ВЯОНУ салайааччыларын дьылҕалара

Гаврил Гаврильевич АНДРОСОВ, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ

1925 эбэтэр 1926 сыллааҕы хаартыска. Дьокуускай уокурук учууталлара. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 3-с киһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.И. Говоров-Ленскэй. Төрдүс кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с ВЯОНУ чилиэнэ М.Д. Азаров; 5-с бастаанньыстар этэрээттэрин хамандыыра П.Г. Ефремов-Оморусов. Бэһис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 1-кы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит С.Н. Черемкин, 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ В.А. Слепцов. Алтыс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин хамандыырдарыттан биирдэстэрэ Г.Л. Семенов.
1925 эбэтэр 1926 сыллааҕы хаартыска. Дьокуускай уокурук учууталлара. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 3-с киһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.И. Говоров-Ленскэй. Төрдүс кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с ВЯОНУ чилиэнэ М.Д. Азаров; 5-с бастаанньыстар этэрээттэрин хамандыыра П.Г. Ефремов-Оморусов. Бэһис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 1-кы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит С.Н. Черемкин, 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ В.А. Слепцов. Алтыс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин хамандыырдарыттан биирдэстэрэ Г.Л. Семенов.

Умнуллубут бырабыыталыстыба салайааччылара кимнээхтэрий?

Саха сиригэр судаарыстыбаннас сайдыытын остуоруйатыгар 1922 сыл кулун тутарыттан 1923 сыл сайыныгар диэри үлэлээбит Быстах кэмнээҕи Саха уобалаһын норуотун управлениетыгар (ВЯОНУ – Временное Якутское областное народное управление) ураты суолтаны биэриэх кэриҥнээхпит. Бу саха үөрэхтээхтэрэ олохтообут судаарыстыбаннай тэриллиилэрэ 1922 сыллаахха Саха сиригэр аан бастаан үөскээбитин уонна легитимнэй төрүккэ олоҕурбутун чинчийээччилэр, политиктар уонна общественность болҕомтоҕо ылыах, билиниэх, сөпкө өйдүөх тустаахтар.

ВЯОНУ тэриллиитэ, өҥ кырыһы үөскэппит дириҥ силиһин-мутугун ырыппатах да иннигэр, икки түбэлтэни кытта быһаччы ситимнээх. Бастакытынан, 1921 сыллаахха атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускай куораттан губвоенкомакка үлэлиир, күбүөрүнэ байыаннай хамыһаара, урукку капитан И.Ф. Толстоухов уонна губвоенкомат делопроизводителэ, толору георгиевскай кавалер, урукку корнет В.А. Коробейников баһылыктардаах, 9 урукку үрүҥ эпписиэр Айаанныыр аартыгынан Ньылхан сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Хабаровскай кыраай нэһилиэнньэлээх пууна) тиийэн балаҕан ыйын 10 күнүгэр урукку атыыһыттары, саха үөрэхтээхтэрин ыҥыран мунньахтаабыттар. Ол кэннэ «Маайатааҕы сэбиэскэйи утары этэрээти» тэрийэн байыаннай салайааччытынан георгиевскай кавалер, корнет В.А. Коробейниковы, гражданскай салайааччынан Саха уобалаһыгар сыылкаҕа кэлбит эсер, Саха уобалаһыттан Сибиирдээҕи дума депутата буолбут П.А. Куликовскайы, кини солбуйааччытынан саха атыыһыта, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун аймаҕа Д.Т. Борисовы талбыттар. Бу түбэлтэни и.н.к. В.И. Пестерев сэбиэскэй былааһы утары “мятеж” быһыытынан сыаналыыр.

Иккиһинэн, сэтинньи 11 күнүгэр Таатта улууһун Уус Амма нэһилиэгиттэн учуутал П.И. Оросин-Хайыкы уонна Охотскайдыыр телеграф линиятын почтатын начальнига П.А. Николаев-Буоссап Уола салалталарынан 27-28 киһи Уус Маайаҕа кэлбит Коробейниковтаахха күрүүллэр. Дьэ, бу иккис бөлөххө киирэр саха үөрэхтээхтэрэ үрүҥ эпписиэрдэригэр холбоһуулара кэлин историктар «Сахалар өрө туруулара (повстанчество)» диэн ааттаммыт сэбилэниилээх хамсааһыны уонна ВЯОНУ диэн судаарыстыбаннай тэриллиини үөскэппит эбит.

ВЯОНУ 1922 сыллаахха кулун тутар 2-12 күннэригэр Боотуруускай (билиҥҥи Чурапчы) улуус киинигэр Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы учредительнай съеһинэн тэриллибитэ. Бу съеһи бэрэссэдээтэл Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччылар И.Ф. Афанасьев уонна П.А. Слепцов-Арбатскай, сэкирэтээрдэр В.И. Михайлов, А.И. Говоров-Ленскэй уонна М.П. Слепцов-Отоороп салайан, сүрүннээн ыыппыттар. Съезд түмүгүнэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччынан А.И. Говоров-Ленскэй, чилиэннэринэн М.Д. Азаров, М.М. Сивцев-Маппыайабыс, В.А. Коробейников, чилиэҥҥэ кандидаттарынан П.И. Оросин-Хайыкы, А.И. Сентяпов, сэкирэтээринэн М.П. Слепцов-Отоороп талыллыбыттар. Ыам ыйын 4-10 күннэригэр эмиэ Чурапчы сэлиэнньэтигэр ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһи тэрийэн ыыппыт. Саҥардыллыбыт састаапка: бэрэссэдээтэлинэн Г.С. Ефимов, бэрэссэдээтэли солбуйааччынан И.Ф. Афанасьев, чилиэннэринэн А.И. Говоров-Ленскэй, В.А. Коробейников, К.В. Ксенофонтов, И.Т. Павлов-Күтүөт Павлов, М.Д. Азаров, чилиэҥҥэ кандидаттарынан А.П. Рязанскай, В.И. Софронов, сэкирэтээринэн В.А. Слепцов киирбиттэр. Онтон информационнай отдел сэбиэдиссэйэ А.А. Новгородов уонна хааччыйыы отделын сэбиэдиссэйэ И.С. Турантаев-Аадырыс Суруксут быстах докумуоннарга, суруктарга эрэ ВЯОНУ чилиэнэ буолаллара ахтыллар.

Биһиги бу үлэҕэ ВЯОНУ-тын – Саха сирин бастакы легитимнэй судаарыстыбаннай тэриллиитин тэрийсибит уонна салайсыбыт дьон туһунан кылгастык, тугу билэрбитин билиһиннэриэхпит. Үөһэ ааттаммыт дьону сэргэ, бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын арыый алын эрээри, суолталаах дуоһунастаах дьонун эмиэ эридьиэстээтибит. Биллэн турар, көтүтүүгэ хаалбыттар эмиэ баар буолуохтарын сөп. Холобура, ВЯОНУ чилиэнэ, норуодунай армия командующайа, толору георгиевскай кавалер, корнет В.А. Коробейников уонна ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат, Охотскай үрүҥнэрин баһылыга, эсер А.И. Сентяпов мөссүөннэрэ көстүбэккэ уонна кинилэр туһунан күттүөннээх чахчылар да көстүбэккэ суруйбатыбыт. Саха сирин бу кэрчик кэмин историята өссө да үрүҥ бээтинэлэртэн үчүгэйдик ыраастана илик…

Ытыктабыллаах ааҕааччы, бу ВЯОНУ-тын тэрийсибит уонна салайсыбыт дьону бииргэ түмэн сырдатарга холонуу эрэ буоларынан, кинилэр олохторун кэпсээнигэр көстүөн сөптөөх сыысхаллаах эбэтэр чуолкайа суох чахчылары, итэҕэһи-быһаҕаһы буллаххытына баалаабаккытыгар, хата чопчулаан көмөлөһөргүтүгэр, эбэн биэрэргитигэр көрдөһөбүн. 

Бу үлэни оҥорорбор көмөлөспүт суруйааччы Василий Васильев-Харысхалга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Илья Колосовка, Нам улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Тарас Никоновка, Чурапчы улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Любовь Григорьеваҕа, Таатта улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Аким Татариновка, Уус Алдан кыраайы үөрэтээччитэ Туйаара Васильеваҕа, эдэр кыраайы үөрэтээччи Станислав Афанасьевка махтанабын.


Георгий ЕФИМОВ – ВЯОНУ бастакы бэрэссэдээтэлэГеоргий ЕФИМОВ – ВЯОНУ бастакы бэрэссэдээтэлэ

Георгий Семенович Ефимов 1892 сыллаахха эргэ истиилинэн муус устар 10 күнүгэр (аныгы ааҕыынан муус устар 22 күнүгэр) Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьааҥы уокуругун Дьааҥы улууһугар I Дьуһаал нэһилиэгэр саха сис ыалыгар төрөөбүт. Верхоянскай куорат 2 кылаастаах норуодунай училищетын, Дьокуускай куораттааҕы 4 кылаастаах училищены, 1912 сыллаахха Норуоту сырдатыы миниистиэристибэтин начальнай кылаастар учууталларын бэлэмниир Дьокуускайдааҕы 2 сыллаах педагогическай куурустарын бүтэрбит. Кэргэннээх, икки кыыс оҕолоох.

Ити сыл атырдьах ыйынааҕы Романовтар династияларын 300 сылын көрсө Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр кыттыбыт уонна балаҕан 1 күнүттэн Амма улууһун Абаҕа 1 кылаастаах училищетын учуутала буолбут. Эһиилги үөрэх дьылыгар Абаҕа 1 кылаастаах училищетын оҕото элбээн 2 кылаастаммытыгар кини сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1914 сыллаахха Амматтан Дьокуускайга көһөн киирэн учуутал семинариятын иһинэн Образцовай оскуолаҕа көһөн 1915 сыл бэс ыйын 1-гы күнүгэр диэри Саха уобалаһын киинигэр учууталлаабыт.

1915-1917 сылларга дойдутугар I Дьуһаал нэһилиэгэр тиийэ сылдьыбыт бадахтаах. Убайынаан Мантылымыанныын атынан Бытантай эҥэр олорор урууларын, сүөһүнү-аһы тутан олорор үлэһиттэрин баран билсэн кэлбиттэр. 1917 сыл күһүнүгэр 2 сыллаах Томскайдааҕы реформированнай учительскай институт словеснай-историческай салаатыгар киирбит. Ону таһынан Томскай университетын юридическай факультетыгар “көҥүл истээччи” (вольнослушатель) буолбут. Томскайга үөрэнэр кэмигэр Саха сирин устудьуоннарын түмсүүтүн салайбыт, мусульманскай учуутал семинариятыгар преподавателлээбит, конституционнай демократтар партияларын (кадеттар) чилиэнинэн киирбит.

1919 сыл сайыныгар Томскайдааҕы учуутал институтун словеснай-историческай салаатын бүтэрэн Саха сиригэр эргиллибит, үрдүкү юридическай үөрэҕин бүтэрбэтэх буолуон сөп. Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1920 сыллаахха кулун тутар 15 күнүттэн Саха оройуонун норуот үөрэҕириитин салаатын, оттон атырдьах ыйыгар ревком юридическай салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Балаҕан ыйыгар Москваҕа командировкаҕа ыытыллан Бүтүн Россиятааҕы Сэбиэттэр 8-с съезтэригэр мандаттаах делегат буолбут. Ити сыл алтынньы 26 күнүгэр губревком юридическай салаатын уопсай уонна административнай-хаһаайыстыбаннай подотделын сэбиэдиссэйэ эбит. Сэтинньи 13 күнүгэр Омскай куоракка баар Сибиир ревкомун (Сибревком) национальностар дьыалаларыгар салаатын (Сибнац) иһинэн Саха подотдела тэриллибитигэр сэбиэдиссэйинэн бигэргэтиллибит. 1921 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Новосибирскай куоракка Сибнацка мунньахтаабыт Саха күбүөрүнэтин делегациятын састаабыгар баара ахтыллыбыт.

Ити сыл күһүнүгэр Дьокуускайга баар – Саха губревкомун чилиэнэ, Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйэ эбит. Алтынньы 3-8 күннэригэр буолбут Саха күбүөрүнэтин уезтарын уонна волостарын ревкомнарын I съеһин үлэтигэр партията суохтар фракцияларын лидерин быһыытынан кыттыбыт. Саха АССР конституциятын, Үлэһиттэр бырааптарын, эбээһинэстэрин декларациятын оҥорор уонна кыраныыссатын чуолкайдыыр уонна Саха АССР территориятын административнай-экономическай оройуоннуур хамыыһыйалар тэриллибиттэригэр киирэн көхтөөхтүк үлэлэспит. Ахсынньы 20 күнүгэр, ыалдьарынан сибээстээн бэйэтэ биэрбит сайабылыанньатыгар олоҕуран, Саха күбүөрүнэтин ревкомун чилиэниттэн уонна Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйиттэн тохтотуллубут.

1921 сыл ахсынньытыгар дуу, 1922 сыл саҥатын эргин дуу Дьокуускай куораттан Чурапчыга күрээбит. Кулун тутар 2-12 күннэригэр сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһи салайан ыыппыт уонна ВЯОНУ-тын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Муус устар 6 күнүгэр Охотскайга баар дьоппуоннар араадьыйаларынан Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ чилиэннэрэ “аан дойду бары улуу державаларыгар” бассабыыктары утары охсуһууга саха норуотугар көмөлөһөргө ыҥырбыттар. Ыам ыйын 4-10 күннэригэр Чурапчыга ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһин салайбыт уонна хаттаан бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Съезд кэннэ ВЯОНУ оһуобай делегациятын салайан Дальнай Восток үрүҥнэриттэн көмө көрдөһө диэн Айаан суолунан илин түспүт.

ВЯОНУ оһуобай делегацията бэс ыйыгар Охотскай байҕалга баар Айаан пордуттан айаҥҥа турбут. Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Владивостокка Приамурскай земскэй кыраай баһылыга генерал М.К. Дитерихскэ официальнай сурук түһэрбит. Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевы Владивостокка кыайан көрсүбэтэх. 1922-1923 сылларга ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит саха эмиграннара Японияҕа Хакодати, Иокогама куораттарыгар биир дьиэни куортамнаан бииргэ олорбуттар. Японияҕа буолбут улахан сир хамсааһынын кэнниттэн Хотугулуу-илиҥҥи Кытай Маньчжурия провинциятыгар Цындао куоракка П.А. Кушнарев атыыһыкка тиийэн 20-чэ хоммуттар уонна ыһыллан онон-манан тарҕаспыттар.

1924 сыллаахха Японияттан Дайрен нөҥүө Маньчжурияҕа кэлбит. 1935 сыллаахха диэри кытай оҕолорун нуучча тылыгар үөрэтэн айаҕын ииттибит. Салгыы 1944 сылга диэри “Мантецу” (Маньчжурия тимир суола) тэрилтэҕэ кэнсэлээрийэ начальнигынан үлэлээбит. 1943 сыллаахха Кытай подданствотын ылан Е Бовень диэн ааттаммыт. Бүтэһигин кинини 1954 сыллаахха көрбүттэр. Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕа амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар, соҕотох киниэхэ эрэ аккаастаабыттар. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Иван Афанасьев – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччуИван Афанасьев – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу

Иван Федорович Афанасьев 1885 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан Дүпсүн нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. В.В. Никифоров-Күлүмнүүр күтүөтэ, иккитэ кэргэннэммит, биэс оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1906 сыл саҥатыгар Илин Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас соҕуруу, Хаҥалас өрүс уҥуорунааҕы, Амма соҕуруулуу-арҕаа өттө) быраабатыгар суруксутунан үлэлиирэ ахтыллыбыт. 1906 сыл тохсунньутугар тэриллибит «Сахалар сойуустарын» чилиэнэ буолан, тохсунньу 28 күнүгэр хаайыллыбыт. Түөрт ый кэриҥэ хаайыыга сытан баран бэс ыйыгар солуок биэрэн босхоломмут. Ити сыл күһүнүгэр В.В. Никифоров-Күлүмнүүр дьиэтигэр тэриллибит Сахалар кулууптарыгар кини «Манчаары түөкүн» драматын туруорууга кыттыбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыл ахсынньытыгар Дүпсүн улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт. 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайа эбит.

1922 сыллаахха кулун тутар саҥатыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһи бэрэссэдээтэли солбуйааччынан быһыытынан салайсыбыт. Ыам ыйыгар бастаанньыстар иккис съезтэринэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан талыллыбыт, Г.С. Ефимов ВЯОНУ оһуобай делегациятын салайан барбытын кэннэ, кини оннугар бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин сүкпүт. От ыйыгар ВЯОНУ-тын салайан Өймөкөөнүнэн Охотскай куоратыгар чугуйбут. Сайыныгар, күһүнүгэр эмиэ да Г.С. Ефимовы кытта оһуобай делегацияҕа киирэн Владивосток куоракка сылдьыбыт курдук. 1922 сыл бүтүүтэ, 1923 сыл саҥата ВЯОНУ-тын салайан Охотскай куоракка олорбут.

1923 сыллаахха дойдутугар Дүпсүн улууһугар эргиллибит, амнистияламмыт. 1926 сыллаахха Саха сирин сэбиэттэрин IV съезтэрин делегата буолбут уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин IV ыҥырыытын чилиэнинэн талыллыбыт.

1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар «Якутсельхозсоюзка» үлэлии олорон тутуллан хаайыллыбыт уонна 1928 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын оһуобай мунньаҕынан 10 сыл болдьохтоох Соловки концлааҕырыгар ыытыллыбыт. Ол кэннэ сыылкаҕа Архангельскай уобалаһыгар олорбут. Босхолонон баран дойдутугар эргиллибэккэ Иркутскай куоракка олохсуйбут, заготконтора кылаабынай булгахтерынан үлэлээбит. Иккиһин нуучча дьахтарын кэргэн ылан кыаҕыран олордоҕуна, 1942 сыллаахха дьиэлэрин халаары өлөрөн кэбиспиттэр. 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Афанасий Говоров-Ленскэй – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччыАфанасий Говоров-Ленскэй – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы

Афанасий Иннокентьевич Говоров-Ленскэй 1894 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Бороҕон улууһун II Өлтөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускай куораттааҕы 4 кылаастаах училищеҕа үөрэммит. 1911-1917 сыллардааҕы «Кэскил» саха үөрэнэр ыччатын түмсүүтүн лидердэриттэн биирдэстэрэ. Кэргэннээх, оҕолоох.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Бороҕон улууһунааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. 1917 сыл бүтүүтэ Бороҕон улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын, ахсынньыга Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайдарынан талыллыбыт уонна бу статуһун 1919 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри ыһыктыбатах. 1918-1919 сылларга Саха уобалаһын земскэй мунньаҕыгар суруксуттаабыт.

1921-1923 сыллардааҕы үрүҥнэр хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа: 1922 сыл кулун тутар ыйыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ, съеһинэн ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 2-с отдел сэбиэдиссэйинэн талыллыбыт. 1922 сыл ыам ыйыттан ВЯОНУ чилиэнэ, ити сайын П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтин кытта Өймөкөөҥҥө чугуйсубут. Ахсынньыга Оросин этэрээтин кытта Байаҕантай улууһугар кэлсибит. 1923 сыл саҥатыгар улуус I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) Сибиир добровольческай дружинатын командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевка ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтин тэрийэн салайбыт. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт. Бу кэмҥэ баай Оруоһуттар кыыстарын кэргэн ылбыт.

Эйэлээх олоххо эргиллэн баран Бороҕон улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт, учууталлаабыт. «Саха омук» Бороҕон улууһунааҕы филиалын салайааччыта эбит. 1928 сыл алтынньы 29 күнүгэр тутуллубут уонна ити сыл сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ Оһуобай мунньаҕын уурааҕынан 5 сыл концлааҕырга ууруллан Соловкига ыытыллыбыт. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Матвей Сивцев-Маппыайабыс – ВЯОНУ чилиэнэ, баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччыМатвей Сивцев-Маппыайабыс – ВЯОНУ чилиэнэ, баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччы

е 1880 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун II Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Октябрьскай нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. Кэргэннээх, биир оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1899 сыллаахтан ыла араас дуоһунастарга сулууспалаабыт. 1906 сыллаахтан туруорсан арыйтарбыт Тааттатааҕы 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. 1912 сыллаахха атырдьах ыйыгар буолбут Романовтар династияларын 300 сылын көрсө Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр Боотуруускай улууһуттан делегат. 1913 сыллаахха Таатта улууһа тэриллиэҕиттэн үгүс тутууга, суолга, сибээскэ сыһыаннаах хамыыһыйаларга көхтөөхтүк үлэлэспит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыллаахха ыам ыйыгар Таатта улууһугар земствоны киллэрэр съезкэ кыттан Киин быыбардыыр хамыыһыйа, от ыйыгар Тааттатааҕы ас-үөл кэмитиэтин чилиэннэрэ буолбут. 1918 сыл алтынньыга Таатта буолаһын быыбардыыр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. 1919 сыллаахха Тааттаҕа оскуоланы туттарар хамыыһыйа салайааччыта буолбут. Таатта улууһуттан Дьокуускай уезд земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт, Дьокуускай уезд земскэй мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ буолбут.

Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыыта, 1921 сыллаахха Дьокуускай–Охотскай суолугар дьаамнары олохтооччунан анаммыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезкэ ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыт. Муус устар устата Чурапчы сэлиэнньэтигэр олорон ВЯОНУ үлэлээбит. Ыам ыйыгар Охотскай муора кытылыгар Саха уобалаһын байыаннай уонна гражданскай дьыалаларыгар ВЯОНУ-тын оһуобай боломуочунайынан ананан командировкаламмыт. Сайыны быһа Охотскай муора кытылыгар сорудаҕы толоро сылдьыбыт. Балаҕан ыйыгар Саха уобалаһын управляющайа П.А. Куликовскайга ВЯОНУ, Пепеляев, Куликовскай сыһыаннарыгар анаммыт суругу А.П. Рязанскайынан ыыппыт.

1922-1923 сыллардааҕы кыһын Өймөкөөҥҥө кыстаан олорон хотугу улуустартан түүлээҕи түмпүт. 1923 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр, Охотскай муора кытылыгар Саха уобалаһын байыаннай уонна гражданскай дьыалаларга ВЯОНУ-тын оһуобай боломуочунайын дуоһунаһыттан босхолонон туран, ВЯОНУ баайын-дуолун хомуйааччы уонна харайааччы диэн буолбут. Бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын үбүн-харчытын, аһын-таҥаһын, көлөтүн-олоҕун дьаһайар эбээһинэстээх баайы-дуолу хомуйааччы уонна харайааччы ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн уонна кини солбуйааччытынан эрэ быһаччы дьаһаллар, тус бэйэтигэр эрэ бас бэринэр анал харабыл хамаандалаах эбит. Саас дьиэ кэргэнин, кыһын устата түмпүт түүлээҕин илдьэ харабылларын кытта Охотскай куоратын диэки айаннаабыт.

1923 сыл сайыныгар Охотскай куоратыттан ырааҕа суох сиргэ баар Новай Устье дэриэбинэ таһыгар ВЯОНУ муспут түүлээҕин биэрбэтэҕин иһин, үрүҥ эпписиэрдэрэ И.Н. Яныгиннаах кэргэнин, оҕотун кытта өлөрөн кэбиспиттэр.

Михаил Азаров – ВЯОНУ чилиэнэМихаил Азаров – ВЯОНУ чилиэнэ

Михаил Дмитриевич Азаров 1883 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Нам улууһун Муркучу (билиҥҥи II Хомустаах) нэһилиэгэр төрөөбүт. Красноярскайдааҕы (II Хомустаах) церковнай-приходскай оскуоланы уонна Дьокуускайдааҕы 2 кылаастаах миссионерскай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэннээх, оҕолордоох.

Ыраахтааҕы былааһын сылларыгар 1901-1906 сылларга Мэҥэ улууһун Суола (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгэ) церковнай-приходскай оскуолатыгар, 1906-1907 үөрэх дьылыгар Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан улууһа) Суотту церковнай-приходскай оскуолатыгар, 1907-1916 сылларга Мэҥэ улууһун Төҥүлү 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ, сэбиэскэй былаас олохтонуутун быыһык кэмигэр – 1916-1921 сылларга Нам 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар сэбиэдиссэйдээбит, 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуола буолбутугар сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.

1921 сыллаахха балаҕан ыйыгар тутуллубут уонна сэтинньи 18 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин чекатын коллегиятынан сууттанан биир сыл болдьохтоох хаайыыга ууруллубут. Бу дьыалата 1992 сыллаахха көтүрүллэн реаблитацияламмыт. 1922 сыл кулун тутар ыйыгар Чурапчы сэлиэнньэтигэр буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһинэн ВЯОНУ чилиэнинэн, 1-гы отдел сэбиэдиссэйинэн талыллыбыт. Сайын ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут. 1923 сыл саҕаланыытыгар Охотскай куоракка баар эбит.

Амнистияланан кулун тутар 28 күнүгэр Нам улууһун үөрэх хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлии олорбут. 1931 сыллаахха силиэстийэлэнэ сылдьыбытыттан сабаҕалаатахха, 1930-с сылларга хаайыллыбыт биитэр сыылкаҕа ыытыллыбыт. 1938 сыллаахха өлбүт.

Андрей Новгородов – ВЯОНУ чилиэнэАндрей Новгородов – ВЯОНУ чилиэнэ

Андрей Андреевич Новгородов 1894 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун II Хатылы нэһилиэгэр (билиҥҥи Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) төрөөбүт. Цыценко чааһынай оскуолатыгар үөрэммит, 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит. Кэргэннээх, уол оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Боотуруускай улууһун быраабатын суруксутунан үлэлээбит. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Боотуруускай улууһун обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1920 сыл сайыныгар убайа С.А. Новгородовтыын, Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуурга Сибревком боломуочунайа М.К. Аммосов сорудаҕынан, сахалыы алпаабыт шрибин оҥотторо Читанан эргийэн Петроградка барсыбыт. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн кэтэх хаһаайыстыбатын көрөн кыстаабыт.

1922 сыл саҥатыгар бастаанньыстар этэрээттэрэ Боотуруускай улууһугар кэлбиттэр. Олунньуга тылларыгар киллэрэн Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ баар бастаанньыстар ыстааптарыгар силиэстийэлиир хамыыһыйа чилиэнинэн ыыппыттар. Кулун тутар бүтүүтэ ВЯОНУ Чурапчы сэлиэнньэтигэр ыҥыран ылан информационнай отдел сэбиэдиссэйинэн анаабыт. От ыйыгар ВЯОНУ Өймөкөөн, норуодунай армия ыстааба Айаан туһаайыыларынан Охотскай муора кытылыгар чугуйбуттарыгар кини Ньылханынан Айаан пордугар түспүт.

Балаҕан ыйын 7 күнүгэр «Защитник» борокуокка буолбут Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев генерал ыстаабын кытта Саха уобалаһын общественнай деятеллэрин сүбэ мунньаҕар кыттыбыт уонна онно тэриллибит Общественнай деятеллэр сэбиэттэригэр киирбит. Кыһыҥҥы суол туруута Сибиирдээҕи добровольческай дружинаны кытта киин Саха сиригэр төннүспүт.

1923 сыл саҕаланыытыгар Ньылхаҥҥа баар эбит уонна онно тохсунньу 2 күнүгэр буолбут Пепеляевы өйүөхтээх Тоҥустар съезтэрин тэрийсибит. Сибиирдээҕи добровольческай дружина олунньу 2 күнэ үүнэр түүнүгэр Амма Солобуодатын (билиҥҥи Амма бөһүөлэгэ) ылбытын кэннэ, саҥа тэриллибит Норуот оборонатын сэбиэтин чилиэнин быһыытынан, бааһырбыт саллааттары хааччыйыыга үлэлэспит. Кулун тутар 2 күнүгэр Амманы кыһыллар ылбыттарыгар Саха уобалаһын управляющайа П.А. Куликовскай баһылыктаах гражданскай управлениены кытта атахха бааһыттаран билиэн түбэспит. Кыһыллар амнистиялаабыттар, бааһын эмтээн баран дойдутугар ыыппыттар.

Эйэлээх олоххо эргиллэн Боотуруускай улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлии сылдьыбыт. 1925 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр Амма улууһун Кугда нэһилиэгин сиригэр Тоҥустар инники партизанскай этэрээттэрин боломуочунайа М.К. Артемьев Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Р.Ф. Кулаковскай бэрэссэдээтэллээх эйэлээх делегациятын кытта көрсүһүүтүгэр кыттыбыт. 1928-1929 сыллаах үөрэх дьылыгар учууталлаан иһэн баҕа өттүнэн тохтообут.

1929 сыллаахха атырдьах ыйыгар Дьокуускай уокурук Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Н.Д. Субуруускайы өлөрөргө сорунууга буруйданан тутуллубут. 1930 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын коллегията ытарга уураахтаабыт. Уурааҕы атырдьах ыйын 14 күнүгэр толорбуттар. 1989 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Константин Ксенофонтов – ВЯОНУ чилиэнэКонстантин Ксенофонтов – ВЯОНУ чилиэнэ

Константин Васильевич Ксенофонтов 1898 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун III Малдьаҕар нэһилиэгэр (билиҥҥи Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэ) төрөөбүт. Сибииргэ гражданскай сэрии уота күүдэпчилэнэ турдаҕына үөрэнэн Иркутскайдааҕы учуутал институтун бүтэрбит.

Төрөөбүт III Малдьаҕар нэһилиэгэр 4 кылаастаах начальнай оскуолаҕа учууталлыы олордоҕуна ыҥыран ылан, 1920-1921 сылларга Саха күбүөрүнэтин ревкомун Норуот үөрэҕириитин салаатын саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бу кэмҥэ араас саагыбардары арыйыы ухханыгар кимэ биллибэт киһи тутуллаары сылдьарын сэрэтиитинэн түүн аҕата Дьокуускайтан күрэппит. Ханна саһа сылдьыбыта, тугу гыммыта биллибэт эрээри, 1922 сыллаахха ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезд ВЯОНУ чилиэнинэн талбыт. Оччолорго Чурапчы сэлиэнньэтигэр баар эбит. Сайын ВЯОНУ-тын кытта Охотскай диэки чугуйсубут уонна ити сыл устунан, күтүөтэ, атыыһыт И.П. Антипинныын Японияҕа эмиграциялаабыт.

1923 сыл балаҕан ыйыгар диэри атын саха эмиграннарын кытта Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран бары бииргэ Япония Иокогама куоратыгар олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар. Балаҕан ыйыгар Японияҕа улахан сир хамсааһына буолбутугар кини атын эмиграннары кытта Маньчжурияҕа барсыбакка Америка холбоһуктаах штаттарыгар дьол көрдөһө аттаммыт. Америкаҕа индеецтар этнографияларын үөрэтэр музейга үлэлээбит. Доҕотторо дьонугар биллэрбиттэринэн, 1928 сыллаахха төрөөбүт буор тардыытын уйбакка эдэр сааһыгар күн сириттэн арахсыбыт.

Иван Павлов-Күтүөт Павлов – ВЯОНУ чилиэнэ

Иван Тимофеевич Павлов-Күтүөт Павлов 1886 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Горнай улууһа) Одуну нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыыһа А.И. Павлова ахтарынан коммерческай үөрэхтээҕэ үһү.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана хоту Усуйаанаҕа тиийэн II гильдиялаах атыыһыт Я.Ф. Санников-Яша Оҕонньорго бирикээсчигинэн үлэлээбит. Сотору атыыһыт кыыһын Ирина Яковлевнаны кэргэн ылан түөрт оҕоломмуттар. Аҕа кынна өлбүтүн кэннэ «Я.Ф.Санников нэһилиэнньиктэрэ» диэн эргиэн тэрилтэтин салайбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ саҕана Дьокуускайга баар эбит: Саха уобалаһынааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин ситэриилээх бүрүөтүн чилиэнэ буолбут, саха үөрэхтээхтэрин түмпүт «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа киирбит.

Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыытыгар хоту баар эбит. 1922 сыл ыам ыйыгар ВЯОНУ суһал ыҥырыылаах съеһэ Верхоянскай куоратыгар олорор киһини кэтэхтэн ВЯОНУ чилиэнэ, хотугу улуустарга түүлээҕи хомуйууга боломуочунайа оҥорбут. Ити сыл ахсынньы 24 күнүгэр Охотскай куоратыгар тиийбит уонна 1923 сыл саҥатыгар диэри олорбут. Кулун тутар 12 күнүгэр Өймөкөөҥҥө баар эбит уонна хотугу улуустартан түүлээҕи хомуйуунан, Пепеляев Хотугу этэрээтин көлөнөн, аһынан-таҥаһынан хааччыйыынан дьарыктаммыт.

Сэбиэскэй былаас олохтонуоҕуттан ыла «Холбос» кооперативтар сойуустарын ситимигэр үлэлээбит. Дьокуускай куоракка эргиэн хонтуоратын сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорон 1929 сыллаахха сэтинньи 5 күнүгэр тутуллубут эрээри, Саха сиринээҕи ОГПУ 1930 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр сууттаан дьыалатын саппыт. 1932 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр Өлүөнэтээҕи өрүс транспорын управлениетыгар контолердуу олорон хаттаан тутуллубут, Саха сиринээҕи ОГПУ сууттаан 3 сылга Арҕаа Сибииргэ сыылкаҕа ыыппыт. 1937 сыллаахха сыылкатын болдьоҕун боруостаан Дьокуускай куоракка эргиллээт, кыыһа ахтарынан, сотору кэминэн эмиэ хаайыллыбыт. Хаайыыттан Саха сиригэр Аҕа дойду Улуу сэриитин эрэ иннинэ эргиллибит уонна 1941 сыллаахха сааҕа дэҥнэнэн өлбүт.

Иван Турантаев-Аадырыс Суруксут – ВЯОНУ чилиэнэ

Иван Семенович Турантаев-Аадырыс Суруксут 1890 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун (билиҥҥи Уус Алдан улууһа) II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы 2 кылаастаах миссионерскай оскуоланы, 1914 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай курстары бүтэрбит. Кэргэннээх, оҕолордоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1914-1916 сылларга Саҕынньахтаах дьаамыгар, 1916-1918 сылларга Дүпсүн 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталлаабыт. Ол быыһыгар Байаҕантай улууһун быраабатыгар суруксуттаабыт курдук. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917 сыл муус устарыгар буолбут Сахалар уонна нуучча бааһынайдарын съезтэригэр Байаҕантай улууһуттан делегат быһыытынан кыттыбыт. 1918-1920 сылларга «Экономия» кооперативка агенынан үлэлээбит.

Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутугар Дүпсүн, Байаҕантай улуустарыгар ревкомнары тэрийсибит. 1920 сыллаахха муус устарга Байаҕантай буолаһын ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнинэн анаммыт. 1920-1923 сылларга Бороҕон улууһун Ойуун Ууһун нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгэ), 1923-1925 үөрэх дьылыгар Байаҕантай улууһун Танда, 1925-1927 сылларга Дүпсүн улууһун, 1927-1928 үөрэх дьылыгар Байаҕантай улууһун Мэҥэ Алдан, 1928-1929 үөрэх дьылыгар Бороҕон улууһун Мүрү оскуолаларыгар ол эбэтэр билиҥҥи Уус Алдан уонна Томпо улуустарыгар учууталлаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр Байаҕантай улууһуттан делегат буолбут. Бу съезд кинини ВЯОНУ хааччыйыы отделын сэбиэдиссэйинэн талбыт.

1931 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Түүлээх ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлыы олорон тутуллубут уонна 1932 сыл тохсунньу 14 күнүгэр ОГПУ коллегиятынан сууттанан 3 сылга Арҕаа Сибииргэ сыылкаҕа ыытарга уураахтаммыт. 1935 сыллаахха дойдутугар төннөн кэлэн Уус Алдан оройуонун II Байаҕантай нэһилиэгин «Тыыраҕаттаах» колхуоһугар быстах үлэлээбит. 1935-1936 үөрэх дьылыгар Курбуһах, 1936-1937 үөрэх дьылыгар Мүрү 7 кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыт. 1938 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Саха АССР ИДьНК Уус Алдан оройуонунааҕы отдела туппут, ити сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суутун уурааҕынан 5 сыл болдьохтоох хаайыллан Дьокуускай таһыгар 1-гы нүөмэрдээх колонияҕа сыппыт, 1943 сыл сэтинньитигэр босхоломмут. 1992 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Оросин-Хайыкы (Вольскай) П.И.Петр Оросин-Хайыкы – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Петр Иванович Оросин-Хайыкы (Вольскай) 1895 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Игидэй нэһилиэгин (билиҥҥи Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэ) сис ыалыгар төрөөбүт. 1907 сыллаахха Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) баар Байаҕантайдааҕы Масловскай 1 кылаастаах норуодунай училищены бүтэрбит, салгыы дьиэтигэр олорон политическай сыылынайга үөрэммит. Кэргэннээх, икки оҕолоох.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн 1917-1919 сылларга Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1919-1920 сылларга Таатта улууһун Тааттатааҕы үрдүкү начальнай училищетыгар (билиҥҥи Чөркөөх оскуолата) учууталлаан баран, 1921-1922 үөрэх дьылыгар Чычымах начальнай училищетыгар көспүт.

1921 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр 27-28 киһилээх бөлөҕү баһылыктаан Амма өрүһү туораан Уус Маайа сиригэр күрээбит уонна эрдэ барбыт корнет В.А. Коробейников баһылыктаах урукку үрүҥ эпписиэрдэр этэрээттэригэр холбоспут. 1922 саҥатыгар бастаанньыстар этэрээттэрин биир хамандыырын быһыытынан Таатта, Байаҕантай, Боотуруускай улууһугар өтөн киирбит. Олунньуга бастаанньыстар Төҥүлүтээҕи ыстааптарыгар баар эбит. Кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр кыттыбыт буолуон сөп. Ляпушкин хамандыырдаах ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтигэр ыстаап начальнигынан анаммыт, бастаанньыстар бу бөлөхтөрө норуокка «Оруоһун этэрээтэ» диэн сүрэхтэммит. Бэс ыйын 21 күнүгэр Никольскайга буолбут кыргыһыыга Хотугу этэрээт үнтүрүтүллүбүт. Ол эрээри, бу кэмҥэ кини онно баара ахтыллыбат. Хата от ыйыгар Оруоһун этэрээтэ ВЯОНУ Чурапчыттан Тааттанан Охотскай куоратыгар тэрээһиннээх чугуйуутун арыаллаабыт. Сайын иккис аҥарыгар этэрээтин илдьэ Өймөкөөҥҥө олорбут.

Генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев командующайдаах Сибиирдээҕи добровольческай дружина Айаан пордуттан киин Саха сиригэр бохуотун кэмигэр, ахсынньыга этэрээтин Өймөкөөнтөн Байаҕантай улууһугар аҕалбыт. 1923 сыллаахха тохсунньу бүтүүтэ Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһэ кинини кытта кэпсэтэн бэриннэрээри делегация ыыппыт. Охотскай этэрээт хамандыыра генерал-майор Ракитин ону билэн Оруоһуну тутан хаайбыт уонна этэрээтин тарҕаппыт. Бу кэнниттэн П.И. Оросин-Хайыкы араспаанньатын Вольскай диэҥҥэ уларытан туран Охотскай этэрээт ыстаабын начальнига буоларга күһэллибит. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт.

Эйэлээх олоххо эргиллиннэҕин утаа дойдутугар Таатта улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Игидэй нэһилиэгэ) олорон суруналыыстыканан, литературанан дьарыктаммыт. 1923 сыллаахха «Саха омук» культурнай-сырдатар общество кини «Кыһалҕалаах кыһалҕалааҕы өйдүүр» диэн драматын туруорбут, 1924 сыллаахха ыстатыйалара «Кыым» хаһыакка бэчээттэммиттэр. 1924-1926 сылларга Саха АССР Үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын, социальнай хааччыйыы норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит, 1924 сыл бүтүүтэ Ньылхаҥҥа (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) тиийэн сэтинньи 20-23 күннэригэр буолбут Охотскай муора кытылын Тоҥустарын 2-с съеһигэр Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин делегациятын чилиэнин быһыытынан Тоҥустар өрө турууларын кыттыылаахтарын эйэлэһэргэ ыҥырбыт.

«Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ, суруйааччы, суруналыыс, тылбаасчыт быһыытынан айар үлэ үөһүгэр сылдьыбыт: айымньылара, ыстатыйалара «Саҥа суол» үөрэх кинигэтигэр, «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр общество оҥорбут, «Чолбон», «Якутские зарницы» сурунаалларга, «Кыым», «Автономная Якутия» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр.

1927 сыллаахха Саха АССР Норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин тылбаасчытынан үлэлии олорон балаҕан ыйыгар тутуллан хаайыллыбыт. 1928 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр ОГПУ коллегиятын оһуобай мунньаҕынан 5 сыл болдьохтоох концлааҕырга ууруллан, Соловкига утаарыллыбыт. 1932 сыллаахха босхолонон баран Архангельскай уобалас Мезень куоратыгар сыылкаҕа ыытыллыбыт. 1930-с сыллар ортолоругар Иркутскай куоракка кэлэн бухгалтердар куурустарыгар үөрэммит уонна Бодойбо куоратыгар олохсуйбут, Саха сириттэн дьиэ кэргэнин ыҥыран аҕалбыт. Түүлээхчит эбээннэри, сахалары дьаһайар «Заготживсырье» диэн тэрилтэҕэ кылаабынай бухгалтерынан үлэлээбит, 1930-с сыллар бүтүүлэринээҕи репрессиялар кэмнэригэр үксүн тайҕаҕа ордууламмыт. Ол эрээри, 1940-с сылларга хаттаан тутуллан хаайыллыбыт уонна 1950-с сыллар саҥаларыгар эрэ босхолонон Бодойбоҕо дьонугар эргиллибит.

1954 сыллаахха өлбүт. 1928 сыллаах дьыалатынан 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Афанасий Рязанскай – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатАфанасий Рязанскай – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Афанасий Петрович Рязанскай 1873 тохсунньу 1 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун III Чакыр нэһилиэгэр (билиҥҥи Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэ) төрөөбүт. 1890 сыллаахха Дьокуускайдааҕы эр дьон классическай гимназиятын 4 кылааһын бүтэрбит. Кэргэннээх, биир уол, икки кыыс оҕолоох. Уола А.А. Рязанскай – 1921-1923 сылларга үрүҥ хамсааһыннарга кыттыбыт, ВЯОНУ норуодунай армиятын Өлүөнэтээҕи этэрээтин ыстаабын начальнига, генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев Сибиирдээҕи добровольческай дружинатын поручига, Кытайга, кэлин Австралияҕа эмиграциялаабыт.

