Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ саха хараҕынан

Россия империятын үс үйэлээх олоҕун укулаатын атыйахтаах уулуу аймаабыт Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ суолтата, оруола, ис хоһооно историяҕа ситэ сыаналана, оннун була илик. Бу ыраахтааҕылаах Россияны самнарбыт, Романовтары дойду салалтатыттан туораппыт уонна монархияттан өрөспүүбүлүкэҕэ көһүүнү гуманнайдык саҕалаабыт хамсааһыны «күлүүһэ суох хаайыы» дойдутунан сураҕырбыт түҥкэтэх Саха сирэ уонна саха омук хайдах-туох көрсүбүтэй, ылыммытай?

Бу иннинэ историяҕа Олунньутааҕы диэн ааттаммыт өрөбөлүүссүйэ күнүн-дьылын чопчулуох кэриҥнээхпит. Тоҕо диэтэххэ, 1918 сыллаахха сэбиэскэй Россия аан дойдутааҕы григорианскай күнү-дьылы ааҕыы халандаарыгар көспүтэ. Онон нууччалыы Бикипиэдьийэҕэ сурулларынан, урукку юлианскай истиилинэн олунньу 23 күнүгэр саҕаламмыт өрөбөлүүссүйэлиир хамсааһын билиҥҥи григорианскай истиилинэн кулун тутар 8 күнүгэр түбэһэр. Ол аата Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ уруккунан кулун тутар 3 күнүгэр, билиҥҥинэн кулун тутар 16 күнүгэр түмүктэммит.

Улуу империя арҕааҥҥы уһугар сытар киин куоратыгар Петроградка өрөбөлүүссүйэ буолбут – Николай II ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн аккаастаммытын сороххо үөрүүлээх, атыҥҥа сууһарыылаах сүдү сонун дуораана Саха уобалаһын киинигэр Дьокуускай уруккунан кулун тутар 2, билиҥҥинэн кулун тутар 15 күнүгэр иһиллибитэ. Ити сураҕы маҥнай хайдах ылыммыттарын, истибиттэрин туһунан саха литературатын классиктара – саха омук духуобунай лидерэ, Саха сирин судаарыстыбаннаһын олохтоспут Былатыан Ойуунускай, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ, сэбиэскэй былаас уорганнарыгар үлэлээбит, үрүҥ бастаанньыстар хамсааһыннарыгар кытта сылдьыбыт Ньукулай Носторуойап, литератураҕа сыстан иһэн репрессия долгунугар оҕустарбыт Герасим Дягилев уонна уос номоҕор ахтылларынан суруйар дьоҕурдаах эмиэ үрүҥ хамсааһын кыттыылааҕа Василий Слепцов-Куутуйаарап ахтыыларыттан быһа тардан бэчээккэ бэлэмнээтибит.

Кэм тыынын биэрдин диэн ким ханнык тылынан, хайдах суруйбутун уларыппакка эрэ, хайдах баарынан бэчээттиири оруннааҕынан аахтыбыт.


Былатыан Ойуунускай

Былатыан Ойуунускай

Ааспыт күннэр-дьыллар

(ахтыыттан быһа тардыы)

I

Оскуола партатыттан норуот трибунатыгар тахсыы

Кыыдааннаах кыһын ааһан эрэрэ. Олунньу ый уоҕа хараан бүтэн эрэрэ. Якутскай куорат улахан оскуолаларын оҕолоро – наар саха өттө холбоһон, кистээн сурунаал таһаарарбыт. Үҥкүү, вечеринка тэрийбитэ буола-буола, кэпсэтии, мөккүөр аһарбыт, спектакль тэрийэрбит. Куттанан ыраахтааҕы-былаас, тойон-кулут, атыыһыт-хамначчыт, баттал туһунан тугу да суруйбат этибит.

«Штокман доктор» диэн спектакль туһунан Охнянскай диэн политик, ааттаах хаартыһыт Чуохаанча дьиэтигэр Максим биһикки олорор хоспутугар, тыл эттэ. Дьэ, онно биллибит-иһиттибит политик тылын-өһүн. Ол кэнниттэн биирдэ Губельман диэн политик олорор дьиэтигэр, аҕыйах буолан бараммыт, кыра кэпсэтиини иһиттибит. Мин аан бастаан Государственнай дума депутатын Петровскайы онно көрбүтүм. Ол кэпсэтиилэртэн чахчы өйдөөбүтүм эрэ диэн баар: «Революция чугаһаата, онон саха эдэр ыччата көҥүл иннигэр мөккүһэр мөккүөргэ бэлэм буол», – диэн ыҥырбыттарын эрэ.

Аҕыйах хонон баран, Николай Ефимович Олейников диэн биэлсэр, политик, соҕурууттан кэлбит телеграммамманы – революция буолла, Николай Второй бүрүстүөлүттэн аккаастанна, былааһы Государственнай дума совета ылла – диэн бэчээккэ таһааран, куоракка тарҕаппыт уонна Общественнай собрание дьиэтигэр народнай мунньах буолар диэн, биллэрии таһаарбыт эбит. Ону билэн баран, биһиги директорбыт Васильевскай оҕонньор:

– Дьэ, оҕолоор! Революция буолбут. Николай Второй император бүрүстүөлүттэн аккаастаммыт. Онон Государственнай дума совета былааһы ылбыт. Родзянко диэн киһи биллэрии ыыталаабыт, ол киһини бүтүн Россия билэр, ытыгылыыр киһитэ. Онон революция буолбутун сымыйаргыахха сатаммат. Айхаллыыбын саҥа былааһынан, саҥа олоҕунан! Бүгүҥҥү норуот мунньаҕар сылдьаргытыгар көҥүллүүбүн, – диэн эттэ.

«Оскуоланы бүтэрээт, саҥа олоххо киирдэхпит… дьоллоох дьон эбиппит», – диэн саныы-саныы, оскуолабытыттан тарҕастыбыт.

Народнай мунньахха туох солун, улуу-модун тыллары, өргөс-кылаан саҥа кэпсээннэри истэр буоллубут диэн, тиэтэйэ-саарайа аһаат, барыы буолла.

Кэлбиппит – куорат сахата лыык курдук мунньустубут. Мунньаҕы салайарга Василий Васильевич Никифоров диэн киһи, Күлүмнүүр ыччата, талыллыбыт эбит. Ол оҕонньорбут тыл этэн эрэр эбит: «1905 сыллаах дьылга эмиэ революция буола сылдьыбыта. Ол буолан баран революция долгуна, уу баала түһэрин курдук, төттөрү түспүтэ. Элбэх хаан тохтубута. Онон, үөрэх баар буолтун кэннэ, олус соһуйбакка эрэбит, сэрэнэн холбоһон иһиэх тустаахпыт. Олох даҕаны хамсыыра икки сирэйдээх буолар баҕайыта, мэтээл икки сирэйиттэн инникитэ эрэ көстөр, эргиттэххэ эрэ кэлин сирэйэ көстүөхтээх. Онон олох иккис сирэйэ билигин көстүбэт», – диэн. Кини кэнниттэн Максим Аммосов тахсан тыл этэн баран, уустук-ураннык кыайан эппэтэ гынан баран, дьон санаатын бэркэ түмнэ. Бэркэ дьону сэргэхситтэ. Мин этиэ суох буолан уонна толлон да турдахпына, Максим, атын да табаарыстарым: «Чэ, Платон, хайаан да тыл эттэххинэ сөп буолсу. Сатаан этэр киһи эн этэриҥ сөп. Ити Никифоров тылыгар утары эт, дьону таҥнары тардаары гынна»,–диэн дьэ кигии, хаайыы буолла. Кыратык кэтэмэҕэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифоров тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан уонна Максим уоттаахтык эппэтэ диэн абаламмытым бэрт буолан: «Маннык дьикти күннэргэ эппэтэххэ хаһан, ханна тыл этиллиэй?!!» –  диэммин, титирии-титириибин тыл ылан, трибунаҕа ойон таҕыстым. Тугу-тугу эппиппин бэрт үдүк-бадык өйдүүбүн. «Мэтээли иилиммиттэр, баайга атыыламмыттар, икки сирэйдээхтэр таҥнары тардаллара кэм да баар эбит. Урукку революцияттан билиҥҥи революцияҕа олох иккис сирэйэ көһµннэ. Билиҥҥи революцияҕа үлэһит бааһынай, норуот, армия икки барылара холбостулар. Онон бу революцня өлбөт, үрдүүр революция. Баайга-токко хара көлөһүнүн сиэппит үлэһит-хамначчыт норуот, батталга олорбут, атыыга сылдьыбыт дьахтар аймах тэҥ быраабы тутарга, көҥүл олоҕу оҥорорго холбоһуох тустаах. Саха үөрэхтээҕэ, норуот диэки санаалааҕа, революцияҕа холбоһон үлэлиэх тустаах», – диэн тыл эппиппин бэрт үдүк-бадык өйдүүбүн. Ол эппиппэр хаһыы-ыһыы, ытыс тыаһа өрө умайа түспүтэ. Билэр-билбэт дьоннордуун илиибин тута-тута, хайҕаабыттара даҕаны, уруйдаабыттара даҕаны, махтал да эппиттэрэ.

Онтон ыла билиҥҥэ диэри үлэһит норуот кыһыл былаахтаах трибунатыгар Максим биһикки тыл этэр дьон буолбуппут. Оччоҕо эдэр ыччаттан тумуһурдаан туран хамначчыт, хара норуот иинигэр этээччи иккиэйэх эрэ этибит.

II

Партиялаһыы

Бу народнай мунньах кэнниттэн билиҥҥи Национальнай театрга (оччоҕо Бирикээсчиктэр кулууптара диэн аатырар этэ) хас да күнү мэлдьи үлэһиттэр-хамначчыттар, социал-демократтар, эсердэр буоланнар мунньах оҥорбуттара, губернаторы былааскын уһул, куорат думатын үлэһит-саллаат депутаттарын советыгар былааскын биэр диэн. Бүтэр күммүтүгэр губернатор кэлэн: «Мин эмиэ сыылкаҕа кэлэр курдук кэлэн, манна губернатор буолбутум. Онон норуот былааһын билинэбин, былааспын биэрэбин. Норуот үлэлээ диэтэҕинэ – үлэттэн аккаастаныам суоҕа, норуот иннигэр үлэлиэм», – диэн тыл этэн баран, саҥа былаас дьонун уруйдуубун диэн Охнянскайы, Петровскайы кытта уураспыта. Онуоха бэркэ абаланан хаһыытаспыппыт: «Позор целоваться с губернатором!» – диэн. Онуоха Охнянскай уоһун сотто-сотто эппитэ: «Иуда уурааһыына аһыы да буолар эбит», – диэн. Онуоха губернатор, барон Тизенгаузен кытаран баран, тахсан барбыта. Ол кэнниттэн Ходалевич исправник тахсан, улахан баҕайы киһи, көдөллөн туран эрэ, бүк-хах түһэ-түһэ, бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, үллэҥнии-үллэҥнии кыайан тыл эппэккэ, ытыы турбута. Онуоха кэлэйэ санаабытым: «Бу маннык да дьон эмиэ тойот буолан олороллор эбит», – диэн.

Онон саҥа былаас турда. Куорат думатын оннугар үлэһит, саллаат депутаттарын совета, губернатор оннугар уобалас комиссара Григорий Иванович Петровскай, ол таһынан Алдьархайы үөскэппэт Саха уобаластааҕы комитета талыллыбыттара.

Бу күннэргэ саха үөрэхтээхтэрэ, саха үөрэнэр ыччаттара хайдыһан тус-туспа бөлөхтөһүү, партиялаһыы буолбута. Максим Аммосов, Платон Слепцов, Степан Васильев, Исидор Иванов (билигин Барахов), Степан Аржаков, Иван Редников, Александр Попов, Степан Гоголев, Михаил Ксенофонтов, Дора Жиркова, Муся Потапова, Александр Кугаевскай, Эдуард Проневич, Клаша Середкина, Таля Атласова буоламмыт социал-демократтар партияларыгар чилиэнинэн киирбиппит. Ол кэнниттэн сылга тиийбэккэ, большевикка-коммуниска холбоспуппут.

Бииргэ холбоһон сылдьыбыт сорох саха оҕолоро эсердэргэ холбоспуттара, сорох өттүлэрэ кэнники федералистарга киирэн бараннар, Советскай былааска утары турууларга холбоспуттара. Революция иннинэ бииргэ холбоһон сылдьыбыт куорат улахан орто оскуолаларын оҕолоро саха өттө, революция маҥнайгы күнүттэн ыла хайдыһан, политическай партияларга холбоспуппут.

