнэн өлбүтэ.  Кузьма Гаврилов 1938 с. ытыллыбыта.

Саҥа кинигэҕэ киирбит «Сыһыарыыга» — хаһыакка, сурунаалга ахтыллан ааһар: араас таһымнаах мунньахтар кыттыылаахтарын, сахалар союзтарын чилиэннэрин, докумуоннарга илии баттаабыт дьон туһунан кылгас чахчылары биэрдибит. Биллэн турар, оччотооҕу уопсастыба олоҕор көхтөөх кыттыыны кыахтаах уонна үөрэхтээх дьон: интеллигенция, улуус уонна нэһилиэк чөмчөкөлөрө ылаллара. Кинилэртэн үгүстэрэ төрөөбүт норуоттарын патриоттара, кини сайдарын туһугар бэриниилээхтик үлэлээбит дьон этилэрэ. Холобур, кулуба Илья Попов Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүнэн оскуола туттарбыт. Дүпсүн кулубата Петр Афанасьев улууһугар зоологическай музейы тэрийбит. Байаҕантай кулубата Иван Степанов тулаайахтары ииппит амарах санаалаах киһи быһыытынан биллэрэ. Үгүс кулубалар, кинээстэр улуустарыгар, нэһилиэктэригэр маҥнайгы оскуолалары арыйбыттар, миэлиҥсэни, таҥара дьиэтин туттарбыттар, норуот олоҕун тупсарыыга үгүс үбү сиэртибэлээбиттэр, научнай экспедицияҕа кыттыспыттар.

Ол эрээри, хомойуох иһин, үтүө, баай төрүттээх дьоммут сэбиэскэй кэмҥэ кэрэгэй дьылҕаламмыттар. Элбэхтэн аҕыйах холобур. Хаһыакка, сурунаалга ахтыллыбыт дьонтон Дмитрий Слепцов-Бачыгыратар уола, Иван Афанасьев Саха сирин тас өттүгэр көскө сылдьан, Василий Артамонов, Гаврил Никифоров-Манньыаттаах уола эмиграцияҕа, Михаил Шеломов,  Афанасий Рязанскай түрмэҕэ өлбүттэрэ. Сорохтор чиэски сиргэ дьиэ көскө ыытыллыбыттар, үгүстэр кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубуттар, атыттар баайдара бүтүннүү туордаммыт, куоластара быһыллыбыт, кулаактанан, унньуктаах уһун  сонордооһуҥҥа түбэспиттэр.

Үтүө, баай төрүттээх өбүгэлэрбит ааттара дьон өйүттэн-санаатыттан үйэ-саас тухары умнууга барбыттар. Онон, төрөөбүт норуоттара сайдарын туһугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит, омукпут, бар дьон туһа диэн биир национальнай идиэйэҕэ түмсэн сомоҕолоспут дьоммут сырдык ааттарыгар күн бүгүн сүгүрүйэн ааһар ытык иэстээхпит.

1 Наукалар Академияларын Санкт-Петербурдааҕы архыыба, 47 ф., 1 оп., 333 дь., 50 об. л.

2 С. 366.

3 Пекарский Э.К. Якутские газеты за 1907-1909 гг. – Живая старина. – СПб., 1909. – Вып. 1. – Кн. 69. — С.108-109.

4 С.Васильев Г.М., Канаев Н.П., Эргис Г.У. Саха советскай литературатын историятын очерката. Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1955. – 320 с. — С.44.

5 Тобуроков Н.Н., Сыромятников Г.С., Габышев Н.А., Михайлова М.Г. История якутской литературы (середина ХIХ – ХХ века). – Якутск: Полиграфист, 1993. – С.159.

6 Лөгүөнтэйэб Б. Н. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха ходуосастыбаннай литературата / Сборник «Саха кэскилэ». – Якутск, 1926. – Вып. 3. – С. 90, 97.

7 Заболоцкай Н.М. Якутская литература (очерки) // Саха кэскилэ. – Якутск , 1927. – Вып. 2. – С. 24, 27.

8 Новгородов С.А. Основные задачи якутской интеллигенции //Якутские вопросы. — 1916. — 10, 14, 17 сентября.

9 Кулаковский А.Е. Якутской интеллигенции. – Якутск: Изд-во СО РАН, 2000. – С.76.

10 Спиридонов И.Г. Литературабыт бэҕэһээ уонна бүгүн. — Дьокуускай: Бичик, 1995. – С.13.

11 Сыромятников Г.С. Идейно-эстетические истоки якутской литературы. — Якутск: Якутское книжное изд-во, 1973. – С.12.

12 Суорун Омоллоон. Тыл хомуһунун кыһатыгар/ Литература арахсыспат аргыһа.-  Дьокуускай, 2006. – С.21..

13 Амма Аччыгыйа. А.И.Софронов /Киһи уонна айымньы. Якутскай: Саха сиринээ5и кинигэ изд-вота, 1975. – С.93.