Үлэтин Боотуруускай улууһун быраабатын суруксутунан саҕалаабыт, 1910-1912 сылларга III Чакыр нэһилиэгэр кинээһинэн талыллыбыт. 1902 сыллаахтан ыла туруорсан 1911 сыл тохсунньутугар Боотуруускай улууһун Амма өрүс тардыытынааҕы 14 нэһилиэгин арааран туспа улууһу тэрийбит. 1912 сыллаахха Амма улууһун маҥнайгы кулубатынан талыллыбыт. Ити сыл Романовтар династиялара 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэрин делегата буолбут уонна Россия империятын бырабыыталыстыбатыгар ыытыллар көрдөһүүлэри бэлэмниир хамыыһыйаны салайан үлэлэппит. 1914-1917 сылларга III Чакыр нэһилиэгэр суруксуттаабыт. 1916 сыллаахха тэриллибит, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр уонна Г.В. Ксенофонтов редактордыыр «Якутские вопросы» хаһыаттарыгар корреспондент быһыытынан кыттыбыт.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, 1917 сыллаахха муус устар ыйга буолбут Сахалар уонна нуучча бааһынайдарын съеһин делегата. Ити сыл бүтүүтэ Амма улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕар, ахсынньыга Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕыгар гласнайдарынан талыллыбыт уонна бу статуһун 1919 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри ыһыктыбатах. 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын иһинэн үп хамыыһыйатыгар чилиэнинэн киирбит.

1921 сыл алтынньытыттан 1922 сыл кулун тутар 22 күнүгэр диэри Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр (билиҥҥи Горнай улууһун Одуну нэһилиэгэ) сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлаабыт. Бу үлэлии олордоҕуна бастаанньыстар кэлэн Чурапчы сэлиэнньэтигэр илдьэ барбыттар. Кулун тутар бүтүүтэ хотугу уокуруктартан түүлээҕи хомуйар боломуочунайынан ананан уһун айаҥҥа турбут: Верхоянскайы таарыйан, муус устар саҥатыгар Халыма куоратынан (билиҥҥи Орто Халыма куорат) эргийэн, тиһэҕэр Өймөкөөнү булбут. Ол кэмҥэ ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезд кэтэхтэн ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатынан анаабыт. Сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут. Кыһыллартан куоппуттар кыһалҕаларын быһаарар Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх (беженец) сахаларын мунньахтарыгар сэкирэтээринэн талыллыбыт. Съезд кэнниттэн балаҕан ыйын 24 күнүгэр Охотскайтан Айаан пордугар тиийэн Саха уобалаһын управлениетын уонна байыаннай командование бэрэстэбиитэллэрин сүбэ мунньаҕар иһитиннэрии оҥорбут. 1923 сыл саҥатыгар Охотскай куоратыгар төннүбүт уонна манна сэтинньи бүтүөр диэри олорбут.

1924 сыл эргин төрөөбүт дойдутугар 1-гы Амма улууһун III Чакыр нэһилиэгэр төннүбүт, амнистияламмыт. 1925-1927 сылларга Дьокуускай куоракка киирэн Саха АССР сири оҥорууга норуодунай комиссариатын коллегиятын чилиэнинэн, сири түҥэтии отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар конфедералистар дьыалаларыгар күтүрэнэн хаайылла сылдьыбыт эрээри, сэтинньигэ босхолообуттар. Бу кэнниттэн төрүт олоҕор төннөн кэтэх хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорбут. 1929 сыллаахха сэтинньи 9 күнүгэр тутуллубут уонна 1930 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ тройкатынан 3 сыл болдьохтоох Сибиир концлааҕырыгар утаарыллыбыт. Бэйэтэ ахтарынан бу төрдүс тутуллуута эбит. Бу сыылкаттан эргиллибэтэх.

Василий Софронов – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатВасилий Софронов – ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат

Василий Иванович Софронов 1882 сыллаахха кулун тутар 25 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училище 4 кылааһын бүтэрбит. Бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” тылын ааптара А.И. Софронов-Алампа убайа.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1904-1909 сылларга Байаҕантай улууһун III Байаҕантай нэһилиэгин (билиҥҥи Томпо улууһун Байаҕантай нэһилиэгэ) Кириэс Халдьаайы 1 кылаастаах норуодунай училищетыгар, 1909-1916 сылларга Боотуруускай (кэлин Таатта) улууһун I Дьохсоҕон (кэлин Уус Амма) нэһилиэгин Чычымах начальнай училищетыгар сэбиэдиссэйинэн, 1913-1914, 1916-1917 үөрэх дьылларыгар Боотуруускай улууһун Чурапчы 2 кылаастаах норуодунай училищетыгар учууталынан үлэлээбит. 1919 сыллаахха сэтинньигэ саҥа арыллыбыт Тааттатааҕы үрдүкү начальнай училище сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Ахсынньыга Таатта буолаһынааҕы Обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин ситэриилээх бүрүөтүн чилиэнинэн талыллыбыт.

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1921 сыллаахха Ытык Күөл оскуолатыгар учууталлыыра ахтыллар. Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаламмытыгар 1922 сыл тохсунньу 20 күнүгэр бастаанньыстар Жарников хамандыырдаах этэрээттэрин кытта Чурапчы сэлиэнньэтигэр кэлсибит. В.А. Коробейников киин ыстаабын силиэстийэлиир хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит. Ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съезкэ ВЯОНУ чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыт.

Амнистияланан баран салгыы Таатта улууһугар учууталлаабыт. 1928 сыллаахха Таатта улууһун 7 группалаах оскуолатын сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорон сэллигэ бэргээн Дьокуускай куоракка эмтэнэ киирэн баран, ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Бу иннинэ үс саха учууталын кытта Үлэ Геройун аатыгар түһэриллибит эрээри ылбатах.

Михаил СлепцовОтоороп – ВЯОНУ сэкирэтээрэ

Михаил Петрович Слепцов-Отоороп 1897 сэтинньи 4 күнүгэр Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) төрөөбүт. Байаҕантайдааҕы Масловскай 1 кылаастаах норуодунай училищены (Баайаҕа), Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны үөрэнэн бүтэрбит. Иккитэ кэргэннэммит, оҕолоох буолуон сөп.

1921 сыллаахха дойдутугар Байаҕантайдааҕы 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлыы олорон үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһан Байаҕантай,  Боотуруускай, Мэҥэ, Бороҕон, Дүпсүн улуустарынан (билиҥҥи Таатта, Уус Алдан, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас улуустара) сылдьан агитатордаабыт. 1922 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Чурапчыны ылбыт Жарников этэрээтин кытта кэлсибит. Кулун тутар 2-12 күннэригэр Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһын съеһигэр суруксуттаабыт. Ол кэннэ икки ый ВЯОНУ-тыгар сэкирэтээрдээбит, бука, ыам ыйынааҕы суһал ыҥырыылаах съеһинэн быһыылаах, Бириэмэннэй уобаластааҕы силиэстийэлиир хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. Сайын Өймөкөөҥҥө П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтигэр информатордаабыт. Ахсынньыга Оросин этэрээтин кытта Байаҕантай улууһугар кэлсибит. 1923 сыл саҥатыгар улуус I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) Сибиир добровольческай дружинатын командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевка А.И. Говоров салайааччылаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ тэриллибитигэр информационнай отдел сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Муус устар саҥатыгар Байаҕантай улууһун киинэ II Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Уолба нэһилиэгэ) сэбиэскэй былаас бэрэстэбиитэллэригэр киирэн амнистияламмыт.

1923-1924 үөрэх дьылыгар 1-й Баайаҕатааҕы сэбиэскэй оскуолаҕа учууталлаабыт. 1924-1925 сылларга Дьокуускай куоракка киирэн Саха АССР Үөрэххэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыыга норуодунай комиссариатын иһинэн Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйаҕа уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн Саха суругун-бичигин сэбиэтигэр чилиэн-сэкирэтээрдээбит. 1925-1926 сылларга үрдэтиллэн Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтигэр сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1926 сыл сайыныгар Россия наукаларын академиятын Саха АССР чинчийэр хамыыһыйатын геоморфологическай этэрээтин кытта Бүлүүгэ барсан баран күһүн эргиллибит. 1926-1927 сыл кыһыныгар доруобуйатын туругунан дойдутугар Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) олорбут. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество, «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр общество чилиэннэрэ, суруйааччы эбит, Л.Н. Толстой «Сэрии уонна эйэ» роман-эпопеятын сахалыы тылбаастаабытын туһунан үһүйээн баар.

1927 сыл күһүнүгэр тутуллан Дьокуускай куоракка киллэриллибит, 1928 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР ОГПУ-тын оһуобай мунньаҕынан 10 сыл болдьохтоох концлааҕырга ууруллубут уонна Соловкига утаарыллыбыт. 1935 сыллаахха босхолонон баран төрөөбүт дойдутугар Таатта оройуонун Баайаҕа-Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Баайаҕа нэһилиэгэ) эргиллибит, колхуоска чилиэнинэн киирэн биригэдьииринэн, бухгалтерынан, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар кыладыапсыгынан, кэлин оҕуруоччуттар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.

1960-с сылларга Р.И. Цугель М.К. Аммосовтыын бииргэ үлэлээбит киһи диэн персональнай пенсия бэрдэрээри этии киллэрбитин аккаастаммыт. 1967 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Алексеевскай оройуон Баайаҕа нэһилиэгэр олорон өлбүт. 1991 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Василий Слепцов – ВЯОНУ сэкирэтээрэВасилий Слепцов – ВЯОНУ сэкирэтээрэ

Василий Афанасьевич Слепцов 1898 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин сис ыалыгар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит. 1911-1917 сыллардааҕы «Кэскил» саха үөрэнэр ыччатын түмсүүтүн биир көхтөөх чилиэнэ.

1919 сыл тохсунньутуттан Нам 2 кылаастаах норуодунай училищетын учууталынан анаммыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ Нам улууһун хамыһаара буола сылдьыбыт. 1921-1923 сыллардааҕы үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыбыт. Ыам ыйынааҕы Чурапчыга буолбут суһал ыҥырыылаах съеһинэн ВЯОНУ сэкирэтээринэн талыллыбыт. 1922 сыл бүтүүтэ уонна 1923 сыл саҥата Охотскай куоракка баар эбит.

Амнистияланан баран, 1920-с сыллар ортолоругар дойдутугар эргиллэн Нам улууһугар учууталлаабыт. Арааһа, хаайыы, сыылка кэнниттэн буолуон сөп, 1930-с сылларга Уралга Магнитогорскай куоракка тиийэн олохсуйбут, кэргэн ылбыт, оҕоломмут. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар фроҥҥа ыҥырыллыбыт уонна кыргыс хонуутугар охтубут. Сорохтор Кыһыл армияҕа танк экипаһын хамандыырынан сулууспалаабыта дииллэр.

Семен Попов – ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ

Семен Петрович Попов 1893 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун III Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥи Томпо улууһун Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ) төрөөбүт. Ханна үөрэммитэ биллибэт эрээри, кыра үөрэхтээх. Кэргэннээх, икки уол оҕолоох, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун сиэнин ииппит.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ I гильдиялаах атыыһыт Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолугар үлэлээбит, итэҕэллээх киһитэ буолбут. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ Якутторг Ньылхан (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) сэлиэнньэтинээҕи факториятын боломуочунайынан үлэлии сылдьыбыт.

1922 сыллаахха кулун тутарга ВЯОНУ Чурапчыттан ини-бии С.Д. уонна Н.Д. Меркуловтар салайар Бириэмэннэй Приамурскайдааҕы бырабыыталыстыбаларыгар Владивосток куоракка бэрэстэбиитэлинэн анаан ыыппыт. Владивостокка Үт сирин (билиҥҥи Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикан оройуона) нөҥүө сиринэн айаннаан ыам ыйыгар тиийбит. 1922 сыл сайыныгар Японияҕа сылдьыбыт, П.А. Куликовскайы, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун кытта Кытай Маньчжурия провинциятыгар Харбин куоракка олорор генерал-лейтенант А.Н.Пепеляевы Саха сиригэр ыҥырар кэпсэтиигэ кыттыбыт. Омук эргиэн тэрилтэлэриттэн кредит ылан Пепеляев экспедициятын сэрии сэбинэн, аһынан-таҥаһынан хааччыйсыбыт. Сибиирдээҕи добровольческай дружинаны кытта атырдьах ыйын  30 күнүгэр Владивостоктан борокуотунан айаҥҥа турбут уонна балаҕан ыйын 6 күнүгэр Айаан пордугар кэлбит. Балаҕан ыйын 7 күнүгэр «Защитник» борокуокка буолбут Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев ыстаабын кытта Саха уобалаһын общественнай деятеллэрин сүбэ мунньаҕар кыттыбыт. Сүбэ мунньаҕынан Общественнай деятеллар сэбиэттэрин састаабыгар киирбит, генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев ыстаабыгар гражданскай былаас бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн анаммыт.

Пепеляев кыаттарбытын кэннэ Маайа өрүс тардыытыгар баар Ньылхан оройуонун Маймакааныгар (билиҥҥи Хабаровскай кыраай сирэ) олохсуйбут. 1926 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Саха киин ситэриилээх кэмитиэтэ амнистиялаабыт. 1927 сыл бүтүүтүгэр тутуллубут уонна 1928 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ коллегиятынан сууттанан 5 сыл болдьохтоох Соловкига утаарыллыбыт.

1934-1935 сыллар эргин хаайыыттан эргиллэн кэлэн Алдан оройуонун «Токарикаан» диэн эбэҥки холкуоһугар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, Нагорнай бөһүөлэккэ (билиҥҥинэн Алдан оройуонун Ленинскэй куораттыы көрүҥнээх бөһүөлэгин састаабыгар киирэр бөһүөлэк) олорбут. 1950-с сылларга өлбүт.

Иван Чахов-Чымаһа – ВЯОНУ боломуочунайа

Иван Тимофеевич Чахов II-Чымаһа 1881 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгэр (билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ) төрөөбүт. Үөрэхтээх. Кэргэннээх, үс оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Өймөкөөҥҥө тиийэн эргинэн II гильдиялаах атыыһыт буолбут. 1915-1917 сылларга И.И. Маслов аатынан Байаҕантайдааҕы 2 кылаастаах норуодунай училище бочуоттаах блюститела эбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска кэргэнэ Ф.К. Чахова анаммыт. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1920-1921 сылларга  Байаҕантайдааҕы 1-гы ступеннаах сэбиэскэй оскуола пансионатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

1922 сыл саҥатыгар үрүҥ хамсааһыныгар кыттан Байаҕантай, Таатта, Боотуруускай улуустарынан агитатордаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр кыттыбыт бадахтаах. 1923 сыллаахха кулун тутар ыйга Өймөкөөҥҥө олорон ВЯОНУ боломуочунайын, Түүлээҕи Охотскай түмэр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлин быһыытынан бастаанньыстар норуодунай армияларыгар аһы-таҥаһы булууга, түүлээҕи хомуйууга үлэлэспит. Ити сыл кыһыныгар Өймөкөөҥҥө олорон амнистияламмыт уонна Байаҕантай улууһугар төннөөрү сылдьар диэбиттэр эрээри, дойдутугар эргиллибэтэх.

Өймөкөөн I гильдиялаах атыыһыта Н.О. Кривошапкинныын доҕордоһор буолан, кэргэнин, оҕотун аҕалан аан бастаан Үүт Уурбут (билиҥҥи Өймөкөөн улууһун I Бороҕон нэһилиэгин Райотдел учаастага) диэн сиргэ киниэхэ дьукаах олорбут, кэлин Билии (билиҥҥитэ Куусумпа) диэн сиргэ көспүт. 1924 сыллаахха атырдьах ыйыгар Өймөкөөн улууһун третейскэй суутун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. 1927 сыллаахха Томторго саҥа оскуола дьиэтин маастардаан, тэрийэн туппут. Ити сайын ыһыах саҕана ГПУ боломуочунайа тутан быстах хаайылла сылдьыбыт, босхолонон баран оскуола тутуутугар салгыы үлэлэспит.

1928 сыллаахха Охотскайтан тахсыбыт Петров хамандыырдаах экспедиционнай этэрээт тутан ылан Өймөкөөн улууһун Икки Үрэх икки арда диэн сиригэр 18 киһини кытта уоттаан өлөрбүттэр. Өлүөн иннинэ чекистэр уоппустаммыт баайын-дуолун 78 сыарҕа табанан тиэйбиттэрэ үһү.

Иван Антипин – ВЯОНУ боломуочунайаИван Антипин – ВЯОНУ боломуочунайа

Иван Прокопьевич Антипин 1878 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Илин Хаҥалас улууһун II Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт. Ксенофонтовтар күтүөттэрэ – кэргэнэ Елена Васильевна.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ II гильдиялаах атыыһыт буолбут, «Г.В.Никифоров уонна И.П.Антипин» эргиэн дьиэтин бас билээччилэртэн биирдэстэрэ, «А.М. Кушнарева нэһилиэнньиктэрин уонна И.П.Антипин эргиэннэрин дьиэтэ» Хотугу эргиэн-промышленнай табаарыстыбатын дьаһайааччы эбит. Сибиири үөрэтэр уонна олоҕун-дьаһаҕын тупсарар общество Саха сиринээҕи салаатыгар чилиэнинэн киирбит.

Гражданскай сэрии сылларыгар Охотскай муора кытылыгар тиийэн, Саха сирин I гильдиялаах атыыһыта П.А. Кушнаревы кытта ситимнээх «Олаф Свенсон и Ко» диэн американскай эргиэн фирматын агенынан үлэлээбит. 1922 сыллаахха ВЯОНУ боломуочунайынан анаммыт. Ити сыл сайыныгар генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев командующайдаах Сибиирдээҕи добровольческай дружина Саха сиригэр кэлиитин үбүлэспит. Кэргэнин аймаҕа, ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтовтыын Японияҕа эмиграциялаабыттар. Атын саха эмиграннарын кытта, Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран, Япония Хакодата, Иокогама куораттарыгар бииргэ олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар.

1924 сыллаахха Саха АССР эргиллэн кэлбит, амнистияланан баран Якутторг Индигиирдээҕи салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1928 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр тутуллубут уонна 1929 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр диэри силиэстийэлэнэн баран, Красноярскай кыраайга сыылкаҕа ыытыллыбыт. Онно тиийэн эргиэн ситимигэр үлэлээбит, 1938 сыллаахха Хатанга бөһүөлэгэр олорон өлбүт. 2000 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Петр Яковлев – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ

Петр Дмитриевич Яковлев 1892 сыл ахсынньытыгар Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Арҕаа Хаҥалас улууһун I Маалтааны нэһилиэгэр (билиҥҥи Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы духуобунай училище 3 кылааһын бүтэрбит, Санкт-Петербурга бухгалтердар куурустарыгар үөрэммит. Кэргэннээх, икки уол, биир кыыс оҕолоох.

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр 1913 сылга диэри Дьокуускай куорат типографиятыгар үлэлээбит. Ити сыл Санкт-Петербург куоракка тиийэн биир сыл бухгалтер кууруһугар үөрэнэн баран, 1914-1917 сылларга Жуков собуотугар конторщигынан, бухгалтерынан үлэлээбит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Саха сиригэр эргиллэн кэлэн 1917-1919 сылларга уобалас продовольственнай управатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан талыллан үлэлээбит, «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа чилиэнинэн киирбит. 1918 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй быраабатын чилиэнэ, ити сыл алтынньытыгар «Саха аймах» культурнай-сырдатар общество бэрэссэдээтэлэ, 1919 сыллаахха Саха күбүөрүнэтин земскэй мунньаҕын гласнайа эбит.

1919-1921 сылларга «Холбос» кооперативтар союзтарыгар үлэлээбит. 1921 сыл сайыныгар Айаан пордуттан Ньылхан сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Хабаровскай кыраай хоту өттө) диэри таһаҕаһы тиэрдиигэ «Холбос» бэрэстэбиитэлэ буолан, Ньылхаҥҥа баар эбит. Бу олордоҕуна балаҕан ыйын 10 күнүгэр Маайа өрүһү өксөйөн икки борохуотунан 20-чэ киһилээх урукку үрүҥ эпписиэрдэрэ – Саха күбүөрүнэтин байыаннай комиссара, капитан И.Ф. Толстоухов уонна военкомат фельдшерэ, корнет В.А. Коробейников бөлөхтөрө тиийэн кэлэр, сүбэ мунньах буолар. Бу кэмтэн кини үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһар. 1922 сыл балаҕан ыйыгар Владивостокка Приамурскай кыраай правительствотын кытта, Г.С. Ефимов салайар ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ буолан, кэпсэтиилэргэ кыттыбыт. Онтон 1923 сыл балаҕан ыйыгар диэри атын саха эмиграннарын кытта Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ аатыран бары бииргэ Япония Иокогама куоратыгар олорбуттар, нуучча үрүҥ эмиграциятыттан, дьоппуоннартан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһарга көмө көрдөһө сатаабыттар. 1923 сыл бүтүүтэ Японияттан Маньчжурияҕа кэлэн Харбин куоракка олохсуйбут, суоппардар куурустарыгар үөрэммит, хаһыа да буолан саха атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола атыылаһан биэрбит автобуһунан дьону таһан айахтарын ииттэн олорбуттар.

Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕар 1922 сыл муус устар 22 күнүнээҕи Саха АССР ревкомун манифеһынан биллэриллибит амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар 1925 сыллаахха Саха АССР эргиллибит. Дьокуускай куоракка Үлэһит-бааһынай инспекциятыгар, саҥа тэриллэр «Салҕабыл» кредит биэрэр обществоҕа, Якутторга үлэлээбит. 1927 сыл кыһыныгар «Салҕабыл» кредит биэрэр общество инструкторынан үлэлии сылдьан Арҕаа Хаҥалас улууһугар конфедералистар этэрээттэригэр билиэн түбэһэн баран босхоломмут.