Ол кэнниттэн былаас уларыйбытын, саҥа былаас талыллыытын туһунан, мин Александр Поповтуун Байаҕантайга тахсаммыт, мунньах оҥорон, комитет талларбыппыт уонна куоракка киирэр, үс уокурук мунньаҕар сылдьар депутаттары талларбыппыт. Ыраахтааҕы мэтириэтин суулларбыппыт, онно кырдьаҕас өттүлэрэ бэркэ диэн соһуйбуттара. «Сир-халлаан олоҕо уларыйаары гыннаҕа… Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, «Амтыын кырыыс» төрүөх тустаах сурахтааҕа», – диэн ботур-ботур кистээн кэпсэтии буолла быһыылаах. Оскуола оҕолоругар сылдьаммыт, дакылаат оҥорон, революция ырыаларын ыллаан, кыһыл былаахтанан Ян Христо Ребицкэй диэн кырдьаҕас политик оҕонньорго сылдьаммыт, ыраахтааҕы былааһа түспүтүнэн, үлэһит норуот былааһа турбутунан уруйдаабыппыт. Онуоха өлөөрү көбүөхтүү сытар аарыма кырдьаҕас оҕонньор хараҕа уоттанан, хаар маҥан бытыгын, баттаҕын имэринэн, титирэстии-титирэстии өттүктээн баран: «Саҥа былааска, үлэһит кылааска уруй ыытабын», – диэбитэ. «Өлөр күммэр ыччат дьонум умнубакка кэлэҥҥит революциянан уруйдаабыккытыгар махталла ылыҥ», – диэн баран, харыастан бөтө-бөтө, икки хараҕын уута илибирии түспүтэ… Ол курдук саҥа олох тыллаах тылбаасчыттарын көрсүбүтэ өлөөрү иннин өҥөйбүт аарыма кырдьаҕас политик – Ян Ребицкэй… Сарсыҥҥы күнүгэр таҥараһыт норуот, тиириллэн өлбүт сурахтаах, таҥара уолунан аатырбыт, Христос – еврей этин-хаанын ылар күнүгэр сэттэ күннээх харанан, биэс харчылаах чүмэччинэн айыыттан быыһаныахпыт диэн турдахтарына, –саҥа олох апостоллара Александр Попов биһикки аалтыыр иннигэр тураммыт саҥа олох, көҥүл туһунан, эр-ойох тэҥ быраабы ылбыттарынан тыл этэн хабылыннардыбыт… Онно кырдьаҕас эмээхситтэр тугу эрэ дии санаспыттара буолла?!! Ол курдук сылдьан киирбиппит.

(Ойуунускай П.А. Айымньылар. Сэттис том. Хомуйан оҥордо Окороков Г.Г. Дьокуускай, 1962)

Герасим ДЯГИЛЕВ

Герасим ДЯГИЛЕВ

АЙХАЛЛААН КӨРСҮҺҮҮ

Саас чугаһаан, күн уһаата, кэм сылыйда. Биһиги күнүскү оскуола таһыгар тахсан оонньуур буоллубут: улахан оҕолор лапталыыллар, онтон биһиги, кыралар, хаарынан бырахсан, сасыһан уонна түү мээчигинэн умуһах сүүрдэн оонньоон тахсабыт.

Биир киэһэ куораттан икки киһи тахсыбыт үһү диэн сурах иһилиннэ. Сарсыарда маҥнайгы уруок кэнниттэн оскуолаҕа сахалаах нуучча кэлэннэр, учуутал хоһугар аастылар. «Куораттан тахсыбыт дьоннор», – дэстилэр улахан оҕолор.

Иккис кылаас учуутала Муксунов, хоһуттан тахсан биһигини барыбытын көрүдүөргэ кэккэлэһиннэри туруортаата. Мин испэр муодарҕаабын. «Тоҕо биһигини эрэ парадтаан туруортаатылар, баҕар, ити ханнык эрэ тойоттор кэллэхтэрэ, ол иһин эмиэ сарсыардааҥы  мэлииппэлэрбитин аахтараары гыннахтара», – дии саныыбын. Учуутал хоһуттан били кэлбит икки киһибит уонна учууталыҥсабыт тахсаннар биһиги иннибитигэр кэлэн турдулар.

Онно көрбүтүм: икки эдэр оҕо дьоннор. Сахата – намыһах уҥуохтаах, хатыҥыр, үрүҥ-кубаҕай ыраас сирэйдээх, үрдүк сүүстээх, силии курдук муруннаах, песне ачыкытын тааһын курдаттыы сымнаҕастык сыыйа көрбүт кыараҕастыҥы харахтаах, хаҥас чанчыгынан икки аҥы арааран тарааммыт хара баттахтаах киһи, нууччата – ортону үрдүнэн уҥуохтаах, сааскы күн уотугар сиэппит кыһыллыҥы хара сирэйдээх, ол курдук хара баттахтаах, тор курдук бытыктаах, хонтоҕор муруннаах хайдах эрэ сөҥөдүйбүт, бытаан, туохха да кыһаллыбат курдук, холкутук туттубут киһи.

Биһиги сонун дьону көрөн сэргэҕэлээн, чуумпуран турдубут. Онтон сахата сыыйыллаҕас куолаһынан нууччалыы эппитинэн барда.

Биһигини үөрэнээччилэри уонна учууталлары, көҥүл олох кэлбитинэн эҕэрдэлээтэ. Үс сүүс сыл усталаах-туоратыгар баттаан-үктээн олорбут, хараҥа саарыстыбалаах Романовтар династияларын тиһэх ыраахтааҕыта Николай II бүрүстүөлүттэн уһуллубутун иһитиннэрдэ. Билигин былаас Государственнай Дума председателэ Родзянко баһылыктаах Временнэй правительство илиитигэр киирбитин, –  Россия үрдүнэн үйэ тухары күүтүллүбүт революция буолбутун, көҥүл олох кэлбитин кэпсээтэ. Кыра-хара норуот бүтүннүүтэ тэҥ бырааптанарын, киһи киһини баттыыра-атаҕастыыра, баай дьадаҥыны көлөһүннүүрэ суох буоларын иһин биһиги бука бары охсуһуохтаахпытын бэлиэтээтэ.

– Оҕолоор, үөрэххитигэр кыһаныҥ, билиигитин үрдэтиҥ! Кэнникитин үтүө олох иһин эһиги турунуоххут. Эһиги, саҥа олох үөскүүр кэмигэр түбэһэ үөрэнэр оҕолор, дьолгутун онтон булуоххут. Туругурдун революция! –диэбитигэр улахан дьоннору кытта үрдүкү кылаас оҕолоро иилэ хабан эмиэ ураатастылар; оттон биһиги, кыралар, ураатыыр эҥин диэни билбэт дьон буоллубут.

– Туругурдун көҥүл олох! – диэн айхаллааһын кэнниттэн эмиэ ураатастылар, бу сырыыга биһиги ону хаба тардан эмиэ ньиргиһэ түстүбүт.

Митинг кэнниттэн уруокпут оннугар Муксунов учуутал маҥнайгы уонна иккис отделениелартан ураты оҕолору биир кылааска мунньан «Марсельеза» уонна «Смело, товарищи, в ногу!» диэн революционнай ырыалар тылларын суруйтарда уонна хайдах ылланарын үөрэттэ. Онтон хорунан ыллыырга киэһэ буолуор диэри үөрэннибит.

Киэһэ дьиэбитигэр кэлбиппит кэннэ дьиэлээх оҕонньор иккис кылаас иккис отделениетыгар (билиҥҥинэн алтыс кылааска) туйгуннук үөрэнэр Харитон Готовцев диэн уолтан бүгүн туох буолбутун уонна куораттан ханнык «тойоттор» тахсыбыттарын ыйыталаста. Уол ыраахтааҕы уһуллубутун уонна били икки киһи туох наадатыгар тахсыбыттарым кэпсээтэ. Онуоха оҕонньор бэрт улаханнык соһуйда:

– Оо, дьэ, киһи эҥин-эҥини истэр да буолар эбит! Ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уһуллуо диэн түһээн да баттаппыт суох, таҥараттан ыйаахтаах курдук саныырым. Бука, ньиэмэстэргэ кыайтардаҕа буолуо… Ол иһин, аанньанан арахсыах бэйэлээхтэр буолуо дуо? – Бэйэтэ билэринэн тойоннуу олордо оҕонньорбут. Онуоха Харитон, – төһө да оҕотун, тыа оскуолатыгар үөрэнэ сылдьарын иһин, сөптөөх билиилээх, лоп-бааччы тыллаах-өстөөх уол этэ, – оҕонньор революцияны сыыһа толкуйдуурун, ревлюция буолуута немецтэртэн тутулуга суоҕун, норуот бэйэтэ өрө туран, батталлаах ыраахтааҕы уһуллубутун быһааран биэрдэ. Ону дьэ оҕонньор төһө өйдөөбүтэ эбитэ буолла? Ол эрээри мин бэйэм чааһым революция буолбутун бар дьоҥҥо иһитиннэрэ, дьаһалы олохтуу куораттан кимнээхтэр тахсыбыттарын биллим. Сахата – Платон Алексеевич Слепцов (кэнники Ойуунускай), нуучча духуобунай семинария үөрэнээччитэ Александр Федорович Попов эбиттэр.

Сарсыныгар күн ортотугар диэри ырыаларбытын хорунан ыллыырга өссө үөрэттилэр. Баайаҕа Томторун чугастааҕы олохтоох эдэр дьонноро мунньуһуннулар, эмиэ кылгас митинг буолла.

Сааскы ыраас күн чаҕылыйа тыкпыт, хаар уулла илигин да иһин, сылаас күн буолбут. Кырдьыга даҕаны, күннүүн чэмэлийэ үөрбүккэ дылыта!.. Биһигини оскуола таһыгар таһааран, иккилии кэккэнэн туруортаатылар уонна иннибитигэр икки уһун ураҕаска тиирэ тардыллыбыт «Да здравствует Революция!», «Да здравствует Свобода и Равенство народов России!» – диэн лозуннаах кыһыл былааҕы иккис кылаас икки улахан үөрэнээччилэригэр туттардылар. Кэннибитигэр учууталларбыт, Слепцовтаах Попов уонна мунньустубут атын дьоннор турдулар. Били үөрэппит революционнай ырыаларбытын хорунан ыллыы-ыллыы, балыыһа диэки парадтаан бардыбыт.

Балыыһа хоту өттүгэр турар, били мин бастаан оскуолаҕа саҥа киирээри айаннаан иһэн көрбүт, киэҥ бааһыналаах дьоҕус соҕус дьиэҕэ тиийдибит. Манна Ян Рябицкай диэн «Земля и воля» чилиэнэ народник политсыылынай олорор эбит. Дьиэ иһиттэн муус маҥан баттахтаах, түөһүгэр сэбирийэн түспүт уһун маҥан бытыктаах, кырдьан харах-көс мөлтөөбүт, төбөтө уонна илиилэрэ салҕалас буолбут аарыма кырдьаҕас оҕонньору, икки киһи көтөҕөн таһаараннар, биһиги иннибитигэр кириэһилэ олоппоско олортулар. Олордубуттарын кэннэ иккис кылаас икки туйгун үөрэнээччилэрэ Василий Калининскай уолга чугаһыы сатаата, ону көрөн уол ыкса аттыгар кэлбитигэр, салҕалыы-салҕалыы, моонньуттан кууста уонна ытаан, бөтө-бөтө:

– Наконец-то, пришла долгожданная свобода, за которую боролись! Спасибо, юные друзья, будьте счастливы! – диэн ытык кырдьаҕас үөрүүтүн уонна алгыһын ис сүрэҕиттэн эттэ. Онтон уолу уураан ылла… Төһө да улдьаа мэнигим, үгүһү-элбэҕи өйдөөбөтөҕүм иһин, кырдьаҕас киһи дириҥ үөрүүтүн онно улаханнык уйадыйа көрбүтүм.

Онтон төттөрү эргиллэн, эмиэ ыллыы-ыллыыбыт, аны быраабаҕа бардыбыт. Бырааба дьиэтин иннигэр тиийэн турдубут. Бырааба иһиттэн кулуба суруксутунаан, хас да быыбарынайдар уонна атын кырдьаҕастар тахсаннар, биһиги иннибитигэр тэйэ бөлөхтөһөн турдулар. Онно өйдөөн көрдөхпүнэ, тоҕо эрэ үөрбүт-көппүт быһыылара суох, хата, кэри-куру буолан, сукуһан тураллара. Дьэ, ити курдук, урукку олох тойон ама өттүлэрэ санаалара саппаҕырбыт, оттон биһиги, саҥа олох дьоно, өрөгөйдөөн ахан турабыт…

Слепцов ыраахтааҕы уһуллубутун уонна саҥа былаас бүтүн Россия үрдүнэн олохсуйан эрэрин, онон ыраахтааҕы олохтоох тойотторо уурайан, былаас үлэһит норуот илиитигэр киирэрин туһунан түмүктээн эттэ. Биһиги ол аайы ураатыыбыт, оттон бырааба тойотторо таах тураллар.

Ити курдук биһиги, эдэр ыччаттар, Олунньутааҕы революцияны Слепцов уонна Попов салалталарынан үөрүүлээх митининэн уонна демонстрациянан эҕэрдэлээн көрсүбүппүт.

Революция сабыдыала улам тэнийэн, тарҕанан барбыта. Бырааба дьиэтигэр сөп буола-буола митиннэр уонна мунньахтар буолуталыыллар. Улууска уонна нэһилиэктэргэ куттал суох буолуутун комитеттара тэрилиннилэр, олору салайар комиссардар быыбарданнылар.

Биһиги оскуолабытыгар, үөрэхпит уонна бэрээдэкпит чааһынан ыллахха, революция буолбутун кэннэ биллэр-көстөр уларыйыылар тахсыбатылар. Арай кылаастарга ыйанан турбут ыраахтааҕы мэтириэттэрэ суох буолбуттара.

(Дягилев Г.Т. Саҥа олох күнүн көрсө. Ахтыы. Дьокуускай, 1985)

Василий Слепцов–КУУТУЙААРАП

Василий Слепцов–КУУТУЙААРАП

Оччотооҕу кэм өйдөбүллэриттэн

Мин Байаҕантай улууһун I-кы Игидэй нэһилиэгэр баай төрүттээх улуус кулубата Петр Петрович Слепцов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтүм. Маҥнай Байаҕантай оскуолатыгар 1905 сылтан үс сыл үөрэммитим. Учууталларым Ельпидифор Михайлович Егасов, Ольга Алексеевна Монастырева, Матвей Васильевич Надеин этилэр. Ол кэнниттэн Дьокуускай куоракка духовнай училищеҕа 3-с кылааһы бүтэрбитим. Онтон маҥнайгы империалистическай сэриигэ дьону хомуйалларыттан куттанан, аҕам ууратан, дьиэбэр Баайаҕаҕа тахсан олорбутум. Бэйэм кинигэлэри ааҕан үөрэммитим.

1917 с. кулун тутар ыйга Томтордооҕу Байаҕантай улууһун управатыгар улуус кулубатынан Николай Слепцов диэн Уолбаттан төрүттээх баай киһи олорбута. Ол олордоҕуна куораттан икки эдэр киһи, өрөбөлүүссүйэ саҥа тойотторо тахсыбыттар диэн иһиттибит. Биирдэһэ Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин киһитэ, Хоочугур уола Платон Алексеевич Слепцов диэн. Иккиһэ Кириэс-Халдьаайы аҕабыыта Федор Попов уола Александр Федорович Попов этилэр.

Ол дьонтон биирдэстэрин чорботон, тылын-өһүн, ууһун-утумун, өйүн, сытыытын сөҕөн-махтайан кэпсииллэрэ. «Тас бэйэтин көрүҥэ кыра баҕайы буолан баран, дьэ эргичиҥнээбит, эппит-тыыммыт, кыырт хараҕын курдук ап-араҕаһынан көрбүт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, мохсоҕол курдук, хоолдьугун тосту түһэн өлбүт Хоочугуртан төрөөбүт диэтэххэ, хантан кэлбит итинник өйдөөх-мэйиилээх, үөрэхтээх-билиилээх, тыллаах-өстөөх оҕото эбитэ буолла?» – диэн оччотооҕу улуус баайдара, баһылыктара сөҕөн-чаҕыйан кэпсэтэллэрин истэрим. Онтон доҕоро, аҕабыыт уола, аҕыйах саҥалаах, бытаан, мөдөөт дииллэрэ.

Бу дьон барбыттарын кэннэ, хойутуу соҕус земство олохтоммута. Онтон сотору саха үөрэхтээхтэриттэн икки ааттаах бассабыык П. Слепцов, М. Аммосов диэннэр үөскээбиттэрин туһунан иһилиннэ.

(В.П. Слепцов тылыттан ф.н.к. В.А. Семенов суруйбут)

Бэчээккэ Гаврил АНДРОСОВ бэлэмнээтэ

Айылҕабыт бэйэтэ дьиктилээх, күүстээх

Эмиэ сандал сааспыт сылаас салгынынан сайа тыынан сатыылаата. Эмиэ ийэ айылҕабыт унньуктаах уhун утуйар уутуттан уhуктан тыыллан-халлан чэлгийэр чөлүгэр түhэн эрэр. Сотору оттуун-мастыын силигилии ситэн күөх дуйга куустарыа турдаҕа. Сааскы кэм саха барахсаҥҥа олус да күүтүүлээх күндү буолаахтаатаҕа. Мин саллар сааhым тухары оту-маhы туhанан эмтээн кэллим. Ол былаhын тухары айылҕа сүдү күүhүн сөҕөрүм сөҕүрүйбэт. Биhиги Сахабыт сирин айылҕата олус дьикти кэрэ уонна эмтээх.

Мин отоhуттаан эмтиир киhи санаан көрдөхпүнэ, биhиги бэйэбит айылҕабытыттан, тулалыыр эйгэбититтэн, оппутуттан-маспытыттан, бэйэбитигэр үүнэр эмтээх отторбутуттан-мастарбытыттан, таастарбытыттан, үөннэрбититтэн-көйүүрбүтүттэн тэйдибит, аанньа ахтыбат буоллубут дии саныыбын. Ол аата биhиги бэйэбит киэнин ситэ сыаналаабаппыт. Ол кэриэтин биhиги араас тас дойдулартан хото тиэллэн кэлэн маҕаhыыннарга ыарахан сыанаҕа атыыланар отторун-мастарын төhөнү баҕарар сүгэн-көтөҕөн, төhө баҕарар сыанаҕа атыылаhыахпытын сөп. Дьиҥинэн, онтон ылар эмпит-томпут биhиэхэ бэйэбитигэр тулабытыгар барыта баар. Адьас барыта. Аҥардас хас биирдии саха ыалын тиэргэнигэр киhи доруобуйатыгар солбуллубат туhалаах от толору. Аҕыйах холобуру аҕаллахха, ол – чыычаах ото, үөрэ, хатыылаах отторбут.

Мин биирдэ санаан көрдөхпүнэ маннык, тулабытыгар үүнэр араас эмтээх отторбут-мастарбыт ордук күүстээхтэр. Тоҕо оннугуй диэтэххэ, биhиги сэттэ-аҕыс ыйдаах тымныыбытыгар от-мас утуйан, сынньанан күүс-уох ылар. Ол мастарбыт, үүнээйилэрбит саас буолла даҕаны тыллыбытынан бараллар.

Аны, лабыктаны былыр сут-кураан дьыллар саҕана аҕабыт биhигинэн үргэтэрэ уонна хаппытын кэннэ үлтү мэлийэн баран бурдукка аҥардыыны булкуйан лэппиэскэ, баахыла оҥорон сиирбит. Сүрдээх минньигэс буолара. Өссө үөрэ ото бутукайынан утахтанан күнү быhа киэhээ хойукка диэри аччыктаабакка сылдьар буоларбыт. Лабыктаны сылытан баран искэҥҥэ баайан хоно сырыттахха искэн суох буолар. Оччоҕо үтүөрэргэ бараҕын. Ааспат сөтөлгө үүккэ көөнньөрөн хаста эмэ истэххэ сөтөл олох ааhар. Манна диэн эттэххэ, киhи диэн хабахха кутуллубут хаан курдук. Онон, хаана ыраас буоллаҕына киhи ыарыыга, дьаҥҥа-дьаhахха ылларбат. Оҕо эрдэхтэн оту, үүнээйини иhэ сырыттахха киhи үйэтин быдан уhатыан сөп. Ол курдук оппут-маспыт биhиэнэ күүстээх. Холобур, хатыҥ бүөрэ хайдахтаах да кыhыҥҥы томороон тымныыга көрдөххө күп-күөх турар буолар. Олох тоҥмот, адьас, кыhын көрөөрүө эрэ. Ол аата биhиги айылҕабыт бэйэтэ дьиктилээх, күүстээх. Ол иhин биhиги бэйэбит киэнэ бэйэбитигэр сүрдээх көмөлөөх уонна күүстээх диэн өйдөбүллээхпин. Холобур, ити соҕуруу дойдуларга үүнэр оттор-мастар бэйэлэрин сытыйбыт почваларыттан уоҕурдунан төгүрүк сылы супту үүнэ тураллар. Мин ону наhаа үчүгэй дии санаабаппын. Кини оннук мэлдьи үүнэн туран эмтиир дьоҕура мөлтөх соҕус буолуохтаах, бука. Тоҕо диэтэххэ, кини биhиэнин курдук бу үлүгэр тыбыс-тымныы тоҥ буору тобулу үүнэн силигилээн тахсыбат. Ити ньургуhуну көр эрэ, хаар уулунна да быкпытынан барар. Ол аата кини олус күүстээх. Ол иhин ньургуhун биhиги доруобуйабытыгар олус туhалаах, ону ааhан кинини көрөн даҕаны энергия, күүс-уох ылаҕын.

Кинилэр киэннэрэ мөлтөх буолуо диэн сэрэйэрим туохтан төрүөттээҕий диэтэххэ, соҕуруу дойдуларга бырамыысаланнастара олус сайдыбыт, күүстээх. Айылҕаны төhөлөөх алдьатан-кээhэтэн турара буолуой? Аны туран массыыналара сири аннынан, үрдүнэн айанныыллар.  Аны үөhэнэн эмиэ көтөллөр – ааллар. Ити үүнэн турар окка-маска төhөлөөх буортуну аҕалара буолуой. Ол иhин биhиги, бэйэбит бэйэбитин ытыктаhарбыт курдук, оппутугар-маспытыгар бүүс-бүтүннүүтүгэр ытыктабыллаахтык, харыстабыллаахтык сыhыаннаhыахтаахпыт. Уопсайынан, киhи сааhыттан тутулуга суох, бэйэбитигэр үүнэр оттору-мастары туhаныахтаах. Остуолга наар турар буолуохтаах. Ол бу полуфабрикаттарынан үлүhүйүө суохтаахпыт. Тулабытыгар үүнэр от-мас олус күүстээх. Холобур, кытайдар биhиэхэ кып-кыра иhит сыыhыгар аҕалан эми атыылыыллар. Кинилэр ону, сирдэрэ суох буолан, дьааhыктарга хас эмэ хаттыгастаан дьаарыстаан үүннэрэллэр. Ол төhө үчүгэй буолуоҕай. Онтон биhиэнэ хочобутугар — айылҕаҕа төhө баҕарар үүнэр. Аҕыйах сыллааҕыта биир кытай киhитэ Саха сиригэр ыалдьыттыы сылдьан сыhыыга, сиргэ тахсан баран «Тыый, бу эмтээх отторгутун тэпсэ сылдьар эбиккит буолбаат!», – диэн сөҕөн саҥа аллайбыттаах. Көр эрэ, бу, кэлии дьон хайдах курдук оннооҕор биhиги айылҕабытын сыаналыырын. Оттон биhиги? Биhиги бэйэбит айылҕабытын баардыылаабаппыт, эгэ, эмкэ-томко туhаныахпыт дуо? Ити курдук холустук, тоҥуйдук сыhыаннаhарбыт тохтууругар уолдьаста. Кэнники кэмҥэ кытайдар Арасыыйа сирин-уотун уhун сылга түүлэhэн ылан маhы хото таhалларын туhунан сурахтар иhиллэллэр. Бу, былыргы улуу кытай омуга оҕуруктаах өйүкэйин ньии! Ити курдук, маҥнай, кыралаан кыраныысса сирдэригэр быстах-остох сирдэри түүлэhэн ылан иhирдьэ өтөн киирэр кутталлаахтар. Онтон ордук хомоторо диэн, биhиги айылҕабыт отун-маhын, үүнээйитин эмп-том оҥорон бэйэбитигэр ыарахан сыанаҕа атыылыахтара турдаҕа. Кытай омуга тугу сатаабатаҕа баарай!

Биhиги айылҕабыт ханнык ото-маhа эмп быhыытынан туhалааҕый диир буоллахха, киhи барыта билэр отторо. Холобур, үөрэ ото баар. Ону биhиги өбүгэлэрбит төгүрүк сылы быhа иhэллэр этэ. Ол оҥоhуута боростуой, эмп да быhыытынан күүстээх. Ону аhаан өбүгэлэрбит үйэлэрин моҥообуттара. Үөрэ ото туохха күүстээҕий диэтэххэ, ордук ньиэрбэ ыарыытыгар туhалаах. Холобур, ити эпилепсик, уҥан түhэ сылдьар оҕолор бааллар. Кинилэр үөрэ от силиhин, сибэккитин мэлдьи утах оҥостон иhэ сылдьар буоллахтарына эпилепсияттан босхолоноллор эбит. Мин бэйэм эмтээбит холобурбар икки оҕону билэбин. Олор үөрэ отун иhэн үчүгэй буолбуттара. Үөрэ отун хомуйар туох даҕаны уустуга суох. Мин ыарыйдахпына дьиэм да таhыттан хомуйан туhанабын. Үөрэ оту сылаарҕаабыт да кэмҥэ истэххэ, сүрдээх сынньатар, сэниэ биэрэр. Аны тобук ыарыытыгар эмиэ туhалаах. Кииhилэ диэн эмиэ баар. Кини былыр былыргыттан аакка-суолга киирбит ас буоллаҕа. Сүөгэй уутугар, эбэтэр көннөрү үүккэ да булкуйан утах оҥостон иhиллэр. Эбэтэр барыанньалаан, хааhылаан да сиэтэххэ, ис уоргаҥҥа сүрдээх туhалаах. Саамай үчүгэйэ диэн кииhилэ былчархайы суох оҥорор.

Хатыҥтан төhө баҕарар эми ылыахха сөп диэн өйдөбүллээхпин. Хатыҥ бүөрүн буоккаҕа настойкалаан баран сүhүөх ыарыытыгар туhаныахха сөп. Илиигэ-атахха мэлдьи сотто сылдьыллыахтаах. Аны сөтөлгө, куртах ыарыытыгар, уопсайынан ис уоргаҥҥа олус туhалаах. Буоккаҕа да буолбакка, көннөрү хончоҕорго ууга суурайан иhэ сылдьыахха син. Туох да буортута суох.

Хатыҥ сэбирдэҕэ балык тылын саҕа буоллаҕына, атын оттору кытары булкуйан иhэ сырыттахха ноор, куртах ыарыыларыттан олорчу босхолонон хаалыахха сөп.

Ол кэннэ сэбирдэх саахардаах курдук буолбут кэмигэр үргээн бэс иннэтин кытары булкуйан настой оҥорон куруук иhэ сылдьар буоллахха, саас сылаарҕаабыт кэмҥэ сэниэ биэрэр. Итини бэйэбинэн билэбин. Мин бу аҕыс уон сааспыттан ыла кырыйдым. Ол иннинэ айылҕаҕа наар сылдьарым сир астыы, от-мас хомуйа.