1929 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр тутулларыгар Саха АССР эргиэн наркомун эбээһинэһин толорооччу дуоһунастаах эбит. 1930 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Саха сиринээҕи ОГПУ тройката 3 сыл болдьохтоох концлааҕырга ыытарга уураахтаабыт. Хаайыытын болдьоҕун бүтэрэн баран Волга-Москва каналын тутууга, Красно-Холмскай куорат типографиятыгар үлэлээбит, Кашино куорат курортнай управлениетыгар бухгалтердаабыт. 1938 сыллаахха тутуллан 8 сыл болдьохтоох үлэнэн көннөрөр лааҕырга ыытыллыбыт уонна 1944 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр Кемеровскай уобалас Чебулинскай оройуонугар баар лааҕырга өлбүт. Икки сууттаммыт дьыалатынан 1957 уонна 1989 сылларга икки төгүллээн реаблитацияламмыт.

Василий Новгородов-Чинэкэ – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэВасилий Новгородов-Чинэкэ – ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ

Василий Иннокентьевич Новгородов-Чинэкэ 1897 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьааҥы уокуругун Верхоянскай куоратыгар үөрэхтээх ыалга төрөөбүт. Верхоянскайдааҕы 2 кылаастаах норуодунай училищены, Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбит, 1920-с сыллар саҥаларыгар Иркутскай университетыгар үөрэнэ сылдьыбыт. Кэргэннээх, кыыс оҕолоох.

1913 сыллаахха Россия учууталларын маҥнайгы съеһигэр Саха сириттэн делегат быһыытынан кыттыбыт. 1917 сыллаахха тэриллибит «Саха аймах» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. 1920 сыллаахха атырдьах ыйыгар «Оруоһун саагыбарыгар» кыттыыга күтүрэнэн тутуллубут уонна атын саха үөрэхтээхтэрин кытта Иркутскай чекатыгар утаарыллыбыт. 1921 сыл ахсынньытыгар Саха күбүөрүнэтин норуот үөрэҕириитин салаатын Дьааҥы уокуругар боломуочунайынан үлэлии олордоҕуна чекистэр тутан ылан Дьокуускайга утаарбыттар. Аара суолга Дүпсүн улууһугар (билиҥҥи Уус Алдан улууһун хотугулуу арҕаа өттө) аҕалбыттарын кэннэ күрээбит уонна киин Саха сиригэр саҥа тэнийэн эрэр үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыспыт. ВЯОНУ норуодунай армиятын Хотугу этэрээтин силиэстийэлиир хамыыһыйатын чилиэнинэн сулууспалаабыт. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай куоракка чугуйсубут.

Устунан биир дойдулааҕа Г.С. Ефимов салайар ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ буолан Владивостокка Приамурскай кыраай правительствотын кытта кэпсэтиилэргэ кыттыбыт. Ол кэннэ Японияҕа эмиграциялаабыт, Г.С. Ефимов баһылыктаах ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтигэр үлэлэспит. Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕар 1922 сыл муус устар 22 күнүнээҕи Саха АССР ревкомун манифеһынан биллэриллибит амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар 1926 сыллаахха Саха АССР эргиллибит.

1926-1927 үөрэх дьылыгар Илин Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Чыамайыкы оскуолатыгар учууталлаабыт. 1927 сыллаахха балаҕан ыйыгар тутуллубут уонна 1928 сыллаахха сууттанан 10 сыл болдьохтоох хаайыыга ууруллубут. Кэлин дьиэ кэргэнин илдьэ Крымҥа көһөн олохсуйбут. Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ тутуллан хаайыллыбыт уонна 1941 сыллаахха ГУЛАГ лааҕырдарыгар өлбүт.

Михаил Артемьев – ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнигаМихаил Артемьев – ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнига

Михаил Константинович Артемьев 1888 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы реальнай училище 4 кылааһын бүтэрбит. Кэргэннээх, кыыс оҕолоох.

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саҥа тэриллибит Амма улууһун быраабатыгар суруксуттаабыт, Бөтүҥ нэһилиэгэр кинээһинэн талыллыбыт. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Амма улууһун обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтигэр бэрэссэдээтэлинэн анаммыт, ол кэмҥэ «Саха федералистарын үлэһит сойууһа» партияҕа чилиэнинэн киирбит. 1919 сыллаахха Амма улууһуттан Дьокуускай уокурук земскэй мунньаҕын гласнайынан талыллыбыт.

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1920 сыллаахха Амма буолаһын хамыһаарынан, ревкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн иһэн ити сыл сайыныгар ый кэриҥэ хаайыллан тахсыбыт. 1920-1921 үөрэх дьылыгар Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин оскуолатыгар учууталлаабыт. 1921 сыл бүтүүтэ Дьокуускай куоракка киирэн Саха губревкомун Саха секциятыгар сэкирэтээринэн уонна Норуот үөрэҕириитин салаатыгар счетоводунан үлэлээбит.

1922 сыл сайыныгар Дьокуускайтан Амма улууһугар эргиллибит уонна ВЯОНУ Амматааҕы информационнай учаастагын начальнигынан анаммыт. Күһүнүгэр Ленскэй добровольческай этэрээт хамандыыра буолан, Амма, Алдан тардыыларынааҕы сискэ хорҕойбут. 1923 сыллаахха Сибиирдээҕи добровольческай дружина командующайа генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев тэрийбит Партизанскай этэрээттэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, Оборона сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан анаммыт. Саас Пепеляевы кытта Айаан пордугар чугуйсан иһэн тоҥустары кытта тайҕаҕа түспүт.

1924 сыллаахха ыам ыйыгар саҕаламмыт Тоҥус өрө турууларыгар кыттыспыт. Бэс ыйыгар Айааҥҥа буолбут Охотскай муора кытылынааҕы Бары Тоҥустар съезтэринэн тэриллибит Бириэмэннэй  киин Тоҥустар национальнай управлениеларын Кылаабынай повстанческай ыстаабын начальнигынан анаммыт. Күһүн хоргуйуу саҕаламмытыгар этэрээттээх Уус Маайа Петропавловскайын туһаайыытынан айаҥҥа туруммут. 1925  сыллаахха ыам ыйыгар Амма улууһун сиригэр Саха АССР бэрэстэбиитэллэригэр этэрээтин кытта бэриммит. От ыйыгар Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кэмитиэттэрин чилиэнинэн ананан 1927 сыл муус устарыгар диэри үлэлээбит. Ол кэннэ кэргэнин дойдутугар Мэҥэ улууһун Сергеев-Чалҕаа нэһилиэгэр (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгэ) тахсан олорбут.

Күһүнүгэр тутулла сыһан мүлчү түспүт уонна П.В. Ксенофонтов баһылыктаах конфедералистар хамсааһыннарыгар кыттыспыт. Алтынньыга Уус Маайаҕа тиийэн этэрээт тэринэн С.М. Михайлов хамандыырдаах этэрээккэ ыстаап начальнига буолбут. Бу бөлөх Абаҕанан, Чыамайыкынан, Хачыкаатынан Арҕаа Хаҥалас улууһугар тиийэн сэтинньи 22 күнүгэр Кириллов этэрээтин кытта холбоспут. Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаах нэһилиэгин Бор алааһыгар түмсэн хамандыырдар уонна этэрээттэр делегаттарын пленумун ыыппыттар, онно «Младоякутская национальная советская социалистическая партия середняцко-бедняцкого крестьянства («конфедералистов») Киин хонтуруоллуур хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллыбыт. Ахсынньы 16 күнүгэр И.Г. Кириллов хамандыырдаах этэрээт ыстаабын начальнига буолан Нам, Дүпсүн, Бороҕон улуустарынан байыаннай демонстрация оҥорбуттар. Байаҕантай улууһугар С.М. Михайлов этэрээтин кытта холбоһон сүбэлэспиттэр, онтон Кириллов этэрээтэ Амма улууһунан, Уус Маайа Петропавловскай сэлиэнньэтинэн Аим өрүс төрдүгэр түспүт. П.В. Ксенофонтов суругун тутаат 1928 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр мунньахтаан этэрээттэрин ыһан Саха АССР ОГПУ-тын боломуочунайа П.С. Жерготовка бэриммиттэр.

Дьокуускай куоракка киирэн силиэстийэлэнэн баран уонна ССРС ОГПУ-тын коллегиятын чилиэнэ Пузицкай уурааҕынан 1928 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр 20 киһини кытта ытыллыбыт. 1999 сыллаахха реаблитацияламмыт.

Петр Слепцов-Арбатскай – ВЯОНУ-тын тэрийбит Сахалар уобаластааҕы съезтэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыПетр Слепцов-Арбатскай – ВЯОНУ-тын тэрийбит Сахалар уобаластааҕы съезтэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы

Петр Алексеевич Слепцов-Арбатскай (Былахы Уола) Россия империятын Саха уобалаһын Дьокуускай уокурук Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгиттэн (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх. 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай курстары бүтэрбит.

Үрүҥ хамсааһыныгар кыттыар диэри учууталлаабыт. 1921-1923 сылларга бастаанньыстар ханнык эрэ этэрээттэригэр хамандыырдаабыт. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр бэрэссэдээтэли солбуйааччы быһыытынан көхтөөхтүк кыттыбыт. Ити сыл сайыныгар П.И. Оросин-Хайыкы этэрээтин кытта Өймөкөөҥҥө чугуйсубут. 1923 сыл кулун тутарга Өймөкөөҥҥө ВЯОНУ Түүлээҕи Охотскайга түмэр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлии олорбут, ону сэргэ Дьокуускай уезд 7-с оройуонун управляющайа дуоһунастаах эбит.

Амнистияланан баран Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнинэн үлэлээбит. Оччолорго сахалыы учуобунньуктары оҥорууга көхтөөхтүк кыттан, ол кинигэлэргэ айымньылары суруйан методист-учуутал, суруйааччы быһыытынан биллибит. 1923 сыллаахха хаттаан сөргүтүллүбүт «Саха омук» культурнай-сырдатар обществоны тэрийсибит. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Поликарп Слепцов-Ньоомньоон Уола – Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх сахаларын мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ

Поликарп Иванович Слепцов-Ньоомньоон Уола 1876 сыллаахха Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьокуускай уокурук Боотуруускай улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгэ) удьуор үөрэхтээх ыалга төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа үөрэммит эрээри бүтэрбэтэх курдук.

1902 сыллаахха Саха уобалаһыгар сири бэрээдэктээһиҥҥэ улуустар бэрэстэбиитэллэрин съеһигэр кыттыбыт. 1904 сыллаахха бочуоттаах блюститель быһыытынан дьиэтин Ытык Күөл церковнай-приходскай оскуолатыгар сиэртибэ биэрбит. 1906 сыллаахха «Сахалар сойуустарыгар» кыттыһан дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыт эрээри, 1907 сыллаахха буруйа дакаастамматаҕынан сууттамматах. 1912 сыллаахха Романовтар династияларын 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр Өксөкүлээх Өлөксөй барбытын кэннэ суруксуттар бөлөхтөрүн салайан үлэлэппит. Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр Боотуруускай улууһун быраабатыгар уонна I Дьохсоҕон, бэйэтэ тэрийсибит Уус Амма нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1915-1918 сылларга Ытык Күөллээҕи 1 кылаастаах норуодунай училище бочуоттаах блюстителынан бигэргэтиллибит.

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Уус Амма нэһилиэгэр Россия Учредительнай мунньаҕыгар депутаты быыбардыыр хамыыһыйаны салайбыт, улуустааҕы обществоҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтин, земство тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кыттыбыт. 1918 сыллаахха Колчак былааһын кэмигэр Таатта улууһун быраабатын бэрэссэдээтэлинэн (кулубанан) талылла сылдьан баран аккаастаммыт. 1919 сыллаахха алтынньыга Таатта буолаһын земскэй мунньаҕын гласнайынан быыбардаммыт.

Сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар Таатта буолаһын ревкомун сэкирэтээринэн үлэлээбит. Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥ хамсааһыҥҥа кыттыһан ВЯОНУ Мэҥэ улууһугар бэрэстэбиитэлинэн уонна бастаанньыстар Чурапчытааҕы бырабыыталыстыбаларыгар үлэлэспит. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта чугуйсан Охотскай муора кытылыгар тиийбит. Итиэннэ, кыһыллартан куоппуттар кыһалҕаларын быһаарар Охотскай кыраай олохтоох уонна күрүөйэх сахаларын мунньахтарын бэрэссэдээтэллээн ыыппыт.

Амнистияланан дойдутугар Тааттаҕа эргиллэн кэлэн баран 1924 сыллаахха ыалдьан өлбүт.

Власий Михайлов – ВЯОНУ тэриллэр Сахалар уобаластааҕы съезтэрин сэкирэтээрэ

Власий Ильич Михайлов – Россия империятын Саха уобалаһын Дьокуускай уокуругун Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Хаҥалас) Нөмүгү нэһилиэгиттэн төрүттээх. Быраата С.И. Михайлов-Кырсаан Уола – ВЯОНУ норуодунай армиятын Хаҥас кытыллааҕы авангарднай бөлөҕөр рота хамандыырынан сулууспалаабыт.

Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олоҕуттан 1912 сыллаахха Романовтар династияларын 300 сылын көрсө тэриллибит Сахалар-туспа урдустар съезтэрин кыттыбыта эрэ биллэр. Саха сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун Бүтэйдээх начальнай оскуолатыгар учууталлыы олорон үрүҥ хамсааһыныгар кыттыспыт.

1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съеһигэр сэкирэтээрдээбит уонна салгыы ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит. 1922 сыл сайыныгар ВЯОНУ-тын кытта Охотскай чугуйсубакка киин Саха сиригэр хаалбыт.

Амнистияланан 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри салҕаммыт Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһигэр делегат быһыытынан кыттыбыт, президиум састаабыгар киирбит. 1923 сыллаахха ахсынньыга буолбут Саха сирин сэбиэттэрин 2-с съеһигэр эмиэ делегат быһыытынан кыттыбыт уонна Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин 2-с ыҥырыытын чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыт. 1920-1930-с сылларга Мэҥэ улууһун Бүтэйдээх начальнай, кэлин 6, 7 кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыт. 1930-с сылларга Саха АССР дуобакка маҥнайгы чемпиона буолбутун туһунан чахчы баар. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

Саха I гильдиялаах атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола үлэһиттэрин кытта, өрөбөлүүссүйэ иннинэ. Бу дьон биирдэстэрэ, баҕар, ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ С.П. Попов буолуон сөп.
Саха I гильдиялаах атыыһыта Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола үлэһиттэрин кытта, өрөбөлүүссүйэ иннинэ. Бу дьон биирдэстэрэ, баҕар, ВЯОНУ Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэ С.П. Попов буолуон сөп.
Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэннэрэ, 1924-1926 сыллар. Бастакы кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат П.И. Оросин-Хайыкы; 2-с кини кэргэнэ, оҕо суруйааччыта В.Д. Давыдова; 3-с ВЯОНУ төрүттээбит 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд бэрэссэдээтэлин солбуйааччы П.А. Слепцов-Арбатскай. Иккис кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” айбыт А.И. Софронов-Алампа; 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп; 3-с методист учуутал Н.Е. Афанасьев; 4-с А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 5-с Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйатын харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга норуодунай хамыһаара А.Ф. Бояров.
Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйа харыстабылыгар, социальнай хааччыйыытыгар норуодунай комиссариатын Литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэннэрэ, 1924-1926 сыллар. Бастакы кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат П.И. Оросин-Хайыкы; 2-с кини кэргэнэ, оҕо суруйааччыта В.Д. Давыдова; 3-с ВЯОНУ төрүттээбит 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд бэрэссэдээтэлин солбуйааччы П.А. Слепцов-Арбатскай. Иккис кэккэҕэ хаҥастан уҥа 1-кы бастаанньыстар гимнэрэ буолбут “Саха ырыатын” айбыт А.И. Софронов-Алампа; 2-с ВЯОНУ сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп; 3-с методист учуутал Н.Е. Афанасьев; 4-с А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 5-с Саха АССР Үөрэҕириигэ, доруобуйатын харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга норуодунай хамыһаара А.Ф. Бояров.
Арҕаа Хаҥалас III Малдьаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи хаартыска. Үһүс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтов; 4-с Г.В. Ксенофонтов; 5-с ВЯОНУ боломуочунайа И.П. Антипин тураллар. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с Антипин кэргэнэ Елена Васильевна кыыһын көтөҕөн олорор.
Арҕаа Хаҥалас III Малдьаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи хаартыска. Үһүс кэккэҕэ хаҥастан уҥа 3-с ВЯОНУ чилиэнэ К.В. Ксенофонтов; 4-с Г.В. Ксенофонтов; 5-с ВЯОНУ боломуочунайа И.П. Антипин тураллар. Иккис кэккэҕэ уҥаттан хаҥас 2-с Антипин кэргэнэ Елена Васильевна кыыһын көтөҕөн олорор.
Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһин президиума, 1922 сыл ахсынньыта-1923 сыл тохсунньута. Иккис кэккэҕэ 2-с 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ В.И. Михайлов.
Саха сирин сэбиэттэрин 1-гы учредительнай съеһин президиума, 1922 сыл ахсынньыта-1923 сыл тохсунньута. Иккис кэккэҕэ 2-с 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Чурапчыга буолбут сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд сэкирэтээрэ В.И. Михайлов.
1926 сыл саҥатыгар түспүт буолуохтарын сөп. Ортоку кэккэҕэ хаҥастан уҥа: 1. ВЯОНУ чилиэнэ, учуутал М.Д. Азаров; 2. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 3. ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ И.Ф. Афанасьев; 4. ВЯОНУ уонна Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп.
1926 сыл саҥатыгар түспүт буолуохтарын сөп. Ортоку кэккэҕэ хаҥастан уҥа: 1. ВЯОНУ чилиэнэ, учуутал М.Д. Азаров; 2. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй; 3. ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Саха киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ И.Ф. Афанасьев; 4. ВЯОНУ уонна Саха АССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин сэкирэтээрэ М.П. Слепцов-Отоороп.

Үөрэтээччи: Алексей Кулаковскай – Исидор Барахов учуутала

И.Барахов аатынан СӨ Судаарыстыбаннаһын түмэлин үлэһиттэрэ Евдокия Павловна СЕМЕНОВА, Сахая Алексеевна ТОСКИНА

исидор барахов

Үөрэтээччи уонна үөрэнээччи… Үөрэт уонна Үөрэн… Үөрэнэргэ үөрэтии — бу учуутал сыралаах, өй-сүрэх үөтүүлээх үлэтэ. Олох олороруҥ устата бу барар. Бу үлэ түмүгэ үөрэнээччигэ тиийиэн эбэтэр тиийиэ суоҕун сөп. Оттон тиийдэҕинэ – бу чахчы дьол.  Үөрэнээччиттэн үтүө киһи таҕыстаҕына Үөрэтээччи онтон олус дьоллонор. 

Чаҕылхайдык Олох олорорго, Кырдьыгы эрэ тутуһарга, Киһи киһитэ буоларга, Ийэ тыл баар буоллаҕына омук баар диэн ытык өйдөбүллэри  үөрэтээччиттэн үөрэнээччи үөрэнэр. Маннык өйдөбүллэри үөскэтии, иҥэрии үөрэнэр тухары салҕанар. Онно бастакы олугу охсооччу — Үөрэтээччи. 

Дьоллоох үөрэнээччи дьиҥнээх Үөрэтээччигэ үөрэнэр диэн баар.  Исидор Барахов олоҕор көрсүбүт Учуутала – Алексей Елисеевич Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй.  Исидор Никифорович «айар тыл аҕатыгар» үөрэммит дьоллоох Киһи. «Айар тыл аҕатыгар» үөрэммиттэр ортолоругар бааллар эбээт Аптаныамыйаны төрүттэспит саха саарыннара уонна норуот таптыыр суруйааччылара.

Саха бастакы суруйааччыта, сырдатааччыта, өтө көрөөччүтэ Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй биир уһулуччу үөрэнээччитэ Исидор Никифорович Барахов, саха аптаныамыйатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, биллиилээх государственнай уонна политическай диэйэтэл.

Саха чулуу дьонун алтыһыылара, истиҥник санаһыылара Исидор Никифорович оҕо эрдэҕиттэн саҕаламмыт.

Алексей Елисеевич 1912 с. Бүлүү куоратын начаалынай училищетыгар математика уонна физика учууталынан ананар. Манна кэлэн баран сотору куорат оскуолатыгар саха тылын оҕолорго босхо үөрэтэргэ көрдөспүт. Ону училище директора Попов И.В. ылымматах. Ол иһин уруоктарыгар саха тылын туһунан оҕолорго утумнаахтык кэпсиирэ биллэр. Бу үөрэтии кэлин Исидор Никифорович салайааччы буолан олорон,  саха алпаабытын олоххо киллэрсиитигэр төһүү күүс буолбута саарбахтаммат. Исидор Барахов Новгородов алпаабытыгар сурук бэлиэтин туттар наадалаҕын, улахан буукубаны киллэрии туһалааҕын, араас бэлиэлээх буукубалары бэчээттииргэ да, суруйарга да ыарахаттардааҕын туһунан учууталын Өксөкүлээҕи кытта көрүүлэрэ биирин киһи сөҕөр эрэ. Исидор Никифорович алпаабыты ылыныыга эрэ буолбакка, уопсайынан тыл туһунан дьон-норуот дьүүллэһиэхтээх, онтон сөптөөҕө диэбити өйөөн талыах тустаахпыт диэбитэ. Үгүс үлэ, дьүүллэһии буолтун кэннэ эрэ саҥа алпаабыт көнө сүнньүн булбута.