Хатыҥ сэбирдэҕэ сыппыт киhини туруорар. Сиидэhинэн уhун ыстаан тигэн баран түөскэ диэри ыбылы тардынан иhигэр сэбирдэҕи кутуллар. Адьас харахтан сыыhы ылбыт курдук буолар. Халыма дьахтара кэлэн эмтэммитэ. Кини эппитэ соҕуруу дойдуларга тиийэн үлүгэрдээх харчыны төлөөн эмтэнэбит. Ону баара бэйэбит аттыбытыгар баар эмтэргэ болҕойботох эбиппит диэн. Миэхэ сайылаан эмтэнэн барбыта.

Хатыҥ чаахыта уонна үөhэ эмиэ туhалаах. Хатыҥ туоhа алдьаммытынан убаҕас сүүрэн, хап-хара дьүhүннэнэн хаалбыт буолааччы. Ону үөhэ дииллэр. Чааханы чэй оҥостон иhэ сылдьыллыахтаах. Былыр дьон бары иhэллэр этэ. Оччолорго чэй да суоҕа. Хатыҥ ытарҕата диэн баар. Бүөргэ эмиэ олус туhалаах. Төhөнү баҕарар иhэ сылдьыллыахтаах.

Одуванчик диэн от баар дьиэ таhыгар үүнэр. Ону саас эрдэ үргээн баран, сууйан-тараан ууга туруоран аhыытын аhараллар. Салаакка кутан сиэтэххэ оhоҕос, куртах ыарыытын эмтиир. Аны сибэккитэ баар дии. Ону мин холобур биэс устууканы күн аайы сии сылдьабын. Барыанньа да оҥостон сиэниллэр. 400 устуука сибэккини үргээн баран биир киилэ сироп оҥорон барыанньаланыллар. Ону чэйгэ кутан мэлдьи иhиллэр. Чэй оннугар да иhэбин. Сөтөлтөн, ис уоргаҥҥа быыhыыр. Биэс тымыр от эмиэ эмтээх. Куртах араас ыарыыларын суох оҥорор.

Тиит мутукчата эмиэ туhалаах. Биир инсуллаабыт киhиэхэ ыыппытым. Мутукчатын оргутан биир ый кэриҥэ испитин кэннэ, тарбахтара, илиитэ хамсыыр буолбуттара. Киhим эдьиийим өссө ыыттын диэн үлэспитэ.

Харыйа туорааҕын, мутукчатын эмиэ иhэн инсультан өрүттүбүт холобурдар бааллар. Биир ыарыhахха ону сүбэлээбитим, дьиэтин таhыгар тахсар, дьаарбайар буолбут этэ.

Уопсайынан, бэйэм түбэhэн ыалдьан эмтэммиппинэн көрөн от-мас туохха туhалааҕын быhаарабын. Бэйэм туhанан үтүөрбүт эрэ өрүттэрбин дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэ, кэпсии сатыыбын. От-мас, үүнээйи эмтиир күүhүн киhи ааҕан сиппэт.

Елена Петровна Васильева-Эбээ Өлөөнө

Сахалыы эмтээhин суолтатын мин бу курдук өйдүүбүн. Эмчиттэр баҕар эмтээтиннэр, ол эрээри хас биирдии киhи отунан-маhынан, үүнээйинэн бэйэтэ эмтэниэн сөп, ыарыыны күүппэккэ эрэ. Сибилигин эдэр баҕайы оҕолор, ыччаттар түргэн баҕайытык өлөр түбэлтэлэрэ үксээтэ. Бэл, 40 саастарыгар эҥин. Рак да ыарыыттан. Мин санаабар, биhиги бэйэбит айылҕабыт отун-маhын туhанан эмтэммэккэ айгырыыллар. Итиэннэ саха төрүт аhыттан тэйбиппит оҕуста. Эдэр дьон бу орто дойдуттан бараллара олус хомолтолоох. Оннооҕор, мин, бу аҕыс уонуттан тахсыбыт киhи өссө да олорор баҕалаахпын, оҥорботоҕум элбэх курдук. Былыр этэллэрэ дии, киhи олоҕо түннүгүнэн чыычаах элэс гынан көтөн ааhарыныы түргэн диэн. Кырдьык оннук. Мин билигин баран хааллахпына, хайдах эрэ хомойо саныах курдукпун. Олоро түспүт киhи бэрт буолуо этэ.

Үөнүнэн-көйүүрүнэн эмтэниэххэ сөп. Баҕа күөмэй ыары­тын адьас суох оҥорор. Кымырдаҕас эмиэ күүстээх. Биир параличтаабыт дьахтары эмтээн турабын. Мөhөөччүк тигэн атаҕар кэтэрдэн баран кымырдаҕас уйа­тын куппуппут. Туhалаабыта.

Омук астарыгар наhаа үлүhүйүү баар. Итини сирэ саныыбын. Бэйэбит суораппытын, иэдьэгэйбитин, үөрэбитин, испит миинин аhыырбыт эбитэ буоллар, ордук буолуо этэ. Полуфабрикаттардааҕар адьас туhалаахтар. Сахалыы-махалыы аhыы сатыахха наада. Балыгы, мундуну, быччыкыны, өрүстэн ылар балыктарбытын сии сылдьыахха наада. Оҕуруот аhа, сирбит аhа туhалара олус.

Таҥас-сап өттүн эттэххэ, сахалыы таҥас былыр сүрдээх сылаас этэ. Киhи сиhин хам бүөлүүр, тымныыны киллэрбэт буолара. Аныгы оҕолор таҥастара аhаҕас, букатын систэрэ көстө сылдьар кылгас ыстааны кэтэллэр. Бүөр хайдах тымныйбат буолуоҕай, ол кэннэ. Биhиги ол Бразилия дуу, Италия дуу дьоно үhүбүт дуо. Тымныы сиргэ олорорбут быhыытынан айылҕабытын батыhан сылаастык таҥна сылдьыахпытын наада.

Уопсайынан, сахалыы аhы-үөлү, таҥаhы-сабы, өйү-санааны тутуhуллуохтаах. Омук омук бэйэтэ туhунан айылгылаах, майгылаах, үгэстээх, сиэрдээх. Ол уратыбытын тута сылдьыахпытын наада. Оҕону дьиэттэн, детсадтан, оскуолаттан саҕалаан сахалыы тыыннаан иитиэххэ наада. Быhата эттэххэ, бэйэтэ куттаах-сүрдээх, айылҕалаах оҕолору иитэн таhаарыахпытын наада. Биhиги сахалар ис испититтэн наҕыл, ымсыыта суох майгылаахпыт. Билигин саамай улахан интэриэс харчыга буолла. Ол туох үчүгэйдээҕий? Өй санаа ыраас, чэбдик буолуохтаах. Ыраас, чэбдик буоллаххына, эн холкутук сылдьаҕын. Киhини баттаан-үктээн, атаҕастаан, куhаҕаны оҥоруу сыыhа. Ким да буоллун, киhи киhиэхэ киhилии сыhыаннаhыах тустаах.

Бу кыhын араадьыйа биир биэриитигэр Гаврил Винокуров ыалдьыттаабыта. Онно кини улахан дьыаланан дьарыгыра сылдьарын туhунан кэпсээбитэ. Ол тугунан диэтэххэ, Винокуров күөл былыыгын, цеолит тааhы уонна өссө Хабаровскайтан туох эрэ тааhын булкуйан уоҕурдуу оҥорорго ылсан эрэр эбит. Ол уоҕурдууну үүнээйигэ туhаныахтаахпыт диэн этэн турар. Мин бу үтүө үлэни тэрийэн эрэрин үөрэ иhиттим. Улаханнык хайгыыбын. Итиэннэ ити цеолит тааhы бэйэм хайдах туhанарым туhунан үллэстиэхпин баҕарабын. Мин цеолит тааhын туhаммытым инньэ 50-ча сыл буолла. Эдэр сылдьан быарбынан улаханнык ыалдьан сытынан кэбиспиттээхпин. Оччоҕо туран ыарыыбынан оҕолорбун сутуйуом диэн куттанан балыыhаҕа киирэн өөр да өр сыппытым. Аҕам оҕонньор күөл мундутун туулаан аҕалан испэр уурталаан өрбөҕүнэн баайан кэбиспитэ. Мин тута нукаай курдук буолан утуйан хаалбытым. Хайдах эрэ ис-испиттэн сылаам тахсыбыкка, сылаанньыйбыкка дылы буолбутум. Сарсыарданан уhуктан баран, балыкпын көрбүтүм саhаран хаалбы уонна хаппыт этэ. Бу санаатахха, мунду ыарыыны обургутук оборон ылар эбит. Арыый бэттэх кэлбитим. Ол эрээри ыарыы син биир араҕан биэрбэтэҕэ. Биирдэ биир дойдулааҕым үөрэҕэ суох эмээхсин сүбэлээбитэ: Өлөөнчүк, сыыстарыма, эн маннык гын. Сунтаарга цеолит диэн таас баар. Ону билэр киhигинэн үлэhэн аҕалтар. Итиэннэ ол тааhы үс лиитэрэлээх оргуйбут уулаах иhиккэ уган кэбис уонна наар иhэ сырыт. Тымныылыы да буоллун. Уун көҕүрээтэр эрэ эбэн толорон биэрэн ис. Онтон уу уонна таас киртийбит диэтэххинэ, иhиккин сайҕаар, тааскын таhырдьа күн уотугар таhааран сытыараҕын. Кыhынын көннөрү күн уота көрөр сиригэр түннүккэ да ууруохха сөп. Ити курдук эмээхсин сүбэтинэн, цеолит тааhын иhиттээх ууга уган иhэн барбытым. Быарым ыарыытыттан ол таас абыраабыта, киhи хара гыммыта. Аны, цеолиты булгуччу үс лиитэрэлээх иhиккэ угуллар диэн буолбатах. Мин буочукалаах уhаатым түгэҕэр мэлдьи обургу соҕус тааhы быраҕан сытыарабын.

Цеолиты өссө уоҕурдуу быhыытынан туhанарым эмиэ быданнаата. Арай биирдэ маннык гыннахха хайдах буолар эбитий диэн боруобалаан, теплицабар икки кэрээдэбиттэн бииригэр цеолит таастаах уhааппыттан уу кута сырыттым. Онтон иккис кэрээдэбэр  үүнэр оҕурсуларга көннөрү ууну куттум. Балай эмэ кэм ол курдук кута сырыттым. Биирдэ өйдөөн көрбүтүм цеолиттаах ууну куппут оҕурсуларым туох да баhыгыраччы үүммүттэр аҕай эбит.  Онон, цеолит уоҕурдуу быhыытынан эмиэ сүрдээх туhалаах эбит диэн санааҕа кэлбитим. Итиэннэ кууруссаны иитэр эрдэххэ, эмиэ цеолиттаах уунан уулаталыырым. Кууруссаларым оччоҕо сымыыттыыллара элбиир курдук буолара. Аны, бу лөкөhөн эмистэрин көрүө этигит. Инньэ гынан, бу цеолит таас эргиччи туhалаах, өҥөтө улахан таас. Маны дьиэҕэ-уокка туhана сылдьыаххайыҥ диэн ыҥырабын.

Түмүктээн эттэххэ, сахалар айылҕа сүдү күүhүн туттар үөрүйэхпитин сүтэрэрбит бу тирээн кэллэ. Онон, эрэй чарааhына, ыар ыга илигинэ бэйэбит айылҕабытыгар төннүөххэйиҥ, сахалыы эмтэнии майгытын сөргүтүөххэйиҥ, айылҕаны таптыаххайыҥ.

Елена Петровна Васильева-Эбээ Өлөөнө, норуот эмчитэ, Амма.

Сэhэн Боло хомуйбут «Төлө ыстаммыт Төлөй нэһилиэгин» кэпсээнньиктэрин үһүйээннэрэ

Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин историятын үэрэтиигэ миэхэ үһүйээннэри хомуйууга сорук турбутунан, Саха историческэй фольклорун хомуйбут Сэһэн Боло (Дмитрий Иванович Дьячковский, 1905-1948) матырыйаалларын үөрэтии мин сыалбынан буолбута. Ол наадыйар матырыйаалларбыт Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институт архыыбыгар хараллан сыталлар.

Эттэххэ судургу курдук эрээри, онно киирэргэ көҥүл ылыы сүрдээх уустук буолан таҕыста. Саха өрөспүүбүлүкэтин национальнай архыыбыгар биир докумуонунан – паспорынан киирэр буоллаххына манна киирэргэ Россия  наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениятын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун председателин аатыгар муниципальнай тэрилтэ баһылыгынан сайабылыанньа суруллан күн-дьыл бириэмэ бөҕө ааспытын кэннэ, институт директорын ааһан, илиинэн суруллуулар отделларын салайааччытыгар киирэн, саҥа атын сайабылыанньа суруйан, атын ирдэниллэр кумааҕылары толорон баран, биирдэ үлэлии киирэр эбиккин.

Самнайбыт Сайсаарга «Сосновайа» уулусса 4-с №-дээх икки этээстээх бэрт сэдэх таас дьиэҕэ 2016 с. олунньу ый 15 күнүгэр кэлэн отдел салайааччытын ф.н.д. Покатилова Надежда Володаровнаны кэтэһэ таарыйа читальнай залга биир дойдулаахпыт этнограф Савин А.А. үлэлэрин картотекатын бэрийэ олордохпуна ыҥыраннар, отдел салайааччытыгар киирэн кумааҕыларбын биэрэн, ирдэниллэр докумуоннары толорон, дьиҥнээх көҥүл ылан таҕыстым.

Көрүөхтээх дьыалаларым 4-с №-дээх фонда «Саха сирин историятын уонна литературатын деятеллэрэ» 14-с №-дээх опиһыгар «Боло Сэһэн Уйбаанабыс фольклорист (1905-1948) 1836-1965сс)» 78 дьыалалар буоллулар. Биир күҥҥэ көҥүллэнэринэн 10 дьыаланы сакаастаан баран уоскуйан санаа-оноо сайҕанан үөрэн-көтөн дьиэлээтим.

Нөҥүө күнүгэр ааҕар саала аһыллыытыгар 10 ч. арыый иннинэ кэлбиппэр: «аллара түһэн кэтэс, мунньахтыыбыт» — диэтилэр. Онтон чааһы эрэ арыый кыайбатынан ыҥыран ылан баран: «архыып болдьоҕо биллибэт кэмҥэ сабылынна» — диэн соһуттулар. Кэмниэ кэнэҕэс, муус устар 13 күнүттэн саҕалаан бэрт тиэтэлинэн баара эрэ сэттэ үлэ күнүгэр 78 дьыалаттан 51-рин, Төлөй нэһилиэгэр быһаччы сыһыаннаахтарын, көрөн бүтэрдим. С.У.Боло Төлөй дьонун кэпсээннэриттэн суруйбут бэчээккэ олох тахса илик 12 үһүйээннэрэ, Капитон Пинигин Боотурускай улууска кулубанан үлэлээбит кэмин,  1799 с. Тыкаарай (Кууһума Сахаарап) кинээс 1714, 1744 сс. акталарга олоҕуран иирсээннээх Мэлдьэхси, Сылан сирдэрин суутунан Төлөй нэһилиэгэр хаалларбыт дьыалаларын туһунан бэлиэтээһиннэр көһүннүлэр.

Архыыпка Сэһэн Боло Төлөй нэһилиэгин кэпсээнньиктэриттэн суруйан, хомуйан хаалларбыт, бэчээккэ олох тахса илик, 12 үһүйээннэрэ  көһүннүлэр. Мантан түөрдун Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис, аҕыһын Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис кэпсээбиттэр. Аҥардас Уот сирэй Кыдаалаҕа анаммыт сэттэ үһүйээнтэн биэһин Сахаарап Ө.С. кэпсээбит эбит.

Кини «Уот сирэй Кыдаала-Сөдүөт Бэрииһэп, Баҕарынньа баай» кэпсээнигэр: «Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп) диэн сүрдээх ааттаах, сытыы, мөккүөрдээх киһи; Баҕарынньаны кытта сааһын тухары мөккүһэн таһыллыбыт киһи» — диэн суос соҕотох сыанабыла баар. Салгыы ааптар «Төлөй кинээһэ «Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп)» кэпсээнигэр «Кыдаала урукку өртүгэр олоҕун көрдөххө, төрдө бэт дьадаҥы, биир-икки ыччат сүөһүлээхтэр» — диэбит. Оттон Кыдаала «сүрэҕэ суох» диэбитин сүрэхтэммэтэх (некрещеный) диэн өйдөбүлгэ туттуллара сиэрдээх суол. Дьиҥнээҕинэн кини куоракка киирэн Сөдүөт Бэрииһэп буолан тахсыбытынан тойонноотоххо Төлөйтөн аан бастакынан сүрэхтэммит киһи буолуон сөп.

Саҥа көстүбүт Сахаарап түөрт кэпсээннэрин бүтүүтүгэр бэйэтин аҕа уустарын төрүтчүлэригэр Кылтах Кортуинтан саҕалаан Кууһума-Тыкаарай (Сахаарабы) киллэрэн туран Дьарааһынынан түмүктээбит. Уот сирэй Кыдаала (Сөдүөт Бэрииһэп) барытыгар киирэ сылдьар, 1795 с. иннинэ өлбүт дэммит. Онон Кыдаала «хаанынан» Сахаарап эбит диирбитигэр тиийэбит.

Захаров Дмитрий Егорович (Мэник Миитэрэй) Баагдаан ойуун көмүллэ сытар сирин ыйарыгар: «Кыдаала — Захаров ойуун бииргэ төрөөбүт быраата», — диэбитэ түбэһиэхчэ буолбатах эбит. Нэһилиэккэ маассабай сүрэхтээһин буолбутугар Кыдаала хаан-уруу аймахтара Сахаарап буолан хаалбыттар быһыылаах. Төлөй нэһилиэгэ сурукка киирбитэ 250 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир 2017 с. оҥоһуллубут түөрт уонча аҕа (ийэ) уустарын төрүтчүлэригэр Бэрииһэптэр Орто Хаҥха; Сахаараптар Орто Халдьаайы аҕа уустарыгар бааллар.

Сахаарап Ө.С. Тыыллыма нэһилиэгэр кэпсээбит төрдүс кэпсээнин төрүтчүлэрин таблицатыгар «Мэкчиргэ туспа киһи» диэбитэ мээнэ буолбатах курдук эбит. Баҕарынньа баай сайыҥҥы хонуу мунньаҕар аҕа (ийэ) уустарыттан биирдии кур оҕуһу көрдөөн ылан өлөттөрөн аһатар буоллаҕына ааптар этиитэ оруннаах курдук буолуон сөп. Биир оннук мунньахха Мэкчиргэ уонна Кыдаала оҕустарын биэрэртэн аккаастаммыттарыгар Мэкчиргэни, саастаах, кыайан куоппатах киһини, тутан ылан, инникитин нэһилиэккэ үөрэх буоллун диэн дьон иннигэр таһыйан, оҕуһун бэрдэрэн ылар, онтон Кыдаала эдэр киһи буолан, атын үрдүгэр түһэн, куотан куоракка киирэр. Дьиҥнээх бырааттыылар эбиттэрэ буоллар иккиэн биир оҕуһу биэриэхтэрэ этэ.

Билигин нэһилиэк түөрт аҕа уустааҕынан билиниллэр, олор ортолоругар нэһилиэги төрүттээбит аҕа ууһа суох. Манна эбии Баадьа баай Хаҥха уонна Убаһа уула уустарын төрүтчүтүнэн ааҕыллыбыта, Куула Төлөйгө Арда аҕа ууһа баар буола сылдьыбыта биллэр. Онон төһөлөөх уустар эстибиттэрин ким билиэ баарай.

3-с Хатылыттан арахсан Төлөй туспа нэһилиэк буолуутун, ону кытта быһаччы сибээстээх быһылааннары соҕотох Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис биэс кэпсээннэриттэн биллибит. Омос көрдөххө маарыннаһар үһүйээннэр, тоҕо диэтэххэ барыта Кыдаалаҕа уонна Баҕарынньа баайга сыһыаннаахтар. Ол эрээри барыларыттан кыра да кыырпахтары хомуйдахха, нэһилиэк историятыгар суолталаах сонун кини эрэ кэпсээннэригэр бааллар. Атын ааптардарга нэһилиэк историятыгар сыһыаннаах туох да суох.

Сэһэн Боло Төлөй нэһилиэгин кэпсээнньиттэриттэн хомуйбут бэчээккэ тахсыбатах матырыйааллара.

Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис кэпсээннэрэ

Сахаарап Өлөксөй Сиидэрэбис, 66 саастаах, Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы оройуона, 1930 с. алтынньы ый 17 күнэ, куораттыыр айан суола «Күөлэ үрэх» төрдө

Уот Сирэй Кыдаала — Сөдүөт Бэрииһэп — Баҕарынньа Баай

I

Аччаҕар Ньамнаах төрүөҕүттэн урдаах уола Баҕарынньа Байбал баай Аччаҕар нэһилиэк бастыҥ торҕо баайа, модун модьоҕото, суон саала, уолбат ойбоно, чөҥөрө чүөмпэтэ буолан олорбут эбит. Бу Баҕарынньа баай былыргы Улуу Куудаҥса саҕаттан быстыбатах баай быйаҥнаах, тохтубатах торҕо тоттоох, чугас эргинээҕитин хамначчыт оҥостубут, кулут гыммыт эбит.

Кини олорор алааһыгар үктэммити ураҕаһынан кыйдаан төттөрү утаарар идэлээх. Төбүрүөн сиргэ, сайын хонуу мунньаҕар, ыһыахха, оонньууга тэппи көрбүтүн, туората сатаабытын, эриллэҕэс талах кымньыынан умса быраҕа баттыы сытыаран ытатан таһыйар адьынаттаах. Оччоҕо чугас дьонугар соҕотох муҥур ыраахтааҕы буолан олорор эбит.

Бу Баҕарынньа кэнники кырдьарын чугаһыгар сүрэхтэнэн нэһилиэгэр кинээс буолбут, холобур, былыр Мөрүөн хамыыссыйа диэн сири-дойдуну мээрэйдээн, нэһилиэктэр олохторун ыйаан биэрэр сууттан маҥнайгы хамыыссыйа тахсан күөх биэтэмэһи, туос биэтэмэһи суруйан кииртэ үһү. Ол кэннэ Баҕарынньа баай кыраамыкка (грамота) маамык диэн дуоһунаһы тутан кинээс буолта үһү.

Ол кэннэ дойдуга биэтэмэстэммитэ; ходуһа сиргэ киис өлбүгэ, саһыл өлбүгэ диэн дьаһаах төлүүр кээлтэ үһү.

II

Баҕарынньа баай тоҕус уоллаах, биир кыыстаах. Аҕатын ууһугар элбэх дьоннордоох эбит. Бэйэтэ сүрдээх сүүнэ күлүктээх, улахан, бөҕөс ааты ылбыт киһи. Холобур, баҕалдьы саҕана дьон мунньустар муҥха тардыыга, онно үгүс киһи ортотугар турдаҕына оһох ураатын дуу, муҥур мас дуу курдук буолан, быһаҕаһа көстөн турар буолара үһү. Куорат оонньуутугар биирдэ биир ааттаах ньуучча тустааччытын хомурҕанын тосту анньан кэбиспитэ үһү.

Оччоҕо төрдүн-ууһун харыстаан чугас дьоно, туой улахан аҕа ууһа диэн эрэ ааттыыллар. Оттон омун-дьүһүн дьон куруутун Ахчаҕар баайа диэн буолар. Кини нэһилиэгэр биир кыра аҕа ууһа баар эбит. Мэкчиргэ ууһа диэн ааттанар. Онно барыта 25 буруо, 75 дууһа эрэ баар.

 

III

Арай биирдэ сайын Баҕарынньа баай хонуу мунньаҕа диэн оҥорбут. Ол мунньахха дойду-олох, түһээн-өлбүгэ туһунан кэпсэтии буолар. Онно урукку үгэһинэн аҕа ууһун аатыттан биирдии кур оҕуһу көрдөтөлөөн ол мунньахха өлөртүүр. Өлөрөн дьоҥҥо ый-күн ыһыаҕа оҥорон сиэтэр. Мэкчиргэ аҕатын ууһуттан Мэкчиргэ диэн киһиттэн уонна Уот сирэй Кыдаала диэн уолтан биирдии кур оҕуһу көрдүөбүт. Ону Мэкчиргэ уонна Уот сирэй Кыдаала буоланнар оҕустарын биэрбэппит диэн биэрбэттэр: «Аны, Баҕарынньа баай! Эйиэхэ биэрэрбитин тохтотобут, харыан бэйэкэлээх дьуһүннээх, баар суох тыын көлөлөрбүтун эйиэхэ биэрэн ый-күн ыһыаҕа оҥотторон кэйгэллэппэппит!» — диэн сөбүлэспэтэхтэр. Онуоха Баҕарынньа баай кыыһыран дэһээтинньиктэринэн туттаран ылан «нэһилиэк үөрэҕэ, ыраахтааҕы сокуона, бу баҕалдьылары таһыйыахха сөп», — диэн бардьыгыныыр уонна дэһээтинньиктэрин «Тутуҥ!» диэн туттарар. Ону истэн Уот сирэй Кыдаала мунньахтаан ат үрдүгэр түһэн куораттыыр суол устун тус арҕаа диэки ойутар. Мэкчиргэни туттаран таһыйтарар. Уот сирэйи түөрт аттаах дэһээтинньиктэринэн эккирэтиннэрэр даа Уот сирэй билиги Төлөй нэһилиэгин Мээндийэ диэн алааска эккирэтэн тиийэн, арҕаа баһыгар Миисэ өтөҕө диэн сиргэ томтору нөҥүө түһэн Уот сирэй Кыдаала кокуоска биэрэ-биэрэ куотан көхсө эрэ көстөн хаалар. Онтон дьэ аттара уҥан куоттаран кыыһыран-абатыйан дэһээтинньиктэр төннөн кэлэллэр.

Дьэ Баҕарынньа дэлби кыыһыран түөрт дэһээтинньиктэрин кытта бэйэтэ бэһиэ буоланнар, иирээни таһаарбыт оҕуһун биэрбэтэх Мэкчиргэни мунньах оттотугар сыгынньахтатан дэлби таһыйтарар. Онуоха ыксаан тулуйбакка Мэкчиргэ: «Оҕуспун ыл, аҕаккаам», — диэн көрдөһөр. Онно оҕуһун ылан онно өлөрөллөр, бэйэтин кыһыл мунду буолбут, тириитэ сүлүллүбүт Мэкчиргэ эрэйдээҕи дьэ ыыталлар.