Алексей Елисеевич реальнай училище алын кылаастарыгар үөрэнэр кэмигэр “Песенник” диэн ааттанар улуу нуучча норуотун чулуу бэйиэттэрин: А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, А.В. Кольцов, В.А. Жуковскай хоһооннорун, Крылов үгэлэрин о.д.а. бастыҥ айымньыларын устубут. Бу 45 лиистээх тэтэрээтэ архив докумуоннарыгар харалла сылдьар. Оччолорго үөрэхтээх ыччат ортотугар тэнийбит “Песенниктэн” ураты ис хоһоонноох. Ол тугунан? Бэйиэт талан уһулбут хоһоонноро кини олоҕун, айымньытын, тус санаатын, анаарыытын кытта ыкса ситимнээх курдук аттарыллан уһуллубуттар эбит. «Песеннигиттэн», Бүлүүтээҕи училище үөрэнээччилэрэ ахталларынан, Кулаковскай, Пушкин, Лермонтов, Кольцов хоһооннорун тылбааһын уруок кэмигэр ааҕан иһитиннэрэр эбит. “Саха интеллигенциятыгар” диэн суругар: «Саха литературатын үөскэтиигэ бастакы уонна дьоһуннаах хардыынан нууччалыыттан сахалыыга тылбаас буолуохтаах», — диэн суруйбута. Бу санаатын оҕолорго тиэрдибитин үтүө холобура Исидор Никифорович Бараховка көстөр. Улуу нуучча бэйиэттэрин сахалыы тылынан истэ улааппыт  Исидор тылга дьоҕура уһуктубута. 1929 сыллаахха саха алпаабытын унификациялааһын уонна сурукка киллэрии туһунан боротокуолга «Удлинить срок разработки Исидору Барахову теорию словесности» диэн сурулла сылдьар. Өссө эрдэ, 1925 сыллаахха Алексей Елисеевич Исидор Никифоровичка суругун холобурдуубут: «.. посылаю для осведомления: 1) исправленную и дополненную статью о якутском языке. 2) правила о якутском стихосложении, которую советую изучить, чтобы не ударить лицом в грязь, когда зайдет речь на эту тему». Сурук тиһэҕэр: «Интенсивны ли ваши работы по литературе?» — диэбит. Мантан көрдөххө, Исидор Никифорович учууталын утумнаан тылга, литэрэтиирэҕэ анаан-минээн дьарыктанар эбит. Сүбэ-соргу да ылаттыыр түгэннэрэ бу эрэ буолбатаҕа буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп.

Исидор Никифорович Өкскөкүлээҕи кытта алтыһыытын, саҥа алпаабыты ылыныы оччотооҕу мөккүөрүн туһунан уус-уран литэрэтиирэҕэ Реас Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы-сэһэнигэр суруйбута баар.

Алексей Елисеевич Бүлүү куоратыгар учууталлыы сылдьан, Үөһээ Бүлүүгэ Георгий Ефимович Потапов кулубаҕа мэлдьитин сылдьара, хонуктуура. 1913 – 1915 с.с. дьиэ кэргэнин киниэхэ олохтообута. 1914-1915 с.с. Исидор Куорамыкыга суруксуттуура уонна эмиэ Георгий Ефимовичтаахха олорбута. Онон сылыктаатахха учууталын Алексей Елисеевич кэпсээнин, икки улахан дьон санааларын үллэстэллэрин, тугу толкуйдуулларын, анааралларын, мөккүһэллэрин үгүстүк истибит буолуохтаах. Ол кэпсэтиилэр 16 саастаах оҕо киһи толкуйа, өйө-санаата уһуктарыгар, ситэригэр-хоторугар сабыдыаллара улахан буоллаҕа, үөрэх туһатын туһунан элбэх кэпсэтии да онно бардаҕа. Ол иһин үөрэҕин салгыыр туһуттан, училище эрэ таһымынан тохтоон хаалбакка, Исидор бүтэһик борокуотунан айаннаан кэлэн Дьокуускай куорат учительскай семинариятын үөрэнээччитэ буолар.

Литэрэтиирэ билимин үлэһитэ Людмила Реасовна Кулаковская 2013 с. Харбалаахха буолбут тыл кэмпириэнсийэтигэр маннык эппитэ: «Өксөкүлээх Өлөксөй икки сылы быһа үөрэппит учуутала, ону таһынан кылааһын салайааччыта, маҥнайгы олугу уурааччы учуутала буолар. Исиидэр, ис тутулугар дьиҥнээх үөрэҕи ылан, тылга, литератураҕа дьоҕурун уһугуннаран, дьон туһугар олоруохха диэн санаа олоҕун суолтата буолар дии саныыбын. 1914 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн ба¬ран Бүлүү управатыгар суруксутунан үлэлии киирэр. Бу кэмҥэ Г. Потаповка олорор, Кулаковскай эмиэ манна кэргэнинээн олороллор. «Письмо Якутской интеллигенции» суругун ырытан, салгыы сайыннара, чинчийэ сылдьар кэмэ. 1914 с. муус устар 8 күнүгэр бу Потаповка бииргэ олорор кэмнэригэр Реас Алексеевич Кулаковскай төрүүр. Дора Жиркова уон¬на Муся Потапова бэйэлэрин ахтыыларыгар суруйбуттарынан, Өксөкүлээх Өлөксөй саха тылын туһунан кэпсиир эбит. Кылаас таһынан ааҕыы курдук буолара буолуо дии саныыбын. Саха тыла, литературата хайдах сайдыахтааҕын эппит-тыыммыт, Пушкины, Некрасовы тылбаастаан үөрэнээччилэригэр тиэрдибит буоллаҕына ордук чугас сылдьыбыт, бииргэ олорбут оҕотугар Исиидэр Бараахапка төһөлөөх санаатын тиэрпитэ, үөрэппитэ-такайбыта буолуой?! Өксөкүлээх Өлөксөй көрдөһөн икки бырайыагы ыыппыт, Академияҕа көрдөрөн якутскай секцияҕа көрөн дьүүллээҥ диэн. И.Бараахап «совещание студентов-земляков» диэни тэрийэн, онно бырайыактарын көрдөрөн быһаарыы ылыммыттар. Ол туһунан бэрэссэдээтэллээбит Бараа¬хап оҥорбут докумуона туоһулуур. Ол курдук, киниэхэ истиҥ санаатын үйэтин тухары илдьэ сылдьыбытын суруйбут суруктарын «Милейший мой Исидор… Милейший мой друг…» диэн саҕалыырыттан көстөр. Маннык истиҥ сыһыаны мин ханна да көрө иликпин». («Исиидэр Бараахап уонна саха тылын саҕахтара». Сборник докладов научно-практической конференции.- Якутск. 2013 г.).

«Милейший мой Исидор» диэн тыллартан саҕаланар истиҥ сурук суруллар кэмигэр Исидор Никифорович номнуо Совнарком председателинэн үлэлээбит,   БСКП (б) КК марксизм-ленинизм курсугар үөрэнэ сылдьар кэмэ этэ. Манан сылыктаатахха, саҥа эдэр салайааччы Исидоры Өксөкүлээх олус чугастык саныыра көстөр.

Чахчы да «дьон туһугар олоруохха диэн санаа олоҕун суолтата» оҥорорго Улуу Киһи үөрэппитэ, такайбыта таах хаалбатаҕын Үөрэнээччитэ туоһулуур. Ону бигэргэтэн Николай Коняев «Алексей Кулаковский» кинигэҕэ («Жизнь замечательных людей» серия) этиитин холобур аҕалыахха сөп: «Образование – это об-ра-зо-ва-ни-е из учеников граждан своей родины, людей способных своим трудом, своим служением продолжить историю своего народа. Нет сомнения, что именно в таком об-ра-зо-ва-ни-и и заключалась суть педагогической работы Алексея Елисеевича Кулаковского. … проходя у него курс обучения, они действительно об-ра-зо-вы-ва-лись как граждане, как достойные представители своего народа».  Үөрэнээччиттэн гражданин буоларга иитэн, такайан, эппиккэ дылы, үөскэтэн таһаарыы, олук охсуу бэйэтэ туспа үөрэх эбээт.

Саха норуотун чулуу уола буоларын дакаастаан, 1920 сыллаахха 22 саастаах Исидор Никифорович олоҕор улахан тургутууну ааспыта. Оччотооҕу былаас тустаах үлэһиттэрэ кулун тутар ыйга Алексей Елисеевич улахан убайын Иван Елисеевиһы – Оонньуулаах Уйбааны, Таатта улууһун баһылыгынан үлэлээбит киһини, ылан хаайан  кэбиһэллэр. Онуоха Алексей Елисеевич үөрэнээччитигэр Исидор Никифоровичка убайын босхолуулларыгар көрдөһүү сурук суруйар. Көрдөһүү быһа гыныллыбатаҕа. Саас ыам ыйыгар арамачыыстаан атаҕынан кыайан хаампат буолбут киһи хаайыыттан тахсар.

Аптаныамыйа биир хайысхатынан сахатытыы этэ. Алексей Елисеевич: «… Я, хотя ярый сторонник якутизации, не одобряю краткосрочности ее проведения, думаю, что придется отсрочить срок хоть на полгода, иначе разбегутся все служащие у нас. Надо заметить, что 90% полезных служащих города Якутска русские, всякому бросается в глаза малочисленность работников из якутов», — диэн суруйбута. Бу сабыдыалынан буоллаҕа, үөрэнээччитэ Исидор Никифорович 1923 с. БКП(б) КК секретарыгар И.В.Сталиҥҥа национальнай каадырдары үөрэтии туһунан сайабылыанньата баар. Онно олохтоох ыччаты үөрэтии Саха сиригэр туһатын олохтоохтук быһаарбыта, ылыннарыылаахтык суруйбута. Саха сирин салайар олохтоох  каадырдар үрдүк үөрэхтэнэн, дойдуларыгар кэлэн толору үлэлиир усулуобуйаларын оҥорбута.

Улуу Учуутал Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй Саха Чулуу уолун Бараховы оҕо сааһыттан такайбытын, ыччат кэмигэр сүбэ-соргу тылларын эппитин, суруйбутун Исидор Никифорович Саха сирин салайарыгар суолдьут сулус гыммыта саарбаҕа суох дии саныыбыт.

«Киһи, кылгас да буоллар, орто дойду долгуннаах олоҕор олорсон, сырыыны сылдьан, айаны айаннаан, чаҕылхай олоҕу олорон ааһыахтаах. … Туһалаах. … Биллэн турар, дьон-норуот туһугар туһалаах. Киһи төһөнөн киэҥ, элбэх билиилээх да, оччонон норуотугар туһалаах буолуохтаах. Дьэ ол иһин, үөрэниэххэ наада», — диэн  Кулаковскай үөрэҕэ Исидор Никифорович Бараховка дьайан, Кыһыл Профессура институтугар тиийэ үөрэммитэ, политэкономияҕа хас да үлэ суруйбута.

Саха саарына, өркөн өйө Исидор Барахов Улуу Учууталга үөрэммит дьоллоох. Үөрэтээччи уонна Үөрэнээччи диэн таһым бастыҥ, уһулуччулаах холобура — Кинилэр.

Раиса Кулаковская: «Норуот эттэ, норуот ыллаата, норуот сүргэтэ көтөҕүлүннэ, норуот түмүстэ»

Бэчээккэ Аита ШАПОШНИКОВА бэлэмнээтэ

Раиса Кулаковская

Кулун тутар 16 күнүгэр киин куоракка Дьокуускайга, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр саха литературатын төрүттээччи, бэйиэт, учуонай, бөлөһүөк, уопсастыбаннай деятель, саха норуотун духуобунай лиидэрэ Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 140 сылын бэлиэтээтибит.

Норуоттар доҕордоһууларын дыбарыаһа бу күн ыалдьыттарын ураты дьоһуннук көрүстэ. Ол курдук, духобуой оркестр доҕуһуолунан, сахалыы таҥастаах Олоҥхо тыйаатырын артыыстара кэлбит дьону фойеҕа Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтигэр, олоҕор анаммыт кинигэ быыстапкатын уонна “Алексей Кулаковскай удьуордара” фото-быыстапканы көрөргө ыҥырдылар.

Дыбарыаска бу күн Өксөкүлээх сырдык аатыгар сүгүрүйээччилэр мустубуттар – элбэх ыччат, устудьуоннар, интеллигенция, куорат олохтоохторо бааллар. Тааттаттан улахан дэлэгээссийэ кэлбит. Саха суруйааччылара, култуура деятеллэрэ бу тэрээһиҥҥэ  доҕордорун, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччытын Бронтой Бедюровы ыҥырбыттар.

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков бэйэтин этиитигэр, Саха сирин историята саҥалыы суруллан эрэригэр тохтоото.

— 50-с сыллардаахха суруллубут Саха сирин официальнай историятыгар саха национальнай интеллигенцията киллэриллибэтэҕэ. Ол эбэтэр, кинилэртэн үгүстэрэ репрессия хаарыйбыт дьоно этилэр. Онон билигин учуонайдар, чинчийээччилэр, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһын бүттүүнүн иннилэригэр биһиги официальнай историябытын, умнуллубут дьоммут ааттарын төнүннэрэр сорук турар. Бу — Алексей Кулаковскай, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, Гаврил Ксенофонтов  курдук  бас-көс дьоннордоох бүтүн  көлүөнэ саха чаҕылхай  интеллигенцията! Бу үлэни биһиги дьоһуннаахтык толоруохтаахпыт, — диэтэ Александр Николаевич.

“Генийдэр төрөөбүт дойдуларыгар, дьиэлэригэр-уоттарыгар төннөллөрө тугун үчүгэйэй!”, — диэн, куруутун буоларын курдук,  уобарастаан, чаҕылхайдык эттэ Өксөкүлээх туһунан Бронтой Бедюров.

Оттон Алексей Елисеевич улахан сиэнэ Раиса Реасовна Кулаковская, эһэлэрин аата умнуллубатын иһин бары Кулакуоскайдар ааттарыттан сахатын норуотугар, бырабыыталыстыбаҕа истиҥник махтанна уонна балтын Людмила Реасовнаны – Өксөкүлээх Өлөксөй айар, научнай үлэтин нэһилиэстибэтин чинчийээччини үрдүк, дьоһуннаах наҕараадатынан ис-сүрэҕиттэн эҕэрдэлээтэ.

Үөрүүлээх чаас түмүктэниитигэр, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Доҕордоһуу дьиэтигэр мустубут дьон талах курдаах Таатта талыы уолаттара – аҕалар уонна оҕолор Өксөкүлээх хоһооннорун ааҕан ньиргитэллэрин иһиттилэр.

Татьяна МАРКОВА, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru


Кулун тутар 16 күнүгэр Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх төрөөбүтэ 140 сылыгар аналлаах үөрүүлээх мунньахха Раиса Реасовна Кулаковская этиитэ.


А.Е. КулаковскийЭтэллэр этэ: «Аҕаҕытын ыраахтааҕы курдук тутаҕыт», — диэн. Кини санньыйар, санааргыыр күннэригэр ийэбит эрэйдээх этэр этэ: «Аҕаҕытын кытта кэпсэтиҥ, кини аттыгар баар буолуҥ, кинини сааратыҥ», -диирэ.

Эн ыксыыр, тиэтэйэр, кыһалҕаҕа ылларбыт күннэргэр ийэ тылыҥ, эн ийэҥ, буоллаҕына, барыта нарыннык, наҕыллык, чиҥник олоҕор түһэр.

Өксөкүлээх Өлөксөй төрөппүт оҕотун саамай улахан оҕото буолан эһиги иннигитигэр тураммын, долгуйарым, умнарым-тэннэрим  дэлэ буолуо дуо. Бу тырыбыынаттан тутуһан туран, тылланыахпыттан Эһэм диэн ааттаабыт киһибин (төрүөхпүттэн аҕам кининэн киэн туттарга үөрэппитэ, киниттэн араарбатаҕа), норуот даҕаны кинини биирдэ да түөрэ-таары саҥарбатах киһитин туһунан бүгүн бу курдук быыкаайыктык, субу курдук этиэхпин баҕарабын.

Кини туһунан мин этиэм дуо. Кини туһунан норуот эттэ, норуот ыллаата, норуот сүргэтэ көтөҕүлүннэ, норуот түмүстэ диэн этэбин. Онон сахам норуотугар биһиги Кулаковскайдар ааттарыттан сүрдээх улахан махтал, баһыыба тылбын этээри таҕыстым.

Мин Дмитрий Кононовиһы (Суорун Омоллоон – ред.) кытта 18 сыл бииргэ үлэлээбитим. Оттон Дмитрий Кононович Өксөкүлээххэ үөрэммит эбит. Дмитрий Кононович аҕабын үөрэппит. Аны онтон Дмитрий Кононовичка мин үөрэнээччи буолбутум. Бэртээхэй дьоннор ортолоругар үөскээммин, өйдөрүгэр-санааларыгар уһуйуллубут буоламмын, мин манна кинилэргэ бүгүн улахан, сүдү махтал тылбын этиэхпин баҕардым.

Арай эһэбит кэриэһин толорбут ытык дьон манна баар буоллуннар. Кинилэр этиэхтэрэ этэ: «Тыый, биһиги Өлөксөйбүт кырдьык даҕаны оннук буолуохтаах этэ!». Кинилэри кини уулуссатын устун хаамтарыахпыт этэ, бу эһэм аатынан дыбарыаска сырытыннарыахпыт этэ, кини дыбарыаһын иилээн илдьэ иһэр Яна Викторовна коллективын кытта көрсүһэннэриэхпит этэ, кини памятнигын аттыгар илдьиэхпит этэ, космоска кини хоһооно дуорайбытын иһитиннэриэхпит этэ. Бу дьикти буолбат дуо? Наһаа дьикти! Итини остуоруйалаан эрэр курдук өйдүөххэ, саныахха эмиэ сөп. Ону таһынан кини нэһилиэстибэтин үөрэтэр институт аһылынна, өркөн өйдөөх учуонайдар манна мунньустаннар кини талба талаанын дьоҥҥо, аан дойдуга таһаараллар.

Кини айымньыта япон тылынан саҥарда, атын омуктар тылларыгар тылбаастанна. Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Ити мин эһэм дуо, итинник эһэлээх буолуохха сөп дуо, — диэн бэйэбиттэн сороҕор ыйытыахпын баҕарар курдукпун.

«Махтаныам этэ аны наһаа улаханнык таптыыр, куруук аймах курдук саныыр суруйааччыларбар, учуонайдарбар.»

Эһэм барахсан баара буоллар! Кини 49 сааьыгар өлбүтэ. Букатын оҕо дии. Биһиги билигин 50 да саастаах киһини оҕолуу ньээҥкэлээн ыйан-кэрдэн олоробут. Хайдахтаах өркөн өй киһи олорон ааспытын киһи өйүгэр батарбат.

Мин аҕам Алексей Елисеевич биэс оҕотуттан собус соҕотох хаалбыта. Кырдьык даҕаны оҕолоох буолуу диэн дьол. Оттон оҕо төрөппүтүн туйаҕын хатарар буоллаҕына, кини суолун өссө чиҥэтэн бара турар буоллаҕына, бу икки төгүллээх дьол.

Аҕам аҕатыгар «Аҕам олоҕо» диэн тылынан бэртээхэй памятник туруоран барбыта. Эһиги аҕаҕытын үйэҕит тухары сымыйанан үөх да үөх буоллаххытына, хайдах тулуйуоххутуй, туох эттээх сииннээх буолаҥҥыт? Ону мин аҕам тулуйбута, эһиэхэ эрэнэн, норуокка эрэнэн, аҕам кырдьыга көстүө диэн. Хайаан да аҕабыт норуокка тахсыа диэн. Наада буоллаҕына норуот кинини хостоон ылыа диэн этэр этэ.

Аҕабытын биһиги наһаа үчүгэйдик туппуппут. Аҕыс оҕо этибит. Этэллэр этэ: «Аҕаҕытын ыраахтааҕы курдук тутаҕыт», — диэн. Кини санньыйар, санааргыыр күннэригэр ийэбит эрэйдээх этэр этэ: «Аҕаҕытын кытта кэпсэтиҥ, кини аттыгар баар буолуҥ, кинини сааратыҥ», — диирэ.

Кини ыарыһах этэ, сүрэҕэ ыалдьара. Сааһын тухары эрэйи эҥэринэн тэлбит киһи оҕото ыарыһах буолара биллэр буоллаҕа.

Биһиги ийэбит киниин көрөн-харайан, үтүө майгытынан 79 сааһыгар атаарбыта. Оруобуна бу билиҥҥи мин сааспар. Эрдэ барбыта дии саныыбын. Манна биһиги ийэбитигэр Татьяна Паповнаҕа ытыспыт тыаһын эмиэ аныаххайыҥ. Кини Өксөкүлээхтэн өлбөт ситимнэри салҕаан, намчы-нарын, холку биһигэр биһигини биһиктээн, ыраас дууһатынан аҕабытын көрөн-истэн илдьэ сылдьыбыта.

Махтаныам этэ аны наһаа улаханнык таптыыр, куруук аймах курдук саныыр суруйааччыларбар, учуонайдарбар.