IV

Дьэ ол курдук мунньах буолан ааһар. Уот сирэй Кыдаала куоракка киирэн сүрэхтэнэн Сөдүөт Бэрииһэп диэн ааты ылан кинээс буолан, бэчээт ылан тахсар. Бэйэтэ туспа нэһилиэк оҥорор бырааптанан сайын тахсан Баҕарынньаҕа кэлэн били бэчээтин илиитигэр тутан көрдөрөр. «Көр эрэ, бу мин эйигин кытта тэҥ дуоһунастанным, сололоннум. Мас курдук миигин дойдулаан-сирдээн, олохтоон-дьаһахтаан, киһилээн араар, аны, саас-үйэ тухары баттыыргыттан тахсан бэйэбитин бэйэбит бас билинэбит!», — диир. Ону Баҕарынньа баай көрөн кыыһырар да хайтах да гынар кыаҕа суох, арай туспа араардаҕына сөп буолар. Онон нэһилиэгин мунньан, «бу Уот сирэй Кыдаала биһигини сүгүннүүрүттэн ааста, онон арай аны араардахха сөп буолар, кини кинээс буолан тахсыбыт!», – диэн этэр. Ол курдук кэпсэтиинэн Мэкчиргэ аҕатын ууһун 25 буруо (75 дууһа) дьону, Сөдүөт Бэрииһэп кинээстээн туспа арааран Төлөй нэһилиэгэ (Төлө ыстаммыт Төлөй нэһилиэгэ буоллун диэн оҥороллор).

(Бу суол Мөрүөн Хамыыссыйа саҕана быһыылаах, 1769 с.).

Сэhэн Боло
(4-с фонда, 14 опись, 29 №-дээх дьыала, 25к, 26, 26к, 27, 57 (кэннэ), 58 (кэннэ) лиистэр.

Төлөй кинээһэ «Уот сирэй Кыдаала» 

(Сөдүөт Бэрииһэп)

I

Саамай былыр хамыыссыйа иннигэр биһи Төлөй нэһилиэгэ Ахчаҕар Хатылы нэһилиэги кытта биир эбит. Оччоҕо Мэкчиргэ аҕатын ууһа диэн буолар эбит. Ол кэмҥэ Ахчаҕар билиги Күүрэттэр төрүттэрэ Күлүнчэ баай уола Баҕарынньа баай олоотто үһү. Кини төрүкү баай, хас да үйэҕэ дылы олох баай төрүттээхтэр. Ахчаҕар Хатылыны баһылаабыт дьон. Баҕарынньа оччоҕо кинээс, сүрэҕэ суох (некрещенный). Онуоха биирдэ сайын хонуу мунньаҕа диэн буолбут. Онуоха Баҕарынньа баай аҕа ууһун аайыттан биирдии толуу-тот, үтүө көстүүлээх сүөһүнү ылан малааһын тэрийэр. Ол малааһыҥҥа Мэкчиргэ аҕа ууһуттан Мэкчиргэ оҕонньортон биир оҕуһу, Уот сирэй Кыдаалаттан биир баар суох кур оҕуһун көрдүүр. Ону Уот сирэй Кыдаала сөбүлэнэн биэрбэт. «Аны эйиэхэ үчүгэй дьүһүннээх сүөһүбүтүн биэрэн кэттэрбэппит. Саас үйэ тухары үчүгэй бастыҥ көрүҥнээхпитин онто суох ылан кырбастаан бараҥҥын, аны Баҕарынньа баай ылбат буолуоҥ!!!», – диэн көҥүллээн биэрбэт. Мэкчиргэ оҕонньор биир оннук тылы көрдөрөр.

Онуоха Баҕарынньа баай кыыһыран: «Аны мин тылбын, дьаһалбын истэр суолларыттан тахсаары оҥостоллор, кинилэри үөрэтиэххэ сөп!» – диэн тутан, «нэһилиэк үөрэҕэ» диэн ааттаан буруйдаан таһыйаары түөрт дэһээтинньиги соруйар. Онуоха Мэкчиргэни тутан ылан онно таһыйаллар. Уот сирэй Кыдаала ат үрдүгэр түһэн, куотан мүччү харбатан куораттыыр айан суолунан арҕаа сүүрдэн Мээндийэ диэн киэҥ күөллээх сыһыыга киирэн, Миисэ өтөҕө диэн сиргэ көхсө эрэ көстөн хаалар. Түөрт аттаах дэһээтинньик төттөрү мэҥитэн кэлэн куоппутун тыллыыллар. Баҕарынньа баай Мэкчиргэ оҕонньору буруйдаан кинилэр икки оҕустарын онно ылан өлөттөрөн хону мунньаҕар ый-күн ыһыаҕа оҥорон, малааһын тэрийэн аһатар.

Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис кэпсээннэриттэн

Дьоскуоскай Хабырыыс Сүөдэрэбис, төрүөҕүттэн 78(80) саастаах, саха, Чурапчы оройуонун (уруккута Боотурускай улуус) Төлөй нэһилиэгин төрүт олохтооҕо, дьадаҥы, колхуостаах, ытыктанар кырьдьаҕас, бэйэтин олорор нэһилиэгиттэн харыс да халбаҥнаабатах тыа сирин хаһаайына, дьиэ кэргэн баһылыга, үөрэҕэ суох. Эргэ да саҥа былааска сулууспалаабатах.

«Бүгүйэх алаас», 1933 с. балаҕан ыйын 3 күнэ.

Уот айах Кудуҥса (Куудуҥса?) 

I

Былыргы үйэҕэ үөскээбит, Таатта үрэх сиһэ буолбут, киһи-сүөһү аҕыйаҕар баһылыктаан олорбут, абааһы-айыы аҥардаах, үөһэ улуу тойонтон тутулуктаах, Дьөһөгөй айыыттан, иэйэхсит хотунтан бэриниилээх, сыһыы муҥунан сыспай сиэллээх, хонуу муҥунан хороҕор муостаах, үрүҥ-хара түүлээх баайдаах, элбэх диэн кулут дьоннордоох, улуу уустаах, аарыма кырдьаҕас ойууннаах, ийэтэ-аҕата бу дойдуга биллибэт, тоҕус уоллаах, тоҕус кыыстаах, Уот айах Куудуҥса диэн улуутуйар улуу баайа аҕыс үрэх төрдүгэр сириэдийэн Аччаҕар-Хатылы нэһилиэк сирэ «Түүйэ» үрэҕэр «Чуойа» диэн сиргэ-алааска  олохсуйан олорбут киһи баара үһү. Кини баайа батымына, бэрдэ батарымына ахсынньы ый ахсыс (тохсунньу ый тохсус дуу?) киэһэтигэр диэри айыы-абааһы икки урууга-тарыыга аһыыр астарын бэлэмнэтэн, сүүһүнэн ахсааннаах сылгы сүөһүнү өлөттөрөн, ас-үөл бөҕөнү бэлэмнэттэрэн, үөһээ дойду үтүөлэригэр диэн энньэ-ситии биэрэн туттарга сөптөөх дьүһүннээх сылгы-сүөһү атыыр өттүн булан бэлэмниир буолла. Ол үрдүгэр тоҕус уолун, тоҕус кыыһын, ол кэннэ дьонун-сэргэтин олорор алааһар, эркинэ 18 хаамыы усталаах-туоралаах улуу балаҕан дьиэтигэр мунньан тоһуйдулар.

Ахсынньы ый ахсыс киэһэтигэр от-мас баһа күлүгүрэн, күн тиит баһыгар түһэн эрдэҕинэ «Чахчыгыр таас» ойууну үөһээ дойдуга, үс түүн кыыран тахсан, биир түүн кыыран түһэн, дүҥүрүн үс төгүл охсон лүҥкүнэтэн: «түҥүрүттэргит-ходоҕотторгут ыҥырыылаах ыалдьыттаргыт, суорумньулаах дьонноргут, уруу-тайма буолаары дьэ кэллилэр, тэһииннэ тутуҥ, аанна аһыҥ, дэпсэтэ быраҕыҥ, олбохто ууруҥ!», — диэн саҥа аллайбытыгар тахсан көөртөрө ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук, эҥин араас кыталык-элэмэс, хоҥор-кугас аттаах дьон бөҕө барыҥнас гына алааһын соҕуруу тумулугар толоро түспүттэр. Ол кэнниттэн соҕотохто тута сөрөөн туран икки харах уота көҕөрбүтүнэн киирэн хаҥас диэки хаппахчыга дьахтар саҥата балаҕан үрдүн маһын биир, икки, үс, түөрт диэн ааҕан баран – «оо хор бу орто дойду баайын балаҕанын үрдүк маһа мин аҕам балаҕанын үрдүк маһыттан икки мас тиийбэт эбит ээ, олус буолар эбиттэр» — диэн сөҕөр.

Үҥүө диэн икки харах уота киирэн биллэриккэ уолаттара сытар оронноругар иҥэр, онно уолун саҥата этэр: «оо бу сылгы туйаҕын тыаһа сүрдэннэ, тулуйбатым» — саҕаһата (хаана) баран өлөр, биир мааны кыыһа иҥиир-ситиитин таттаран, эмиэ саҕаһата (кырааската) баран өлөр. Ойууну көрдөһөн, тулуйумуна үөһээ үтүөлэрин төттөрү үтэйтэлиир, Чахчыгыр Таас ойуун дүҥүрүн үстэ-түөртэ охсон төттөрү алҕаан-туойан үтэйтэлиир. Ол кэнниттэн аҕыс уола, аҕыс кыыһа бары саҕаһалара тоҕо түһэн өлүтэлээн бараллар. Онтон барҕа баайа, сүөһүтэ сир аайы, аҕыс үрэҕинэн хамсык-өлүү булан өлөн дагдаһан баранарга барар. Уот Айах Кудуҥса обургу бачча буолуох ниччэгэй-тирбэҕэ быстыбатын быһыытынан биир эрэ Аан Өрүөчэй диэн куһаҕан дьүһүннээх уола биир куһаҕан балтыныын тыыннаах ордон хаалаллар. Онон кэнники кэмнэргэ орто дойду хамсыга-дьаллыга, киниэхэ сүөһүтэ суох буолта үһү диэн буолар.

II

Кэнники Уот Айах Кудуҥса баай кырдьан баран барҕа баайа баранан, дьоло-соргута тохтон баран бэйэтин дэҥнэнэн өлөр. Биир ааттаах ууһу булан өлөрөөрү гынан туран, куттаан, биир үтүө атах эти түстэҕинэ (уураахха) бэйэтинэн быһа түһэр сытыы кылыста (быһахта) оҥорон хатаран, биилээн аҕал диэбитигэр улуу уус илбис эттэрээри Чахчыгыр Таас ойууну ыҥыран ааттаһан, ойууннуун сүбэ тэринэн бэйэтэ кылыһы кыһатыгар охсон Чахчыгыр Таас ойуун кэлэн кыыран ыраах ыырдаах тимир ууһун төрдүгэр абытай-халахай, абырааҥ, тохтоон болҕойон суорда намырыйыҥ! – диэн киирэн көрдөһөн илбис тэбэн, уус обургу сэттэ кыыс дьахтары булан ойууннуун ыллаан-туойан, алҕаан, илбис иҥэрэн, кылыһы алҕаан, биилээх бэлэм оҥорон, тыл этэн кырыыс кыраан аҕалан биэрбиттэр.

Уот Айах Кудуҥса үөрэн-көтөн, күлүм аллайан биир бастыҥ атыырын тобоҕун аҕалтаран, өлөттөрөн аҥаар буутун быстаран үрдүгэр кылыһын ууран көөртө кылыһа сытыыта бэрдинэн атах эти быһа түһэр. Онтон сылгы субай хаанын быһа түһэрбитэ хаана сирэйигэр типпитэ, моонньо бүтүннүү хаан буолтун сытыы кылыһынан (быһаҕынан) хаанын кыһынаары баһын моонньунан быһа тардынан өлөр… Киниттэн биир уол — Аан Өрүөчэй уонна биир куһаҕан кыыс ордон хаалан, үөскээн биэс Хатылыны ууһаталлар.

Виктор Кузьмич МАЛЫШЕВ, кыраайы үөрэтээччи

Төлөйтөн бастакы учуонай


Чурапчы орто оскуолатын 1955 с. үhүс түһүмэҕинэн икки кылааһынан холбоон, түөрт уонтан тахса эдэр дьон бүтэрбиттэрэ. Кинилэр бары  Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ төрөөбүт, улахан дьоннуун тэҥҥэ, оччотооҕу олох туох баар ыараханын, аһыытын-ньулуунун билбит, эрэйи-кыһалҕаны тэҥҥэ сүксүбүт, аччыктаабыт-тоҥмут, харахтарын уутунан суунан улааппыт дьон. 

Кинилэр чурапчылары күүс өттүнэн көһөрүүгэ хабыллан, төрөппүттэриниин хоту Лена сүнньүнээҕи оройуоннарга быраҕыллан, дьоллоох буолан тыыннаах ордон, оҕо саас диэн ыраас-сырдык өйдөбүлгэ ханан да дьүөрэлэспэт олоҕу хас эмэ сыл олорон дойдуларыгар эргийбиттэрэ. Оттон сорохторо, хоргуйууттан, ыарыыттан орто дойду дьоллоох олоҕуттан маппыттар хаардаах кумах анныгар саас-үйэ тухары сайыһа, ытаһа-ынчыктаһа хаалбыттара.

Сэрии, көһөрүллүү кэнниттэн үөрэниэн баҕалаахтары саастарынан хааччахтаабакка үөрэппиттэрэ. Онон оскуоланы бүтэрээччилэр саастарын араастаһыыта улахан – уонча сыл. Соҕуруу үрдүк үөрэххэ барыан баҕалаах ыччаттарга айаннарын таһынан, аһаан сылдьарга стипендия төлүүллэрэ. Ол судаарыстыба өттүттэн сүрдээх улахан көмө этэ. Оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри, эдэр дьон өйдөрө-санаалара ситэн, баҕаран туран үөрэнэн, наука ситиһиилэригэр тирэннэххэ эрэ олохпут уйгута улаатыа диэн биир бигэ санаанан салайтаран, олох суолугар чиҥник үктээн киирбиттэрэ. Ыра оҥостон ыллаабыттарын курдук, ким учуутал, ким учуонай, ким инженер буолбуттара.

1942 с. сэттэлээх Ваня ийэтэ Татьяна Иннокентьевналыын Кэбээйи хаардаах кумаҕар быраҕыллыбыттара. Дойду биир ньыгыл байыаннай лааҕырга кубулуйан, өһүөннээх өстөөҕү үлтүрүтэн, киэр үүрэр туһугар, аһыыры-утуйары умнан туруммута. Оскуола боруогун саҥа атыллыахтаах киһини, оскуолалаах сиртэн ыраах олорор буолан, ыанньыксыт ийэтэ Татьяна, үөрэххэ биэрбэккэ, ити кыһыны этэҥҥэ туораппыта. Аанньа аһа-танаһа суох кырачаан киһиэхэ ийэ сылаас хоонньуттан ордук абыраллаах туох баар буолуой. Онон хас оҕо, хас кырдьаҕас, ыарыһах дьон тыыныгар турбут алдьархайдаах кыһыны иккиэн этэҥҥэ туораабыттара. Илдьэ тиийбит икки ынахтарыттан биирин сиэбиттэрэ, биирин ыан аһаабыттара. Дьон кэпсээнинэн, сэрии сылларыгар халыҥ арыылаах кытаанах лэппиэскэни наһаа ахталлара үһү. «Өр да өр ыстыыр лэппиэскэ» хантан кэлиэй, кыра оҕолорго, кыаммат кырдьаҕасгарга бурдук нуорматын быспыттарын кэнниттэн?!

«Ийэм эрэ нуорматынан аһаан сырыттахпыт», – диэн өйбөр оҕустарбат да этим. Ийэм эдэр, доруобай буолан, мин уонна төрүөхтээх оҕолорун туһугар аас-туор кыһыны этэҥҥэ туораппыт эбит диэн, кэлин саныыр буолбутум. Оччолорго, ону соччо өйдөөбөт киһи буоллаҕым. Таһараа улахан балаҕаҥҥа элбэх дьукаахтары кытта эбэм Аана кыра уолунуун Сөдүөттүүн уонна кыыһа Дунялыын олороллор этэ. Эбэм – баай кыыһа. Сүктэн кэлэригэр көмүс сирэйдээх, киэргэллээх ыҥыырдаах эбит этэ. Ону көтүрэн, аска атастаһарын көрөр этим. Убайым хоргуйан, ыалдьан оронтон кыайан турбат буолбутугар, өһүөҕэ быа баайбыттара. Быаттан тардыһан тура сатыырын, тииһин хабырынарын өйдүүбүн. Кини онно өлбүтэ. Эдьиийим Дуня дойдубутугар кэлбиппит кэнниттэн өлбүтэ.

Иккис кыһыныгар Харыйалаах оскуолатыгар үөрэнэ киирдим, интэринээккэ олордум. Ийэбин ахтабын, куруук тоҥо сылдьабын. Ийэм кэлэн интэринээтим нуорматын араартаран, хас да ыал дьукаахтаһан олорор дьиэтигэр, аймахпытыгар Сибиэтэ Захароваҕа аҕалан туттарбыта. Сибиэтэ аҕата Дьаакып оҕонньор Хатырык Хомону булаат, аҕыйах хонугунан өлбүт этэ. Аймахпытыныын Дьөгүөрүскэлиин кыттыһан аһыыбыт. Түүн Сибиэтэ атаҕар илдьэ сытар, күнүс оскуолаҕа Уйбаан Хойутаанап кыыһа Маайа тымныы дьиэҕэ тоҥорумаары, хонноҕун анныгар ыга тардан, сибиитэрэтигэр суулаан кууһан олорор. Дьөгүөрүскэ аспытын булан аҕалар. Ол кыһын бары көмөлөөн көрөн, үөрэхтээх киһи буолар олукпун уурбуттар эбит. Онон ити аймахтарбар өрүү махтана саныыбын,» – диэн ол сыллар тустарынан И.Д. Захаров кэпсиир.

Кэргэнэ Людмиланы кытта.

Төлөйдөр 1944 с. сайын дойдуларыгар эстэн-быстан эргиллэн, олохторун чөлүгэр туһэрээри, эдэрдиин-эмэнниин, турар-турбат барыта икки хараҥаны ыпсарар күүстээх үлэҕэ туруммуттара. Тоҕус саастаах Ваня уолчаан ити сайын эрэ күнү халтайга оонньоон аһарбыта. Отчуттар алаас иһигэр от охсор буоллахтарына, биирдэ эмэ үтэ лэппиэскэ уонна суорат «оҕото» илдьэн биэрэрэ, ийэтигэр ынах эт эттэһэрэ, ынах хомуйсара. Күһүн Мээндийэлэр таҥара дьиэтигэр аһыллыбыт интэринээккэ анал үлэһиттэри көрөн, оҕолорун Чурапчыга ШКМ-ҥа үөрэттэрбиттэрэ. Саас ыам ыйыгар сэрии кыайыынан түмүктэнэн, дьоно Кэбээйигэ сырыттахтарына, Дьааҥыга ааспыт аҕалара Дмитрий Егорович кэлэн, Захаровтар хас эмэ сыл кэнниттэн бииргэ түмсэн, дьэ, нус-хал ыал олоҕунан олорбуттара. Ити сайын алаастартан көһөрөн аҕалан, хас да дьиэни салҕаан оскуола аспыттара. Ыаллар уһаайба ылан, иккилии буолан кыттыһан, саҥа дьиэлэри туттубуттара. Чурапчыга көһөрөн ылбыт кулууптарын оннугар сабыс-саҥа кулууп туппуттара. Аҕыйах сылынан Мээндийэ көбүс-көнө уулуссалаах, оскуолалаах, дьон кэрэхсии көрөр дэриэбинэтэ буолан тахсыбыта. Ваня ийэлээх аҕатыгар олорон икки сыл үөрэнэн, Мээндийэ түөрт кылаастаах оскуолатын бүтэрбигэ. Олорор сирэ табыллыбакка, биир сыл үөрэммэккэ өрөөбүтэ. Салгыы Дьокуускай куоракка судьуйа убайыгар И.Е. Захаровка олорон сэттэ кылааһы бүтэрбитэ.

Көһөрүүттэн кэлээт, мээндийэлэр уон саастарыттан үөһэ саастаах оҕолору окко тэҥҥэ үлэлэтиэхтэриттэн ыла, ким да сурукка киллэрэн бигэргэппэтэр да, уоннарыттан үөһэ саастаах оҕолор колхуос үлэтигэр булгуччу кыттар үгэстэрэ олохсуйбута: кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕус сиэтэллэрэ, оҕуруот көрсөллөрө, от мунньуһаллара. Үлэлэрин көрүҥэ оҕолор кыахтарыгар сөп түбэһэн, тэҥҥэ улаатан иһэрэ. Ваня бастакытын Бырыы-Хаа үрдүнээҕи Уоһук өтөҕө диэн үрдүк уонна иҥнэри, балачча киэҥ сонуокка оҕус сиэппитэ. Үкчү Суорун Омоллоон «Сордоох суха» диэн кэпсээнигэр майгынныыра. Онтон ыла биир сайын өрөөбөккө, саһаан охсуутугар, от мунньуутугар, бааһына тиэриитигэр, от кэбиһиитигэр уо.д.а. күнү сырсар «былдьаһыктаах күннэр» үлэлэригэр оскуоланы бүтэрэн барыар диэри кыттыбыта. Үүнэн иһэр эдэр киһиэхэ үлэ туох да куһаҕаны оҥорботоҕо. Үлэнэн уһаарыллан-хатарыллан, күн бүгүн этэҥнэ олорор.

Иван Дмитриевич Захаров
Доҕотторун кытта.

Орто Төлөй Захаровтар уустарыгар балачча тэтиэнэх дьон үөскээн ааспыттарын туһунан кэпсииллэр. Иитэн-аһатан олорор Таатта салаата – Куохара үрэхтэрин үрдүгэр олорор буолан, бу аҕа ууһа балачча сүөһүлээх-астаах, сэниэлээх олохтоохторо эбитэ үһү. Хаан-урууларын утумнаабыта буолуо, Ваня Дьокуускайга 7-с кылааһы бүтэрэн тахсан Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэнэр сылларыгар, убайа Көпсө уола Иван Захаровтыын тэҥҥэ эрийсэр сүүрүк буолбута. Иван Егорович кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ оройуоҥҥа рекордары олохтообута. Ол рекордарын өр сыл кыайан алдьаппатахтара. Чурапчы уонна Дириҥ орто оскуолаларын үөрэнээччилэрэ, ЧПУ устудьуоннара бэйэ-бэйэлэрин кытта хатыһан туран күрэхтэһэллэрэ. Ол сыллар тустарынан Иван Дмитриевич: «Убайым кыттыбатаҕына, арыт мин эмиэ кыайыыга тиксээччибин», – диэн этэн аһарбыттаах. Оттон Мээндийэ оччотооҕу оҕолоро Ф.Смирников, А.Пинигин: «Икки Захаровтар, Бииктэр Смирников, Бэттээх Миитээтэ уонна атыттар оскуола иннигэр мустан сүүрэн-көтөн, күрэхтэһэн, мээчиктээн аҕай биэрэллэрэ», – диэн кэпсииллэр.

Орто оскуоланы бүтэрбит Чурапчы ыччаттара Москва, Ленинград, Киев, Рига, Сибиир улахан куораттарынан үөрэнэр дьолломмуттара. Мээндийэ уола Иван Захаров бу өҥөлөрүнэн эмиэ туһаммыта: үс экзамены 13 баалга туттаран, Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар Зооветеринарнай институт агрономическай факультетыгар үөрэххэ киирбитэ. Институт салгыы «Тыа хаһаайыстыбатын института» диэн ааттаммыта. Оччотооҕу кэм ити куорат обургу, тимир суол үрдүгар турар 150-ча тыһ. киһи нэһилиэнньэлээх, реактивнай самолеттары оҥорор, паровознай-вагоннай, машиностроительнай собуоттарга хастыы да тыһыынчанан ахсааннаах үрдүк кылаастаах рабочайдар үлэлиир, олорор, промышленность сайдыбыт куората этэ. Сибиир, Алтай, Байкал өҥ-быйаҥ истиэптэригэр, хочолоругар иитиллэр сүөһүлэр эттэрин астыыр-кэнсиэрбэлиир мясокомбинат онтон да атын промышленнай тэрилтэлэр бааллара. Хас даҕаны, ол иһигэр Опера уонна балет тыйаатырдардааҕа. Оччолорго биһиги Дьокуускайбытыгар тэҥнээтэххэ, лаппа сайдыылаах куорат этэ. Эдэр киһи тиийээт, институт күөстүү оргуйар олоҕор төбөтүн оройунан түспүтэ.

Чурапчы орто оскуолатыгар бииргэ үөрэммит Е.Е. Сибиряков – суруналыыс, хомсомуол, партия, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ, Үөһээ Дьааҥы, Эбээн-Бытантай улуустарын ытык киһитэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ оҕо сааһын доҕорун туһунан маннык ахтыбыт: «…Оҕо эрдэххэ, көҥүл-босхо сылдьыы, өрүү таһырдьаттан киирбэт буолуу, сүүрүү-көтүү, моҕотойдооһун, кус оҕотун, куртуйаҕы, куобаҕы бултааһын, сайын ахсын от үлэтэ, онтон да атын үлэ кэмэ суох буоллаҕа дии. Кыһалҕалаах олох кыһарыйан, эрчийэн, буһаран-хатаран, баччааҥҥа диэри тиийиэхпит диэн бигэ эрэллээхпит. …Иван Захаров оҕо эрдэҕиттэн хатыҥыр, иҥиир-ситии, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, бастыҥ спортсмен, барыбыт, ордук кыыс аймах кутун туппут уол оҕо бэрдэ этэ. Тутатына, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн учуонай-агроном идэтин ылбыта. Ол кэнниттэн күүстээх үлэ үөһүгар түспүтэ. Кэлин аспирантураҕа салҕыы үөрэнэн, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатынан буолбута. Бу эйгэҕэ биһигиттэн бастакы учуонайбыт».

Иван Дмитриевич Захаров
Ходуһаны үөрэтээччилэр Европатааҕы федерацияларын XI Генеральнай мунньахтарыгар советскай делегация: Жемайтис, Захаров, Каджюлис, Вартоградская, Черкасов. 1986 сыл ыам ыйын 5-13 күннэрэ. Португалия, Троя куорат.

Агроном үөрэҕэр Саха сириттэн бэһиэ этилэр: үс уол, икки кыыс. Иван олоҕун күннээҕи суола – институт, библиотека, стадион буолбута. Үчүгэйдик сырыттахха, күн-дьыл ордук түргэнник ааһар буолааччы. Устудьуон уолаттар бастакы куурус кэнниттэн, харчылара суох буолан дойдуларыгар кэлбэккэ, Онохой леспромхоһугар бэһиэ буолан мас кэрдиитигэр үлэлээн харчыласпыттара. Леспромхоз үлэһиттэрин баһыйар өттө- буряттар этилэр. «Дружба» эрбии тэнийэ илик кэмэ, онон үлэ барыта илиинэн, трелевкалааһын атынан оҥоһуллара. Устудьуоннаабыт сылларын туhунан биэс сыл биир уопсайга, биир хоско олорбут доҕоро норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ Денис Алексеевич Ефимов бу курдук ахтар эбит: «… Иван үчүгэйдик үөрэммитэ. Институкка спортсмен быһыытынан уһун дистанцияларга сүүрүүгэ хамаанда иһигэр киирэрэ. Биэс сыл биирга олорон, үөрэнэн, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, учуонай-агроном идэтин ыламмыт, дойдубутугар 1960 с. эргиллэн кэлбиппит. Иван Нам оройуонугар тыа хаһаайыстыбатын инспекциятыгар агрономунан, мин төрөөбүт оройуоммар колхуоһу кытта дуогабарлаах буоламмын, колхуоспар кылаабынай агрономунан үлэлии киирбиппит.