Биһиги сиэннэр мээнэ сис туттан баран сылдьыбатахпыт. Аҕабыт эһэбит диэн оллоонноон олорон Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан иитэр, уһуйар чаастары ыыппат этэ да буоллар, сэрэнэн, кистээн өйдөтөр этэ.

Биһиги чуумпутук олорбуппут. Убайбыт Атос аҕатыгар анаан «Өксөкүлээх уола» диэн иккитэ төхтүрүйэн кинигэ суруйбута. Биһиги оҕолорбут Өксөкүлээх суолунан хаста да Өймөкөөҥҥө экспедициялыы бара сылдьыбыттара. Ярославскай музейыгар эһэлэрин туһунан экспозиция туруорбуттара. Биһиги оҕолорбут Өксөкүлээх Бүлүүтээҕи сылларын үөрэтэн дипломнай суруйбуттара. Ити курдук кыратык эмэ киниэхэ туһалаабыт, чооруос да тумсун саҕа үчүгэйи оҥорбут киһи диэн кыһаналларыттан мин сүрдээҕин үөрэбин. Оҕолорум барахсаттар манна бааллар, ити кэчигирэһэн олороллор. Күн диэки, күөх диэки, сибэкки курдук үүнэ, чэлгийэ туруҥ диэн эһиэхэ баҕарабын.

Эһэбит хоһооно космостан дуорайарыгар мин Опера уонна балет театрыгар соҕотох этим. Тоҕо эрэ. Бу мин онно олорон ытаатым ээ, бу эмээхсин. Олохпут-дьаһахпыт сайдыбытыттан эбитэ дуу, үөрбүтүм бэрдиттэн  эбитэ дуу… Сибилигин аҕам баара буоллар тобуктуу түһүө этэ диэбит санаабыттан дуу. Ол курдук долгутуулаах түгэн этэ!

Университекка эһэбитигэр институт аспыттара диэн эттим. Евгения Исаевна барахсан көмөтүнэн, соргутунан. Ол иһин мин киниэхэ бүгүн эмиэ махтанан ааһабын. Манна балтыбыт Мила, Людмила Реасовна үлэлиир. Кини итиччэ быыкаа, намчы бэйэтин көрүмэҥ, кини дьиҥнээх герой. Ол курдук эһэбит научнай биографиятын суруйда, аны Амыдайга урут уруккаттан биһиги аймах барыта көмүллэ сытар уҥуохтарын эргиттэрдэ. Онно Өксөкүлээх Өлөксөй түөрт оҕото, Таатта кулубата Оонньуулаах Уйбаан оҕотун, кийиитин кытта, биһиги ийэлээх аҕабыт, былырыыҥҥыттан убайбыт Атос сыталлар. Кини туохтан да дьулайбакка, —  былыргы киһи уҥуоҕун эргитии диэн киһи эрэ дьулайар дьыалата, биир бэйэм наһаа дьулайабын, — сүрдээҕин турунан туран онон дьарыктанна. Хас биирди оҕоҕо мрамор памятник оҥотторон, барыларын эргиттэрдэ.

Оттон бүгүн кини эһэбит аатынан республика үрдүкү знагын ылла. Мин ис сүрэхпиттэн балтыбын эҕэрдэлиибин. Ытыахпар диэри үөрдүм. Кэлбит атаххын кубулутума, Мила!

Алексей Кулаковский

Икки үйэ хабырыйсыылаах кэмнэригэр

 

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА

Климент Егорович ИВАНОВ 1936 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1990-1992 сс. Саха АССР министрдэрин Сэбиэтин, 1991-1993 сс. Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэринэн, 1993-1999 сс. Россия Президенин иһинэн үлэлиир өрөспүүбүлүкэ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн, ырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччынан үлэлээбитэ. «Бочуот знага», Үлэ кыһыл знамята уордьаннар кавалердара.

Бүгүҥҥү сэһэргэһээччим  олоххо көрүүлэрин, муудараһын, санаатын-оноотун кытта үгүс ааҕааччым үллэстиэн баҕала…

Олорбут олохпунан астынабын

— Климент Егорович, эн икки үйэ, икки общественнай тутул — социализм уонна ырыынак сыһыаннаһыыларын—хабырыйсыылаах кэмнэригэр олорбут, үлэлээбит киһигин. Олорон кэлбит олоххун хайдах сыаналыыгын?

— 80 саас диэн, кырата суох кэм. Бэйэм олорбут олохпуттан астынабын. Тоҕо диэ? Биһиги көлүөнэ дьон икки үйэни хабар, тосту уларыйыылардаах быыһык кэмҥэ олордубут, үлэлээтибит-хамсаатыбыт. Онон икки общественнай тутул олоҕун-дьаһаҕын көрдүбүт-иһиттибит. Ол курдук, сэбиэскэй кэмҥэ өрө күүрүүлээхтик, бэриниилээхтик социализмы тутуспуппут. Ити кэнниттэн саҥа Саха сирин уонна Россияны тутустубут.

Киһиэхэ олох биирдэ бэриллэр. Ол бэриллибит олоҕу, киһи дьоһуннаахтык олоруохтаах. Ити туһунан суруйааччы Николай Островскай бэйэтин кэмигэр олус үчүгэйдик эппит эбит. Кини: «Сааһыран баран, кэннигин хайыһан ааспыт олоххун анаардаххына, сирэйин кытарбатын курдук олорорго дьулус», — диэбит.

Мин сааһыран олорон санаатахпына, улуу суруйааччы эппитинии, киһи сирэйэ кытарбат олоҕун олорон кэлбиппин, орто туруу бараан дойду эндирдээх суолун устун сөптөөхтүк айаннаабыппын.

Эндирдээх олох муудараһа

Климент Егорович ИВАНОВ

— Социализмы туругурдуспут ааттаах хомуньуус, салайааччы киһи тосту уларыйыылаах кэмнэри хайдах ылыммыккыный? 

— Уопсастыба сайдыыта бэйэтэ туспа сокуоннардаах. Политическай балаһыанньа балысханнык уларыйар уустук кэмигэр, тус бэйэҥ туһугар буолбакка, норуотуҥ туһугар, ити үөскээбит кыһалҕаны, быһыыны-майгыны хайдах төлө түһүөхпүтүн, туоруохпутун сөбүй диэн ыйытыынан салайтаран үлэлиэхтээххин-хамсыахтааххын. Дьалхаан, революционнай балаһыанньа дойду үрдүнэн ааҥнаабыт буоллаҕына, сүүрүгү утары эрдэҥҥин туһаммаккын. Төттөрүтүн оҥочоҕо олорсо сылдьар дьоҥҥун-сэргэҕин дириҥ уу далайыгар тимирдиэххин сөптөөх. Хас биирдии киһи, салайааччы ити сүбэнэн-соргунан салайтарыахтаах. Эндирдээх олох муудараһа итиннэ сытар.

Өсөһөҥҥүн, ньоҕойдоһоҥҥун дьоҥҥор-сэргэҕэр көмөлөспөккүн. Өрө бараҥҥын туһаны ылбаккын, төттөрүтүн алдьатыыта элбэх, улахан буолуох этэ. Саҥаны, уларыйыыны туорайдаһан туһаммаккын. Социализм сайдыытыгар күүспүн-уохпун, сырабын биэрбит хомуньуус киһи, бу кэлбит уларыйыыттан, олохтон олох хомойбоппун.

Өрөспүүбүлүкэҕэ буолар тосту уларыйыылаах сылларга, саҥа судаарыстыбаннаһы, аныгы экономиканы тутууга бастакы президеммит Михаил Николаев ыытар реформаларын үлэтигэр кыттыһар, көмө буолар дьолго тиксибитим.

Сааһыран олорон санаатахпына, дьалхааннаах кэмҥэ сөптөөх суолу-ииһи тутуспут эбиппин.

Сэбиэскэй тутул үрэллиитигэр, ССКП партия бэйэтэ буруйдаах этэ. Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирии, уларыта тутуу, демократизация партия көҕүлээһиннэрэ этэ. Дойду экономикатын мөлтөөһүнэ ССКП салайа олордоҕуна, 1988 сылтан, саҕаламмыта. Итиннэ атын кими да буруйдуур табыллыбат. Михаил Горбачеву соҕотохтуу буруйдуур эмиэ сатаммат. Политбюро састаабыгар бэйэ-бэйэни өйдөспөт буолуу, түсүһэн биэрии таһаарыллыбыттара. Онон 1991 сыллаахха атырдьах ыйыгар ГКЧП буолбута. Манна барытыгар бэйэбит буруйдаахпыт.

ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутаттыы сылдьыбыттаахпын. Онно актыыбынай депутаттар, хомуньуустар бастаан партия иһигэр уларытыыны, демократизацияны киллэрэр туһунан этэллэр этэ. Аныгы сайдыылаах кэмҥэ үлэлиир дьоҕурдаах партия буолуохтааҕын туһунан бэлиэтииллэрэ. Партия Устаабыгар, бырагырааматыгар уларытыылары киллэрэр туһунан үгүстэр этэллэрэ. Хомойуох иһин, туох да уларыйыы буолбатаҕа. ССКП иһигэр консерватизм баһыйбыта. Уларытыыны киллэриини утарсар дьон кыайбыттара.

Сааһыран олорон толкуйдаатахпына, өскөтүн биһиги партиябыт, ССКП аан дойдуга үөскээбит быһыыга-майгыга дьүөрэлээн, Устаабыгар, бырагырааматыгар уларытыылары киллэрэн, үлэни-хамнаһы тэрийбитэ буоллар ССРС да, партия да оннунан хаалбыт буолуохтарын сөптөөх этэ. 1989-1991 сыллааҕы дойду үрдүнэн буолбут сыыһа-халты, Союз ыһыллыыта, оччотооҕу ССКП салайааччыларын итэҕэстэриттэн таһаарыллыбыта диэн сыаналыыбын.

Дойдуга тосту уларыйыылар киирбит дьалхааннаах кэмнэрэ миэхэ, биллэн турар, наһаа ыарыылаахтык ааспыттара.

Былаас киһини буортулуур дуо?

Климент Егорович ИВАНОВ
К.Е. Иванов, Т.И. Саввинова, И.Г.Игнатьев, А.К.Акимов Саха Сирэ Россия государствотын састаабыгар киирбитэ 375 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһинигэр, 2007 с.

— Климент Егорович, салайааччыга, политикка үүнэригэр-сайдарыгар сиэрэ-майгыта улахан оруоллаах дии саныыбын. Эн итиннэ туох санаалааххыный? Итини таһынан былаас киһини буортулуур дуо?

— Үчүгэй ыйытыы. Бэйэм өр сылларга салалтаҕа үлэлээбит киһи, салайааччыга, политикка үтүө майгы-сигили аан бастакынан наада дии саныыбын. «Былаас киһини буортулуур» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ити — бэйэлэрин хонтуруолламмат дьоҥҥо туһааннаах этии. Бэйэтин хонтуруолланар киһини былаас буортулаабат. Сорох дьон дуоһунастанан бараннар, мэлдьи итинник олоруохтаахтарын курдук саныыллар. Дьон-сэргэ интэриэһин көрбөттөр, бэйэлэрин интэриэстэрин инники күөҥҥэ туталлар. Бэйэлэрин үрдүктүк сананаллар. Дуоһунас, үп-харчы диэн киһиэхэ улахан тургутан көрүү буолар.

Сэбиэскэй тутулга партия дьиссипилиинэтэ, маны таһынан коммунизмы тутааччылар кодекстара диэн бааллара. Мөлтөхтүк быһыыланнаххына, партия линиятынан дьүүллэнэҕин. Үлэҕиттэн уһуллуоххун сөп.

Билиҥҥи демократия кэмигэр бу боппуруоска болҕомто ууруллубатын кэриэтэ. Дьиҥэ, судаарыстыбаннай сулууспалаахтар кодекстара, депутат этиката диэн бааллар. Хампаанньалар, тэрилтэлэр истэринэн кодекстар эмиэ бааллар. Ол эрээри олор туолууларын хонтуруоллуур тэрилтэ суох. Онон ити кодекстар үлэлээбэккэ тураллар.

Судаарыстыбаннай сулууспаҕа, хампаанньа улахан эппиэттээх үлэлэригэр ылыллыбыт дьонтон кодекска эппиэттииллэрин курдук ирдэбил баар буолуон наада. Ол тутуһулуннаҕына моральнай өттүнэн сатарыйыы бохсуллуох, коррупцияны кытта үлэҕэ да тирэх буолуох этэ. Дьону кытта дьон буолуохха наада.

Этэргэ дылы, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, дьон санаатын истэр, аахсар үгүс үтүө улахан салайааччылары билэбин. Кинилэр дьон-сэргэ дириҥ ытыктабылларынан туһаналлара. Үтүө сиэрдээх-майгылаах салайааччы салайааччы быһыытынан өр үйэлэнэр.

Үбүлүөйбүнэн сибээстээн, «Олоҕум аргыстара» диэн кинигэ бэчээттэтэн таһаартардым. Эдэр дьон үтүө дьонтон холобур ылалларын курдук гына суруйдум. Этэргэ дылы, киһи киһиттэн үөрэнэр. Бастыҥ дьону өрө тутуохха наада. Кинилэр уопуттарын киэҥник тарҕатыахтаахпыт. Киһи идеал оҥостор дьонноох буолуохтаах.

Кириитикэ эмиэ туһата элбэх. Биһиэхэ кириитикэ диэн суох. Баар итэҕэс олохтоохтук этиллиэхтээх. Уопсастыбаҕа тыл көҥүлэ хайаан да наада. Ол гынан баран тыл көҥүлэ сиэрдээх буолуохтаах. Сайдыылаах судаарыстыбаларга ирдэбил оннук.

Кэлтэйдии өрөспүүбүлүкэ улахан салайааччыларын эрэ кириитикэлиибит. Орто сүһүөх салайааччыларга болҕомто ууруллубат. Кинилэр, этэргэ дылы, бастарынан турдуннар, атахтарынан турдуннар, ким да наадыйбат. Ол иһин сорохтор аһара бараллар, дьон санаатын кытта аахсыбаттар. Инникитин бу боппуруоска улахан болҕомто ууруллуон наада. Хас биирдии салайааччы дьон туһугар үлэлиэхтээх, дьон туһугар кыһаллыахтаах. Бэйэтин эрэ санаатын (мнениетын) өрө тутуо суохтаах, атыттар санааларын истиэхтээх. Салайааччы бэйэтин быһыытын-майгытын хонтуруолланыахтаах.

Уонна манна даҕатан эттэххэ, үрдүкү былааска өр олорор, үлэлиир сыыһа. Ол иһин демократическай сайдыылаах дойдуларга президеннэрэ икки болдьохтон ордук олорбот. Биир үлэҕэ киһи муҥутаан таһаарыылаахтык уон эрэ сыл үлэлиир. Ити бэйэм уопуппуттан да көстөр. Уон сыл кэнниттэн киһи улугуран барар.

Саҥа парламентаризм хаһан үөскээбитэй?

— Эн биир мунньахха Саха сиригэр саҥа парламентаризм уос номоҕор киирбит Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтиттэн саҕаламмытын туһунан этэн турардааххын.

— 1990 сыллаахха аан бастаан Үрдүкү Сэбиэккэ альтернативнай төрүккэ олоҕуран, быыбар ыытыллыбыта. Онон ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ бастыҥтан бастыҥнар депутатынан талыллыбыттара. Састааба сүрдээх күүстээҕэ.

Ол иннинэ депутаттартан баччата дьахтар, оробуочай, үрдүк, орто үөрэхтээх буолуохтаах диэн разнарядка оҥоһуллара. Онно сөп түбэһиннэрэн, партия райкомнара бэйэлэрин депутаттарын альтернативата суох талаллара. Оттон быыбардарбыт өрө күүрүүлээхтик барар этилэр. Быыбарга кыттыы 99,9% тиийэрэ. Түргэнник куоластааһыҥҥа куоталаһыы буолара. Үрдүкү Сэбиэт президиумун бэрэссэдээтэлэ уонна сэкиритээрэ эрэ босхоломмут үлэһиттэр буолаллара. Оттон ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ 13 босхоломмут үлэһит баара. Маны таһынан урукку өттүгэр депутаттарынан ССКП чилиэннэрэ буолаллара.  Кырдьык, Саха сиригэр саҥа парламентаризм итинтэн саҕаламмыта диэн сыаналыыбын. ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ партиялааҕыттан, партията суоҕуттан тутулуга суох дьон депутатынан талыллыбыттара. Сокуоннар күүстээх дьүүллэһиилэр кэннилэриттэн ылыллар этилэр. Саҥа Саха сирин кэскилигэр бөдөҥ суолталаах докумуоннар, ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ суверенитетын туһунан Декларация, Төрүт Сокуоммут, бас билии туһунан сокуон, о.д.а. ылыллыбыттара.

Манна биир түгэни өйдүүбүн. Абыйга райкомҥа сэкиритээрдээн олордохпуна, Уолбут диэн нэһилиэк быыбардааччылара 17 мүнүүтэнэн куоластааһыны түмүктээннэр, өрөспүүбүлүкэҕэ бастаан турардаахпыт. Хайҕабыл бөҕөтүн ылбыппыт. Ити туһунан хаһыат барыта суруйбута.

Оппозиция диэн булгуччу наада

— Климент Егорович, оппозиция диэн наада дуо?

— Оппозиция диэн булгуччу наада. Ити демократия биир көстүүтүнэн буолар. Ол эрээри оппозиция судаарыстыба, норуот интэриэһин көрүөхтээх. Ити боппуруос икки өрүттээх. Наһаа түһүүлээх оппозиция абырыахтааҕар, алдьатар эрэ буолуон эмиэ сөптөөх.

Дьыаланы, үлэни-хамнаһы аллараа тардарга аналлаах, биллэ-көстө сатыыр оппозиция туһата, наадата суох.

— Билиҥҥи элбэх партиялаах дойду политическай систиэмэтин туох дии саныыгыный?

— Элбэх партиялаах политическай систиэмэ диэн сөптөөх. Ол гынан баран наһаа элбэх партиялар баар буолууларын утарабын. Инникитин үс-түөрт эрэ бэйэлэрин көрдөрбүт политическай партия хаалыаҕа. Биир баһылыыр-көһүлүүр партия баар буолара хайаан да наадалаах.

Ураты бэрээдэк баар буолуохтаах

— Өрөспүүбүлүкэ салайар кадрдарын иитэн таһаарыыга туох санаалааххыный?

— Эдэр киһи, үлэһит бэйэтин өйүнэн-санаатынан, билиитинэн-көрүүтүнэн өрө тахсар, карьератын оҥостор усулуобуйатын тэрийиэхтээхпит. Оччоҕо ыччакка тахсыылаахтык үлэлииригэр-хамсыырыгар интэриэс үөскүүр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу хайысханан үлэ барар. Кадр резервэтэ диэн баар. Ол эрээри, хомойуох иһин, лоббизм, таһыттан сиэтэн киллэрии, билсии-көрсүү омсолоох түбэлтэлэрэ бааллар. Итинник түгэннэргэ талааннаах ыччат суола-ииһэ сабыллар. Кадры сүүмэрдээһиҥҥэ ураты бэрээдэк баар буолуохтаах.

Быыбардарга эрэ буолбакка

— Оттон үүнэр кэскилбитин, ыччаты иитии-үөрэтии боппуруоһугар тугу этиэҥ этэй?

— Сэбиэскэй кэмҥэ оҕо, ыччат олоххо тардыһыылаах, дьулуурдаах, олоххо актыыбынай позициялаах буолуутугар октябренок, пионер, хомсомуол бөдөҥ оруоллаахтара. Кинилэр улахан хамсатар күүс этилэр.

Билигин «Биир ньыгыл Россия», «Сиэрдээх Россия», РФКП, ЛДПР политическай партиялар истэринэн ыччаттар түмсүүлэрэ баар курдуктар. Ол эрээри быыбардар эрэ иннилэринэ мустубута буолаллар. Былаах туталлар, үөгүлүүллэр. Субуотунньуктаабыта буолаллар. Онон оҥорор дьыалалара бүтэр. Маннык общественнай тэрилтэлэр туһалара кыра. Көрүнньүк эрэ курдук сылдьаллар.

Билигин бэйэтэ туһунан Устааптаах, ирдэбиллээх, тутуллаах, салайар кадрдардаах дириҥник хорутан дьиҥнээхтик үлэлиир ыччат тэрилтэтэ наада. Итини өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ тэрийэр, биллэн турар, уустук. Бу үлэ үөһэттэн, Россияттан саҕаланыахтаах. Маны «Биир ньыгыл Россия» партия баһылыахтаах-көһүлүөхтээх.

Кырдьартан куоппут суох эрээри

— Климент Егорович, сааһырдаххына, хайдах олоҕу олорон кэлбитиҥ сэбэрэҕэр суруллар диэн этээччилэр. Эйиэхэ киһи хайдах да 80 сааһы биэрбэт. Ити кистэлэҥэ туохханый?

— Ити ыйытыыгар хайдах да, эппиэттэстэхпинэ табыллар (күлэр). Хайа да киһи кырдьыыттан ханна да куоппат. Ол эрээри ис туругуҥ, доруобуйаҥ бэйэҕиттэн улахан тутулуктаах. Эн ис санааҥ ыраас, сырдык буоллаҕына, үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыһар, кыраттан да үөрэр буоллаххына, доруобуйаҥ тупсар. Маны таһынан эдэргиттэн чөл олоҕу тутуспут, сөптөөхтүк олорон кэлбит, онтон дуоһуйууну ылар буоллаххына, үйэҥ уһуур. Уһуннук олорууга майгыҥ-сигилиҥ эмиэ оруолу оонньуур.

Кэргэммэр махталым улахан

— Кэпсэтиибит түмүгэр, улахан тойон олоҕун аргыһа буолар чэпчэкитэ суох буолуохтаах, телевидениенан биир биэриигэ кэргэммэр улахан махталлаахпын диэн этэн турардааххын.

— Кырдьык, үөрүүбүн-хомолтобун тэҥҥэ үллэстэр олоҕум аргыһыгар Татьяна Ивановнаҕа улаханнык махтанабын. Салайааччы үлэлииригэр, сынньанарыгар усулуобуйа баар буолуохтаах. Ону тэрийэр ханнык да сулууспа суох. Итиннэ кэргэниҥ улахан оруолу оонньуур. Олоҕум аргыһа наһаа да улахан ноҕоруусканы сүгэн кэлбит эбит диэммин үрдүктүк сыаналыыбын. Аҥаардас көһүүбүт да сыанан-арыынан аҕаабат. Абыйга, Сунтаарга, Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ уонна Дьокуускайга көһүтэлии сылдьыбыппыт.

Билиҥҥи курдук «первая леди» диэн өйдөбүл суоҕа. Кэргэҥҥин кытта бииргэ сылдьар буоллаххына күлүү гыналлара. Кини биллэр-көстөр үлэҕэ үлэлиирэ табыллыбата. Кылгастык эттэххэ, күлүккэ сылдьаллара. Улахан салайааччылар кэргэттэрэ кыахтарын ситэ туһамматах холобурдара элбэх. Мин кэргэним Тааттаҕа райкомол иккис, Чурапчыга райсовет исполкомун сэкиритээринэн үлэлии сылдьыбыта. Олоҕун аргыһа салайааччы буолан, ол күлүгэр хаалан хаалбыта.

— Климент Егорович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Саха бастыҥ олоҥхоһута этэ. А.Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык туһунан

Александр Васильевич КИРИЛЛИН, М. К. Аммосов аатын сүгэр Саха Республикатын государственноһын историятын Республикатааҕы музейын салайааччыта.

Көрүҥ быһыытынан араарар буоллахха, саха норуотун баар-суох сүдү, бастыҥ айымньытынан биһиги олоҥхобутун ааттыыбыт. Олоҥхо (эпос) бөдөҥүнэн, тыла-өһө баайынан, маанытынан, ис хоһооно киэҥинэн, дириҥинэн, сырдыкка, кырдьыкка, кэскилгэ тардыылааҕынан даҕаны барыбытын сөхтөрөр.

Олоҥхо түҥ өбүгэлэрбит саҕаттан норуот уус-уран баайа буолар буолан сүтэн хаалбакка аныгы кэмҥэ диэри тиийэн кэлбит айымньы. Кини үксүгэр уустаан-ураннаан ааспыт кэми, сири-уоту, айылҕаны, дьону-сэргэни, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр, тиһэҕэр сырдык санаалаах норуот хорсун-хоодуот бухатыыра (геройа) хараҥа санаалаах өстөөхтөрүн хайдах кыайарынан ойууланан түмүктэнэр. Ол иһин олоҥхобутун нууччалыы «якутский героический эпос олонхо» диэн ааттыыллар. Олоҥхоһуттар бары даҕаны дьоҕурдаах дьон буолаллар эрээри билигин кинилэри эмиэ араараллар. Айааччыларга, тупсарааччыларга уонна үтүктэн эрэ толорооччуларга. Ол иһин сорохтору «ийэ олоҥхоһут» диэн ааттыыллар. Ону таһынан хас биирдии олоҥхо ис хоһоонунан, кээмэйинэн, толорооччутун дьоҕурунан эмиэ ураты буолар.

Нам улууһугар, атын улуустарбытыгар курдук, үйэлэр усталарыгар ахсаана биллибэт элбэх олоҥхоһут баар буола сылдьыбытын туһунан сэрэйэн көрөбүт. Билигин 60-ча эрэ олоҥхоһут аатын билэбит. Олортон даҕаны сорохторун толору ааттара уонна чопчу ханнык олоҥхону толорбуттара биһиэхэ тиийбэтэх. Кэлиҥҥи кэмнээҕи олоҥхоһуттар тустарынан син сиһилии соҕус билиилээхпит. Кинилэр ахсааннарыгар Хатырык нэһилиэгиттэн төрүттээх Афанасий Сивцев-Дьиибэ Бытык диэн олоҥхоһут баар.

Афанасий Егорович (Георгиевич1) Сивцев-Дьиибэ Бытык2 бэйэтэ этэринэн 1882 сыллаахха, онтон төрөппүттэрэ таҥара дьиэтин кинигэтигэр киллэртэрбиттэринэн 1890***3 сыллаахха Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини Хахтуга уола Хантаха диэн, 1686 сыллаахха төрөөбүт Хатырык нэһилиэгин киһититтэн төрүттээх.

Афоня кэрэ куоластаах этэ. Кыра эрдҕиттэн уолчаан эбэтин (аҕатын ийэтэ) Новгородова Евдокия Ивановна (1838 с.т.) ыллыыр ырыаларын уонна кэлбит олоҥхоһуттары сөбүлээн истэрэ, тугу өйдөөн хаалбытынан үтүктэ сатыыра. Ону көрөн Нам Түбэтигэр олорор күтүөтэ, олоҥхоһут Яков Пестряков, уолу олоҥхолуурга төһө табылларынан үөрэтэ сатаабыта. Ити курдук, Хатырык нэһилиэгин дьадаҥы ыалын оҕото Афоня, оскуолаҕа үөрэммэтэр даҕаны, кыра эрдэҕиттэн олоҥхо уонна ырыа-тойук эйгэлэригэр киллэриллэн, абылаҥнарыгар ылларан, дьоҕурдаах дьону үтүктэн, дорҕоон кистэлэҥин баһылаан, тылын-өһун чочуйан Хатырык нэһилиэгин дьонун сэҥээриилэригэр уйдаран, улам ыллаан уонна олоҥхолоон барбыта.

ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар эдэркээн Афоня Сивцев диэн уол олоҥхолуурун биир дойдулааҕа, киниттэн 7 сылынан балыс уол, чугас олорор Аммосовтар ыал сэргэх оҕото Максим 12 сааһыгар диэри сөбүлээн истэрэ эбит. Онон сылыктаатахха Сивцев Афоня кэлин саха улууканнаах политическай-государственнай деятелэ буола үүммүт Максим Кирович Аммосов олоҥхо эйгэтигэр киирэригэр, олоҥхону сөбүлүүрүгэр, саха норуотун киэн туттар айымньытын курдук көрөрүгэр олук уурсубут киһи буолар эбит. Кэлин, М. К. Аммосов үөлээннээхтэрин кытта бэйэтэ төрүттээбит республикатын салайааччыта буолан баран, уус-уран айымньыга улахан дьоҕурдаах доҕорун П. А. Слепцову-Ойуунускайы кытта, олоҥхо саха норуотун олоҕор сүҥкэн суолталааҕын сөпкө өйдөөн, советскай кэмҥэ олоҥхону норуот бастыҥ айымньытын курдук көрөн сайыннара сатаабыта. Ити баҕа санаата ситэ кыаллыбатаҕа, ол саҕанааҕы сэбиэскэй былаас үрдүкү салалтатын быһаарыытынан 1928 сыллаахтан ылата Москваҕа ыҥырыллан үлэлээбитэ, дойдутугар кэлэр бырааба 10 сылга быстыбыта.

Онтон дойдутугар хаалбыт доҕоро П. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону сурукка-бичиккэ түһэрбитэ, олоҥхоһуттары төһө кыайарынан өйөөбүтэ.

Олоҥхоҕо чугас буолан Максим Кирович 1937 сыллаахха Киргизия республикатын салайа олорон киргиз омук “Манаас” диэн эпоһын (аймахтыы киргиз омук «олоҥхотун») репрессияҕа түбэһиэр диэри олохтуу, сайыннара сатаабыта, төһө кыайарынан көмүскэспитэ.

А. Е. Сивцев 1909 сыллаахха, 19 састаах эдэр олоҥхоһут Хатырыгын нэһилиэгиттэн көһөн, дьонун кытта хоту баран Булуҥҥа, Верхоянскайга, Аллайыахаҕа уонна Анаабырга олоро, үлэлии сылдьыбыта. Төрөөбүт сиригэр 20-тэн тахса сыл буолан баран эргиллибитэ. Ити кэм устата улаханнык олоҥхолооботох буолан тохтуу сылдьыбыт курдук бэлиэтэппит этэ. Саха сирин хоту өттүгэр олорор олоҥхоһуттар хайдах олоҥхолуулларын биирдэ эмэ түбэһэн истэр эбит уонна сорох олоҥхолору олус сөбүлээн, өйдөөн хаалбыт.

Кини дьиэ кэргэнин туһунан этэр буоллахха, бастакы кэргэнэ Иккис Модуттан төрүттээх Орлова Мария Гавриловна диэн эбит уонна иитэ ылбыт кыыстарын аата Параскева. Биир төрөппүт уоллаахтара сэрииттэн төннүбэтэх үһү.

1937 сыллаахха, хотуттан эргиллэн кэлэн Хатырыгын сиригэр олордоҕуна, П. А. Ойуунускай Нам улууһугар тахса сылдьан Сивцев Афанасий Егорович олоҥхолуурун истэн сөбүлээбит уонна бэйэтин кытта илдьэ барбыт. Ити сылдьан, А.Е.Сивцев Платон Алексеевич көҕулээһининэн тэриллибит күрэххэ кыттар уонна үс биллиилээх олоҥхоһуту кыайан бастакы миэстэни ылар. Бу олоҥхоһуттары кыайыыта А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык бөдөҥ, күүстээх олоҥхоһут буоларын кэрэһэлиир. П. А. Ойуунускай курдук олоҥхону сиһилии билэр киһи Афанасий Сивцевы бэйэтин кытта илдьэ сылдьан олоҥхолотон олус сөбүлээбит уонна Дьиибэ Бытыкка махтанан, үтүө өйдөбүнньук буоллун диэн патефон бэлэхтээбит. 1937 сыллаахха патефон диэн тэрил аҕыйах буолан олус бөдөҥ бэлэх ахсааныгар киирэр эбит. Итинэн сылыктаатахха 1935 сыллаахха тыл уонна культура научнай-чинчийэр институтун тэрийбит П. А. Ойуунускай олоҥхоһут Дьиибэ Бытыгы олус үрдүктүк бэлиэтээбит.

1941 сыллаахха Дьиибэ Бытык 51 саастааҕа. Сэрии саҕаланыан иннинэ, муус устар 4 күнүгэр саха фольклорун чинчийээччи Г. М. Васильев Нам оройуонугар тахса сылдьан суруйбутунан көрдөххө, Афанасий Егорович ити кэмнээҕи туһанар айымньыларыгар үс олоҥхо уонна үс ырыа баар эбит. Ол иһигэр, улахан олоҥхо — «Туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыыр» (Булуҥ кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Курутуу Баһылайтан истибит эбит), уһаттахха 4 чаастан уһуур обургу соҕус «Иирээннээх кутурааннаах Игирэ Хара» олоҥхо (Уус-Дьааҥы кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит) уонна бэйэтэ айбыт «Оҕо Одьунаас Бөҕө» диэн аныгылыы сир дойду былдьаһыытын туһунан олоҥхото. Ыллыыр ырыаларыгар, А. Е. Кулаковскай Булуҥҥа суруйбутуттан ааҕа олорорун истибититтэн — «Тилигирээмэ турбут ырыата» (Ойуун көрүүлэммит), Нам оройуонун Белоусов диэн улахан ырыаһытыттан истибит «Борокуот ырыата» уонна Хатырык нэһилиэгин олохтооҕуттан, Василий Поповтан истибит «Мачайар Баһылай» диэн ырыалардааҕа суруллубут.

Сэрии ыар сылларыгар А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык дьон санаатын көтөҕөр инниттэн, сырдык күүс-санаа кыайа-хото өрөгөйдүүрүнэн түмүктэнэр саха айымньытын – олоҥхону — биир дойдулаахтарыгар төһө кыаҕа баарынан ыллаан-туойан иһитиннэрэр буолбута. Эбиитин, урут истибит олоҥхолоруттан өйүгэр хатаабытын бэйэтэ сайыннаран, уларытан «өстөөхтөрү кыайар-хотор бухатыырдаах» олоҥхотун ахсаана өссө элбээбитэ. Бу кини аҕа дойдутун көмүскүүр сэриигэ ситиһиллибит норуотун улуу кыайыытыгар киллэрсибит бэйэтин сэмэй кылаата буолар. Ол туоһутунан, саха фольклорун чинчийээччи Мария Васильевна Мордовская советскай армия кыайыытын өрөгөйдүү хаамтарбыт 1945 сыл сайыныгар (от ыйын 25 күнүгэр) Дьиибэ Бытык айымньыларын сурукка туһэрбитэ буолар. Онно А. Е. Сивцев сөбүлээн толорор айымньыларыгар (эбиллии киирэн) барыта 7 олоҥхо, 5 ырыа баар буолбут. Ол иһигэр саҥа олоҥхолоро: «Элий Хаара бухатыыр» (Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит), «Уйунаас Бөҕө бухатыыр» (Курутуу Баһылайтан истибит), «Хаан Дьалаах бухатыыр» (күтүөтүттэн Яков Пестряковтан истибит олоҥхото), «Эр соҕотах» уонна «Үрүҥ Уолан». Эбии 3 саҥа уһун ырыалары ыллыыр буолбут: «Остуолба турбут ырыата» (Ойуун түүлүттэн), «Остуол ырыата» уонна киһини-сүөһуну хоһуйан, бэйэтэ өйүттэн ылан таһаарар олус уһун ырыата.

1945 сыллаахха, Улуу Кыайыы ситиһиллибит сылыгар Афанасий Егорович Сивцев- Дьиибэ Бытык 55 сааһыгар үктэммитэ. Ити кэмҥэ Кыһыл Талаһаҕа иккис кэргэнинээн Дарьялыын иккиэн эрэ олороллоро.

Хатырык нэһилиэгэр буолбут Кыайыы ыһыаҕар «Каганович» колхуос үлэһитэ, ааттаах олоҥхоһут А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык түһүлгэ арҕаа өттүгэр олорон эрэн олоҥхолообутун Модуттан төрүттээх норуот ырыаһыта Тихонов К. Н. эдэр сылдьан илэ хараҕынан көрбүт, олоҥхолуурун истибит. Кини оҕонньор сорох тиистэрэ суох этэ диэн кэпсиир. Афанасий Егорович ити күн — Кыайыы ыһыаҕар, саха бухатыырдарын кыайыылаах-хотуулаах түгэннэрин ойуулаан-дьүһүннээн хоһуйар олоҥхолорун Аҕа дойдуну көмүскүүр улууканнаах сэриигэ кыттан, советскай армия кэккэтиттэн кыайыылаах эргиллибит саха сирин албан ааттаах буойуттарыгар анаан үөрэ-көтө толорбута. Төрөппүт уолун туһунан эмиэ санаатаҕа.

А.Е.Сивцев олорбут 5,5×5,5 иэннээх дьоҕус дьиэтин 1951 сыллаахха сэрии ветерана Дмитрий Егорович Терехов-Бөллөйө диэн киһи «Каганович» колхоз сириттэн Модукка көһөрөн аҕалан олоро сылдьыбыт. Бу дьиэ билигин да баар — салҕааһыннаах, таһыттан штукатуркалаах, Мир диэн уулусса 31-гэр, стеклопакет түннүктээх турар.

А. Е. Сивцев аймахтара Нерюнгрига уонна Эдьигээккэ олороллоро биллэр.

Туус маҥан аттаах 

Тойон-Доҕуһуол Бухатыыр5

(Дьиибэ Бытык олоҥхотуттан быһа тардыы)

Тумул хара тыа туллан-хайдан киирбитин курдук, туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыырга үс кырыылаах, түөрт ончохтоох кылааннаах Кыыс Модуйа бухатыыр Күн Дьирибинэ бухатыыры илдьиттээх ыытар: кэлэн мин эргэ тахсарбар кулун буоллун диэн.

Ону Тойон Доҕуһуол үүрэн ыытар уонна атын ыҥыран ылар, Аал-кудук маһын иччититтэн сүбэлэтэр.

Аал-кудук мас иччитэ торбос сонноох эмээхсин буолан тахсан Кытай Бахсы уустарга туттар сэпкин сэбиргэлгин чочуттаран, бэйэҥ тимир хатарар уулатыгар сытан хатан кэл, эн оҥорууҥ улахан, онтон ордугу билбэппин, миэхэ иккиһин охсо-тэбэ эргийимэ диэтэ.

Маныаха ол киһи атын миинэн айаннаан үс титирик сэргэлээх Халаарык буруйун иннигэр Кытай Бахсы уустарга Хаскыйдаан Куо диэн куһаҕаннарын ыраастыырга … абааһы кыыһыгар тиийэр.

Абааһы кыыһа кэргэнинэн кэмчи, дьахтарынан намчы буолаайаҕын нохойдоон диир. Маныаха Тойон Доҕуһуол дорообо биэрэн, этэргин кэннэки сыта-тура кэпсэтиэхпит, хата мин сорукпун толоруохпар сэбэ суоҕу сэптиир, тэрилэ cyoҕy тэрийэр ааттарыгар Кытай Бахсы уустарыгар кэллим, ону баран бэрт түргэнник эт диир.

Ону ол күтүр оччону диэҕэ дьаабыланан-иирэн ытыы-соҥуу, ыллыы-туойа турда. Омунугар уокка буһа сыһыталыыр. Оһоххо охсулла-охсулла ылаан-кэпсээн дьалкыһытан Тойон Доҕуһуол илдьитин этэр. Таҥас-сэп оҥоттороругар туох да манньата суох үһү диир уонна уҥан тэнтэйэн хаалар.

Оҥоруулаах ыйаахтаах киһи буолан кинини уолларын курдук көрөн ыҥыран кыһаларыгар уһаараллар: үс түүннээх утуйбутун да уҥмутун биллэрбэккэ уһаара-уһаара таҥнар таҥаһын туттар сэбин оҥорон кээһэллэр. Букатын атын наһаа улахан киэптээх көрүҥнээх бухатыыр киһи буолан уһукта биэрдэ (батас, мээчик, батыйа, чаачар-саа, охтор, сүллүгэс).

Барарыгар тэлгэһэҕэ тахсан Кытай Бахсы мааны уустара арыаллаһан туоран бары тэҥҥэ түһэрэн алҕаан хаалаллар, түннүгүнэн-үөлэһинэн. Кутаар, түбэспиккин тэҥнэтээр дииллэр. Онно Тойон Доҕуһуол үөрэн-махтанан ыллыыр.

Ити кэнниттэн атын миинэн Илин халлаан аннын диэки дьүүллэ-дьабыта биллибэттик айаннаан түһэ турда.

Дьиэтигэр тиийэн Аал уотун, Аан дойдутун иччилэриттэн алҕаан айакка барар киһи быһыытынан көрдөһөр: ыраах охсуһа барабын, дьиэбин, малбын, баайбын, сүөһүбүн барытын харыстаан көмүскээҥ диэн.

Икки-үс төгүрүк сыл буолуом, киһи буолар кэскилбин, саха буолар алгыһым туһугар барабын, быраһаайдарыҥ диир уонна атын илин диэки хайыһыннараат кымньыылаан кэбистэ.

Айана алыс күүстээх буолан алыс ыраах тиийдэ. Ааттаах үтүө дойду ыырыгар, илгэтигэр тиийэн Күн Дьирибинэни ситэ баттаан ылла: охсуһуу-этиһии буолбатын диир буоллаххына суолтан уҥа-хаҥас өттүгүнэн туораан кулу, оттон суор-тураах аһылыга буолуоххун баҕарар буоллаххына туора тур диир.

Онуоха биирдэрэ эллиэ сэнээн үөҕэн, хаһан кэлэн тэҥнэһээри диэн кэлбиккин кэмсиннэриэм, оройгун тобулуом, адьарай маска ыйыам, сэптэ сэбиргэллэ, быата туһахта бэлэмнээҥ, хаайыахпытын диир.

Онуоха охсуһаллар. Биирдэрэ кыайан-хотон, биирдэрэ ааттаһан-көрдөһөн барда. Ону истибэккэ кэлгийэн, атыгар көтөллөөн баран илин диэки түһэ турда. Сүрдээх үгүс киһилээх, сүөһүлээх, баайдаах дойдуга ыалларга тиийэн кэллэ.

Маныаха, сэргэ төрдүгэр көрөртөн үчүгэй дьахтар тахсан, атын сыҥааҕыттан тутан туран тыл эттэ, дорообо биэрдэ: миигин үөһээ халлаантан домньут Айыы Умсуур диэн удаҕанынан анаан түһэрбиттэрэ, Күн Дьирибинэ бухатыыр кэргэнэ буолабын, дьэ киирэҥҥин хонон бар диир, улахан улааммытын охторуохпут диир.

Анараа киһи кыһаммакка ааһа турар. Онуоха Умсуур удаҕан кыраан хаалар:

үөлэһиҥ кырыарыахтын, аҕыс маҕанаҥ адаарыйыахтын, тимирэн баран дабайбат, түһэн баран күөрэйбэт буолаар, чай килиэ эҥэрдэнээр, — диир.

Маныаха киһи кыһаммакка эрэ айаннаан түһэн барбыт. Сэттэ хонон баран Кыыс Модуйа алааһын арҕаа саҕатыгар киирбит илбис туспут сирэ, куолай куллугураабыт дойдута буолбут.

Онуоха көрдөҕүнэ Кыыс Модуйа утары аттанан иһэр эбит, икки ат күөн күөннэринэн кэтиһэ түһэн баран кэннилэринэн чугуйаллар, онуоха саҥа саҥарар: илдьитим тиийдэҕинэ диэммин көрсө кэлбитим, куһаҕан эккиннэнэн кэлбиккин, мин тылбын ылын — Ытык Умсуур удаҕан эрин уҥуоҕун бэйэтигэр илдьэн биэр, эйэлээх буолуох буоллаххына инньэ гын, оттон итини ылымматаххына эргийдэхпинэ иэччэҕим эргийдин диир.

Киһи атыгар сыһаран кэлбит киһитин өссө үчүгэйдик кэлгийэн кэбиһэн баран атыгар саҥара турда: Бу Күн Дьирибинэ бухатыыры үөһээ илдьэ таҕыс, быраһаай! — диир. Ата халлааны аннынан көтөн унаарыс гынан хаалар. Дьахтар эмиэ субурус гынан хаалла.

Биир киһи аҥар атаҕын сөһүргэстээн, аҥар хараҕын быһа симэн олордо. Түүн үөһүн саҕана абааһы уолун саҥатаа иһилиннэ: илин халлаан, coҕypyy халлаан уолаттарын кыайбытым, бу туох наадалаах маҕай аллааҕа кэлэн суолга туора олордуҥ. Мин анал аатым Ыар Чыыннаах Ыйыста Хара диэн буолабын. Дорообо охсуох, — диир.

Онтон Чыыстай буолакка охсуһуулаах уол этиһиилээх … хайаҕа тахсан өттүгэстээн сытта.

Маныаха Айыы киһитэ саҥа саҥарда: хаһан тылын биэрбитигэр кэллиҥ, сэп барда сэрэн диир уонна ытар. Онтукатын абааһы уола аһаран, өрө көтөн биэрэр, ону таһаҕын быһа көтөн ааһар, ону тарбаан ылан сиэбигэр уктан кээһэн баран саҥа саҥарар: ол иһин ааттаах киһи диэбиттэрэ, таптын да иин иһинэн туох да буолбат киһибин, уруккутунааҕар ордук оҥотторуом, сэп барда, сэрэн, — диир.

Охсуһан бардылар, аан дойду алдьанан барда. Ый аҥара, биир ый охсустулар.

Онтон айыы киһитэ кыайан эрдэҕинэ үөһэттэн ойуун (удаҕан) өҥөс гына түһэн Тойон Доҕуһуол бухатыыр төбөтүн оройугар дьаат буолан таҥнары сатыылыаҕым, көстүбэт оҕоҕо, күтүөппэр үрүҥ сөлөгөйү биэрдим, айаххын ат, — диир.

Абааһы уола айаҕар туһэрэн ылла, күүһүрэн барда. Онуоха үөһэттэн үҥүү кэлэн түһэн иһэрин айыы киһитэ аһаран биэрдэ уонна 60 хонуга туолуутугар айыы киһитэ кыайан сүрэхтээх-быарын Кытай Бахсы уустарыгар биэрэ турбута, саҥа саҥарбыта — махтанна.

Онтон утуйбута туомнана сытта, онуоха дьахтар киһи ытыы-соҥуу иһэр саҥата иһилиннэ: Ытык Тэмэлдьин эмээхсин сиэн-аһаан иһэр, Тойон Доҕуһуол суон тыыммын толуй, — диир.

Онуоха айыы киһитэ эккирэтэн иһэр киргил кыылы көрөн баран иттэнэ түһэн сытан саҥа саҥарда: эйигинниккэ көмөлөһүөм суоҕа, хата Ытык Тэмэлдьин айаххын ат, мин ыгар үүт сөлөгөйбүн сиэ диир. Киргил айаҕын атан биэрэрин кытта оҕо иһин уоһун тоҕо көтөн өлөрөн түһэрдэ.

Киһи эмиэ куолутунан сытта-олордо, сарсыарда кыталык саҥата иһилиннэ: … бухатыыр ойох ылаары былыт буолан батыһан иһэр.

Маныаха киһи саһыараары хайаны көтөҕөбүн диэн бэйэтэ үөдэн түгэҕэр түһэн хаалар. Итиниэхэ Айыы Умсуур үөрэр саҥата иһиллэр, кырыыр.

Киһи аҥара үнтү түһэн хаалла.

Тыас тыаһаата да абааһы тахсан кэллэ, ырыа бөҕөнү ыллаата: үөрүү бөҕөнү, сэбин-сэбиргэлин мунньан эттээн, оргутан кэбиһэн баран утуйан хаалла.

Киһи аҥара хаалан баран туран ааннары, күлүһү аһан биир үтүө дьахтары көрдө. Онуга дьахтар киһи ытыы-соҥуу турбута. Бу Тыйа Баай диэн оҕонньор аҕалаах, Тыйаналлар Баай диэн ийэлээх этим. Ону убайым эккирэтэн кэлэн баран кыаттаран хаалбыта. Мин быабын кыайан-хотон быстаргын барыбыт үчүгэйдик олоруох этибит.

Киһи дьахтар сыыбын быһа оҕуста, дьахтар ампаары аһан киирэн, икки тимир ыаҕаьы ылгым чыкыйын уган, боруобалаан өлбөт мэҥэ уутун таһааран киһитин үтүөртэ.

Киһи абааһы кыыһын таһыйан барда, биирдэстэрэ ааттаста. Биирдэстэрэ таһыйа-таһыйа ырыалаах буола сырытта: ат сылгы буолан орто дойдуга таһааран биэрдэххинэ ордоруоҕум этэ, — диэтэ. Били күтүр өксөкү буолла, киһи — мохсоҕол, дьахтар — кыталык буолан орто дойдуга тахсан кэллилэр.

Орто дойдуга эмиэ сата түспүт эбит, үөһэттэн киһи саҥата иһилиннэ: кэнэҕэски уйэҕэ бу курдук гыныма – диэтэ. Үөһэ халлаан бухатыыра Көмүс Моҕурдаан. Маныаха — миигин көмүскүүикиирбитиҥ дуо — диэтэ биһи киһибит.

Дьахтар убайа барда, оттон бэйэтэ Тоҥ Доҕуһуол ойохтонно уонна тыл эттэ, саҥа саҥарда: миигин оҕо төрүөтэ маннык аатта биэр Сүүдүрүйбэт Сүлдьүүт Бөҕө – диир.

***

Профессор Макаров Дмитрий Степанович суруйбутуттан:

«Максим часто бывал во власти безудержной фантазии и героики эпоса олонхо, слушая «Эр Соҕотох», « Нюргун Боотур» в импровизации олонхосута Афанасия Егоровича Сивцева -«Дьиибэ Бытыка», который владел изысканностью речи, красивым голосом и музыкальностью. Не раз с гурьбой хатырыкских ребятишек Максим шумно проносился верхом на палке, воображая себя сильнейшим богатырем-олонхо, громящим злые силы на земле» («Максим яркий» (Жизнеописание Максима Кировича Аммосова), НИИ PC (Я), 1992 г. стр. 6).

Аммосова (Сивцева) Светлана Николаевна ахтыыта:

«Мин абаҕам Сивцев Афанасий Егорович — Дьиибэ Бытык үс бииргэ төрөөбүт уолаттартан улаханнара этэ.

Иккистэрэ Түмэппий сэрии иннинэ «Кыһыл талаһа» колхоз үлэһитэ ууга түһэн өлбүт. Саҥаһым Настаа ол кэнниттэн өр буолбатах, ыалдьан өлбүт. Кинилэр соҕотох уоллара Николай ийэтэ өлбүтүн кэннэ биһиэхэ иитиллибитэ. Хотуоккатын сүгэн биһиэхэ кэлбитин мин тоҕо эрэ олус өйдөөн хаалбыппын. Николай Тимофеевич лесной техникуму бүтэрэн Намҥа, Эдьигээн оройуонугар өр сылларга лесхозка үтүө суобастаахтык үлэлээн «Отличник лесного хозяйства» буолан, оҕолонон, 5 сиэннэнэн, бу былырыын 81 сааһыгар олохтон барбыта.

Yhүc уол мин аҕам Сивцев Николай Егорович эмиэ «Кыһыл талаһа» колхуостааҕа этэ. Ийэм (кыыс эрдэҕинэ Уваровская Матрена Ильинична) сэрии сылларыгар ыанньыксыттаан «За доблестный труд» диэн мэтээллээх этэ”.

2015 сыл, кулун тутар 24 кунэ, Дьокуускай куорат.

Самсонова (Сивцева) Татьяна Николаевна:

“Мин, Самсонова (Сивцева) Таьяна Николаевна, 1944 сыллаахха Хатырыкка төрөөбүтүм, Нам улууһугар. Аҕам Сивцев Николай Егорович, ийэм Сивцева (Уваровская) Матрена Ильинична (төрдүм Маймаҕа нэһилиэгэ диир этэ).

Аҕам аах (аҕам убайын) Сивцев Афанасий Егорович туһунан хаһан эмэ ахтан-санаан кэпсэтэн эрэ ааһалларын өйдүүбүн. Наһаа үчүгэй куоластаах олоҥхоһут этэ диэн. Булунунан, Күһүүрүнэн сылдьан ырыаһыт аатыран дьон ахталлар диир этилэр. Куоракка сценаҕа ыллаа диэн ыҥырбыттарын буолумматаҕа, Зверевтааҕар быдан ордук ырыаһыт этэ дииллэрэ.

Хос аата «Дьиибэ Бытык» диэн этэ, ону moҕo инньэ диэбиттэрин ыйыталаспыппар «Кытархай бытыктаах этэ» диэбиттэрэ.

Даарыйа диэн кэргэннээҕэ үһү уонна мин истэрбинэн соҕотох уоллаахтара сэриигэ баран сураҕа суох сүппүт этэ. Хас сыллаах төрүөҕүн уонна ханан өлбүтүн мин билбэппин. Дьонум тыыннаахтарыгар өйдөөн сиһилии ыйыталаспакка хаалбыппын.

1932 сыллаахха төрөөбүт убайым Николай үчүгэйдик өйдүүр этэ, уолун кини аатынан Афоня диэбитэ”.

Эдьигээн сэлиэнньэтэ, муус устар 3 күнэ, 2015 сыл.

1Таҥара дьиэтигэр суруллубутунан.

2Кытархай бытыктааҕын иһин ааттаабыттар.

3И. И. Суздалов, М. И. Старостина. Хатырык нэһилиэгин дьонун төрдө-ууһа. — Докуускай к., 2010 с.

4Логлой сүрэхтэнэн Сивцев Петр диэн буолбут.

5 Намский район. На 5 листах. Сюжет записан со слов сказителя 15 апреля 1941 года в здании ЯПИ сотрудниками ИЯК Чемезовым В.Н. и Сивцевым Д. — Институт  гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН, фонд 5, опись 8, ед.хр. 24.

Оскуолаттан саҕаламмыт музей

Вера Николаевна КУТУКОВА, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, омук тылын салаатыгар сүрүн  библиограф.

1960 сыллаахха 3 нэһилиэк олохтоохторо: Модут, Хатырык, Түбэ дьоно бэйэлэрин биир дойдулаахтарын — Максим Кирович Аммосов күндү аатын уйэтитэргэ быһаарыммыттара. Максим Кирович олоҕун уонна үлэтин үөрэтэр, үүнэр көлүөнэҕэ билиһиннэрэр сыалтан кинилэр музей тэрийэргэ этии киллэрбиттэрэ.

Итинэн салайтаран 1961 сыллаахха Хатырык орто оскуолатыгар (директор Раиса Дмитриевна Маппырова этэ) комсомол историятын үөрэтэр куруһуок аһыллан үлэлээбитэ. Салайааччы Вера Петровна Иванова (Протодьяконова) этэ. Музейы тэрийиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ, культура туйгуна, Максим Кирович бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Наталья Кировна кыыһа — Мария Алексеевна Охлопкова элбэх сыратын биэрбитэ. Бастакы матырыйааллары учууталлар олорор уопсай дьиэлэрин биир кыра хоһугар сааһылыыр этибит. Долбуурдарга, этажеркаларга, түннүктэр холуодаларыгар, ыскамыайкаларга уурталыырбыт.

Музей историко — революционнай диэн ааттанан 1962 сыллаахха Хатырык орто осуолатын биир кылааһыгар арыллыбыта. Манна М. К. Аммосов тутта сылдьыбыт иһитэ – хомуоһа, мала – сала, кэппит таҥастара, кэргэттэрин, оҕолорун хаартыскалара, оһуордаах быһаҕа, табаҕын иһитэ, сурунар уруучуката, кинини кытта Казахстаҥҥа, Киргизияҕа бииргэ үлэлээбит табаарыстарын ахтыылара, аахпыт кинигэлэрэ, тус бэйэтин ыстатыйалара, бэлиэтээһиннэрэ, автобиографията ууруллубуттара. Үгүс киһи болҕомтотун М. К. Аммосов чэй өрүнэн испит чаанньыга тардар. Бу чаанньыгы киниэхэ 1934 сыл олунньу 20 күнүгэр Урал гидроэлектростанциятын үлэһиттэрэ бэлэхтээбиттэрэ. «В день XVI- летия Красной Армии лучшему товарищу и руководителю обкома ВКП (б) М. К. Аммосову» диэн чаанньыкка бэйэтигэр быһыллан суруллубут.

Кыргыттара Аэлита, Лена, Яна аҕаларын хаартыскаларын, кинигэлэрин, онтон да атын матырыйаалларын бэлэхтээбиттэрин эбэн биэрбиппит. Максим Кирович оҕо, эдэр сааһын, дьиэ кэргэттэрин, бииргэ үөскээбит үөлээннэхтэрин туһунан ахтыылар элбэхтэрэ.

Музейга Саха сиригэр советскай былааһы олохтооһуҥҥа уонна бөҕөргөтүүгэ кыттыбыт үлэ, сэрии ветераннарын кытары көрсүһүүлэри тэрийэрбит, кинилэр ахтыыларын хомуйарбыт. Холобура Максим Кирович Казахстаннааҕы секретара Н. Войханскай уонна кини бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Наталья Кировна ахтыылара ордук дьон болҕомтотун тардыбыттара. Наталья быраата Максим бэйэтин илиитинэн 1937 сыллаахха суруйан бэлэхтээбит Москватааҕы хаартыскатын музейга биэрбитэ.

Элбэх диспуттар, лекциялар, литературнай биэчэрдэр ыытыллаллара. «Комсомолец» диэн хаһыат таһаарарбыт. Оскуолаҕа хас кылаас ахсын Максим Аммосов паартата олохтоммута. Кылаас саамай бастыҥ үөрэнээччилэрэ ити паартаҕа олорор чиэскэ тиксэллэрэ.

Үөрэнээччилэр музейга уочаратынан дьуһуурустубалыыллара, коллекциялары, докумуоннары бэрээдэктииллэрэ, экспонаттарга быһаарыы суруйаллара, оһох оттоллоро. Музейы төһө кыалларынан киэргэтэ сатыырбыт. Ол курдук акварель кыраасканан айылҕаны уруһууйдаан эркиннэргэ ыйаабыппыт. Түннүк сабыыларын учууталбыт Вера Петровна ришелье вышивканан киэргэттэрбитэ.

М. К. Аммосов төрөөбүт сирэ –  «Балаҕаннаах» 1951 сыллаахтан Модут нэһилиэгэр киирбитэ. Манна пионердар, комсомолецтар саҥардыы, сэргэхситии үлэлэри  ыытыыны саҕалаабыттара. Модут нэһилиэгин олохтоохторо кэлин манна сэргэ туруорбуттара, балаҕан туппуттара уонна уһаайбатын былыргы сахалыы ньыманан күрүөлээбиттэрэ.

Мария Алексеевна Охлопкова сүбэтинэн, дьон-сэргэ олорон ааспыт историятын көрдөрөр сыалтан саха былыргы туттар тэриллэрин, таҥастарын – саптарын хомуйан киирэн барбыппыт.

Оҕолор чугастааҕы нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан сөптөөх экспонаттары көрдүүллэрэ. Ол курдук Модут оҕолоро Дуня Попова, Галя Попова, Ира Кутукова, Тоня Алексеева, Люба Охлопкова, Ваня Попов саха былыргы элбэх киэргэллэрин (үрүҥ көмүс кириэс, кыһыл көмүс ытарҕа, биһилэх, үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут илин-кэлиҥ кэбиһэр, бөҕөх), иһит – хомуос (чороон, кытыйа, туос ыаҕастар), таҥас-сап (күннээх дьабака бэргэһэ, моойторук саҕа) хомуйан аҕалбыттара.

Хатырыктан олохтоох булчуттар В. Заровняев, П. Охлопков, И. Суздалов эһэ тириитин бэлэхтээбиттэрэ. Арбын олохтооҕо Е. Софронов көтөрдөр – кыыллар элбэх ахсааннаах чуучулаларын оҥорон биэрбитэ. Е. Чепалова, В. Слепцова былыргы үрүҥ көмүс аһыыр иһиттэри биэрбиттэрэ. Учуутал Александра Кирилловна Негтягаева тус бэйэтин үбүттэн элбэх суумалаах харчыны музей тэриллиитигэр анаабыта. Кини бачыымын өйөөн кэнники дьон эмиэ харчынан көмөлөһөр буолбуттара.

Гражданскай сэрии тематыгар анаан чугастааҕы 5 нэһилиэктэртэн хорсуннук сэриилэспит 15 кыһыл буойуттар, кинилэр аймахтарын тустарынан балачча киэҥ ис хоһоонноох матырыйааллар хомуллубуттара. Кинилэр истэригэр Тимофей Кулаковскай, Тимофей Охлопков, Семен Ощепков, Василий Пережков, Григорий Охлопков, Терехов, Карамзин, Орлов уо.д.а. курдук актыыбынай партизаннар олохторун суола сырдатыллыбыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ геройдуу олохторун биэрбит биир дойдулаахтарбыт хаартыскаларын хомуйбуппут. Кинилэргэ анаан хас да альбом оҥорбуппут.

1964 сыллаахха музей официальнай аһыллыыта буолбута. Манна Национальнай библиотека бэлэхтээбит кинигэлэрэ туспа экспонат быһыытынан киирбиттэрэ, ол иһигэр М. К. Аммосов чугас доҕоро Платон Ойуунускай латыынныы алфавитынан тахсыбыт айымньыларын  сэдэх экземплярдара бааллара.

Кыһамньылаах үлэбит иһин махтанан, Мария Алексеевна Охлопкова сааскы каникул бириэмэтигэр сүүрбэччэ оҕону куоракка экскурсияҕа киллэрэ сылдьыбыта. Автобус хойутаан куораты киэһээ 23 чаас саҕана булбуппут. Тиийээт да “Север” рестораҥҥа аһаабыппыт. Хаһан да амсайбатах коржикпытын, сливовай барыанньаны сиэммит улаханнык астыммыппыт. Урукку 17-с оскуолаҕа хоно сылдьыбыппыт. Нэдиэлэ устата куораты биир гына кэрийэн, араас музейдарга, театрдарга, маҕаһыыннарга сылдьан улаханнык дуоһуйбуппут уонна билиҥҥээҥҥэ диэри өйдүү – саныы сылдьабыт.

Саха норуотун ылгын уола, саха судаарыстыбаннаһын олохтооһуҥҥа сүдү оруоллаах киэн туттар киһибит геройдуу олоҕун, үлэтин сырдатар музей билигин салгыы сайдар, үүнэр.

«Чаҕылхай Максим” – Максим Кирович Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннаһын историятын музейын маҥнайгы тэрийээччилэрэ буолбуппутунан биһиги улаханнык киэн туттабыт.

Аммаҕа Вивальди дуорайда

Музыкант Андреа Бертино бэс ыйын 27 күнүгэр А. Черемных аатынан Амматааҕы искусство оҕо оскуолатыгар концерт биэрдэ. Андреа Бертино – скрипкаҕа оонньуур, үрдүк квалификациялаах профессиональнай музыкант, Дж.Верди консерваториятын бүтэрбит, “Archimedi” камернай ансамбль салайааччыта, Европа элбэх концертнай саалаларыгар, театрдарга концертаабыт. Педагог, Италия музыкальнай институттарыгар студеннары скрипкаҕа үөрэтэр.

Андреа концерт бастакы аҥарыгар араас дойдулар норуодунай мелодияларын оонньоото. Онтон XVIII үйэтинээҕи Италия аатырбыт композитора Антонио Вивальди “Времена года” айымньытын быһаара-быһаара кэпсээн виртуознайдык оонньообутун истээччилэр кэрэхсээтилэр. Оскуола саалатыгар истээччилэр толору мустубуттар. Концерт кэнниттэн оскуола дириэктэрэ Любовь Заварзина ыалдьыттарга махтанна уонна култуура управлениетын начальнига Е. Сутакова аатыттан Андреа Бертинаҕа сертификат уонна управление, оскуола аатыттан бары ыалдьыттарга өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттарда. Ыалдьыттары саалаҕа мустубут музыканы олус интэриэһиргээн истибит оҕолор үөртүлэр, кинилэр оскуоланы көрдүлэр, олус диэн хайҕаатылар уонна маннык оскуола баарыттан сөхпүттэрин эттилэр, үөрэнээччилэргэ ситиһиилэри баҕардылар.

Ол кэннэ ыадьыттар Амма өссө биир кэрэ-бэлиэ сиригэр – Айыы дьиэтигэр алгыска сырыттылар.