Кини научнай үлэнэн дьарыктанар былааннаах куоракка көһөн, тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Элбэх сыллаах оту үүннэриинэн дьарыктаммыта. Бу олус кэскиллээх, тыа хаһаайыстыбатыгар наадалаах дьыала этэ…»

Оттон Намҥа бииргэ үлэлээбит Хамаҕатта нэһилиэгин, Нам улууһун ытык олохтооҕо, СР үтүөлээх агронома, тыыл бэтэрээнэ Илья Лазаревич Еремеев И.Д. Захаров ол сылларга үлэтин туһунан бу курдук ахтар: «Курааҥҥа, хаһыҥҥа үгүстүк хабырыйтаран, ону туоратыыга элбэх түбүгү көрсөн эриллибит, буспут-хаппыт үлэһит дьонноох Чурапчы уола Уйбаан агроном үөрэҕэр, идэтигэр түбэһиэх үөрэммэтэх уонна ону дьулуһан баһылаабатах буолуохтаах.

Иван Дмитриевич, били, Никита Хрущев дойдуну салайар буккуурдаах сылларыгар үөрэҕин бүтэрэн, Нам оройуона Уус-Алдан оройуонун кытта холбоһон олорор кэмигэр, Орто Өлүөнэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын кылаабынай агрономунан үлэтин саҕалаабыта. Онтон К. Маркс аатынан колхуос уопуту тарҕатар хаһаайыстыбатын кылаабынай агрономунан ананар. Бу кэмҥэ колхуоһу араас үлэҕэ эриллибит, буспут-хаппыт эмиэ Чурапчыттан төрүттээх М.П. Попов салайара. Кинилэр үлэҕэ саҥа сүүрээни киллэрэн барбыттара. Колхуос 1963 с. бөдөҥсүйбүтэ, хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөбүтэ».

И.Д. Захаров бэйэтэ ол сыллар тустарынан бу курдук кэпсиир: «1960-1967 сс. Нам оройуонугар ананан райсельхозинспекция кылаабынай агрономунан, К.Маркс аатынан колхуоска кылаабынай агрономунан, специалист тиийбэтинэн буолуо, кылаабынай экономист эбээһинэһин толорооччунан, саҥа тэриллибит профсоюз председателинэн үлэлээбитим. Н.С. Хрущев быыстала суох реформатыгар түбэһэн, республикатааҕы тыа хаһаайыстыбатын специалистара бары да буолуо, чымадааммытын туппутунан олорон үлэлээбиппит. Сарсын ханнык структура үөскүүр, туох уларыйыы тахсар диэн. Кырдьык да элбэх уларыйыы тахсыбыта: оройуон аайы бастыҥ уопуту тарҕатар хаһаайыстыбалар, тыа хаһаайыстыбатын управлениелара, оройуоннар бөдөҥсүйүүлэрэ, МТС-тар эстиилэрэ, РГС-тар тэриллиилэрэ, партия райкомнара, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын парткомнара уларыйыылара, мелиорациянан, химизациянан дьарыктанар тэрилтэлэр үөскээһиннэрэ, колхуостарга тиэхиникэни атыылааһын, харчынан төлөбүргэ киирии, профсоюзтары тэрийии, механизатордартан саҕалаан, сыыйа соцстрах, госстрах чэпчэтиилэрин туһаныы, кэлин маассабайдык сопхуостары тэрийии уо.д.а Среднеленскэй оройуон райсэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбытым, комсомол райкомун, бюротун чилиэнинэн, колхуос комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээринэн, профсоюз председателинэн талыллан үлэлээбитим. 1966 с. ССКП чилиэнэбин!»

Иван Дмитриевич Захаров
Ходуһаны үөрэтээччилэр Европатааҕы федерацияларын XI Генеральнай мунньаҕар Испанияттан уонна Англияттан сылдьар коллегалары кытта пробковай дууп мас таһыгар. 1986 сыл ыам ыйын 5-13 күннэрэ. Португалия, Троя куорат.

Салгыы, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия ТХН академиятын үтүөлээх бэтэрээнэ, СР бочуоттах бэтэрээнэ, суруналыыс, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Василий Львович Алексеев ахтыытын көрүөҕүҥ: «…Иван Дмитриевиһы республика научнай эргимтэтигэр уонна тыа сиригэр даҕаны үчүгэйдик билэллэр. Кини туһунан өссө да суруйуохтара дии саныыбын. … Наукаҕа киириэр диэри Нам оройуонугар К.Маркс аатынан колхуоска, тыа хаһаайыстыбатын оройуоннааҕы инспекциятын кылаабынай агрономунан үлэлиир.

1967-1970 сс. Москваҕа Вильямс аатынан сүөһү аһылыгынан дьарыктанар Бүтүн Сойуустааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратыгар үөрэнэр. Иван Дмитриевиһы бу институт аспирантуратыгар үөрэнэ сылдьар биир дойдулааҕа Мугудайтан төрүттээх Кирилл Гаврилович Оконешников ыҥырбыта. Табаарыстыы эдэр дьон сотору-сотору кураанныыр  Чурапчыларыгар өбүгэ саҕаттан иитэр сүөһүнү энчирэппэт туһугар үтүмэн үгүс кыһалҕаны, үлэни-хамнаһы көрсөн олороллорун, хоту көһөрүллүү «амтанын» сураҕынан буолбакка, эттэринэн-хааннарынан, тус олохторунан билбит дьон. Онон ходуһа, мэччирэҥ-сирдэрин тупсаран, өлгөм үүнүүнү, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны наука көмөтүнэн дэлэтэргэ туһаайан үөрэнэн, салҕыы үлэлээн учуонай буолбуттара. Иван Дмитриевич 1970-1973 сс. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ходуhаны оноруу уонна мелиорация отделыгар научнай үлэһитинэн, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1976 с. «Разработка приёмов создания культурных пастбищ на пойменных лугах Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ кандидатскай диссертацияны, оттон Кирилл Гаврильевич Москва уобалаһыгар үлэлээн көмүскээбитэ. Эдэр дьон Покровскайдааҕы УоПХ, ТХНЧИ-гар хардары-таары үлэлээбиттэрэ.

И.Д. Захаров олоҕун, үлэтин саамай бэлиэ түгэнэ — Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн үлэлээбит кэмэ. Республикаҕа киэнник биллэр бөдөҥ хаһаайыстыбаны кини сүүрбэччэ сыл салайбыта. Түһүү-тахсыы буолбакка, аҥардастыы үүнүү-сайдыы, үүнэн-үрдээн өрө дабайыы сылларынан буолбуттара. Ол ситиһиилэрэ оччотооҕу бэчээт, араадьыйа уонна телевидение нөҥүө мэлдьи сырдатыллара.

Иван Дмитриевич Захаров
Коллегалар Ленинградтан сылдьар профессор уонна академик И.А. Матвеевы кытта Торохоно күөл таһыгар.

Хаһаайыстыба уратыта Тыа хаһаайыстыбатын Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр институтун быстыспат сорҕотунан буолара. Наука ситиһиилэрин, этиитин, сүбэлээһиннэрин олоххо киллэрэн, туһалааҕын, көдьүүстээҕин дакаастан эрэ баран, атын хаһаайыстыбаларга зоналарынан көрөн тарҕаталлара. Ол иһин уопутунай-производственнай хаһаайыстыба аатырара. «Наука уонна научнай-техническай прогресс — тыа хаһаайыстыбатыгар, быһаччы производстваҕа, оҥорон таһаарыыны үрдэтиигэ» диэн девиһинан үлэлииллэрэ. Холобур, хортуоппуйу, үрүҥ аһы, бурдугу уонна сүөһү аһылыгар анаан күөх үүнээйини үүннэриигэ, ходуһа уонна мэччирэҥ сирдэрин тупсарыыга, механизацияҕа, тымныыны тулуйар сэлиэһинэйи, аһылык буолар үүнээйилэри олордууга, үүннэриигэ, уопут быһыытынан тарҕатыыга былааннаах, биир ситимнээх күүстээх үлэ ыытыллара. Элбэх сыллаах оту үүннэрэн, хомуйан, сиэмэтин хаһаайыстыбаларга тарҕатан, үрдүк үүнүүлэри ылалларын дьон билигин да өйдүүллэрэ буолуо…»

Иван Дмитриевич Захаров
Академиктар Н.Г. Андреевтыын уонна В.Н. Андреевтыын. Норильскай куоракка. 1972 сыл кулун тутар 24 күнэ.

Иван Дмитриевич институтка үлэлиир сылларыгар аспирантураҕа үөрэниэҕиттэн саҕалаабыт чинчийиилэрин салҕаабыта, дириҥэппитэ, производствоҕа туһалаах сүбэлэри биэрбитэ. Ол курдук, «Система земледелия», «Система животноводства» диэн улахан суолталаах үлэлэри оҥорсубута, «Советы луговодам» (1972 с.), «Вопросы мелиорации» (1973 с.)  кинигэлэри бэлэмнээһиҥҥэ үлэлээбитэ, култуурунай мэччирэҥнэри оҥорууга, сүөһү аһылыгын үүннэриигэ, бэлэмнээһиҥҥэ туһалаах сүбэлэрдээх. Бэйэтин чинчийиилэригэр олоҕуран оҥоһуллубут сүбэлэрин салайа сылдьыбыт хаһаайыстыбатын, үлэтигэр туттубута. Ол түмүгэр, Покровскайга оту соҕотуопкалааһын 1973 с. 2066 тоннаттан 1976 с. 4060 тоннаҕа тиийбитэ. Аны ходуһа биир гектарыттан 50-60 центнер от үүнүүтүн ылары ситиспитэ, оттон итинник ходуһаттан күөх маассаны үүннэрии биир гекгартан 140-150 центнергэ тиийбитэ. Учуонай И.Д. Захаров сүбэлэрэ өссө «ССРС 50 сыла», Строд аатынан сопхуостарга үрдүк экономическэй көрдөрүүлээх олохтоммута. Иван Дмитриевич салалтатынан үлэ үрдүк ситиһиилэммитэ. Манна республика оройуоннарыттан хаһаайыстыбалар салайааччылара, специалистара, быһаччы оҥорон таһаарыыга үлэлиир дьон – бурдугу, оҕуруот аһын, хортуоппуйу үүннэрээччилэр, ыанньыксыттар, сылгыһыттар, механизатордар конференцияларга уонна семинардарга сылдьаннар, хаһаайыстыбаҕа наука бастыҥ ситиһиилэрэ хайдах олоххо киирбиттэрин билсэллэрэ уонна ону үөрэтэллэрэ. 1970-1986 сс. Лена, Бүлүү, Амма, Таатта, Халыма, Дьааҥы, Индигир уонна кинилэргэ түһэр салаа үрэхтэригэр тирэх пууннары, полевой стационардары аһан ходуһа-мэччирэҥ сирин тупсарыыга араас хайысхалаах научнай үлэлэр ыытыллыбыттара. Россиятааҕы наукалар академияларын Саха сиринээҕи салаатын, СГУ, тыа хаһаайыстыбатын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын араас институттарыгар үлэлиир учуонайдары, республика араас оройуоннарыгар үлэлиир специалистары кытта алтыһан үлэлээбитэ. Араас таhымнаах соцкуоталаһыыга Иван Дмитриевич салайар хаһаайыстыбата хас да төгүл кыайыылааҕынан тахсыбыта. Оҥорон таһаарар коллективтар ортолоругар ыытыллыбыт куоталаһыыга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин, Бүтүн Сойуустааҕы идэлээх сойуустар уонна ЫБСЛКС Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта уонна знамя хаһаайыстыбаҕа үйэ-саас тухары хаалларыллыбыта.

И.Д. Захаров научнай салайааччы быһыытынан кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ элбэх кыһамньытын уурбута. Кини салалтатынан сахалартан сири-уоту үөрэтэр учуонайдардаах буоллубут: тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора Чурапчы Кытаанаҕыттан төрүттээх Наталья Барашкова, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидаттара Василий Аржаков, Владимир Осипов, Василий Колесников. Научнай чинчийиилэрин түмүктэрин туһунан Москва, Новосибирскай, Хабаровскай, Норильскай, Туруханскай о.д.а куораттарга ыытыллыбыт конференцияларга, семинардарга кэпсээбитэ.

1986 с. ССРС делегациятыгар киирэн Поргуталияҕа буолбут Европейскай Федерация луговодтарын XI-с Генеральнай Мунньаҕар (Лиссабон, Троя) кыттар чиэскэ тиксибитэ.

И.Д. Захаров 1986-1991сс. ССКП обкомун бюротун быһаарыытынан, иккис төгүлүн өссө биэс сыл НПО «Якутское» (научно-производственное объединение) Покровскайдааҕы ОПХ-н дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.

1989 с. Саха сирин госагропромун үлэһиттэрин бөлөҕүн салайааччытынан Монголия Народнай Республикатын Гоби-Алтайскай аймахха уопут атастаһа бара сылдьыбыта.

1991-1995 сс. дириэктэри тас дойдуларга сибээскэ солбуйааччынан үлэлээбитэ.

«Бай-бек» уонна «Илгэ» обществолар коммерциянан дьарыктаналлара: Уус-Маайа улууһуттан тутуу маһын, матырыйаалын: хотугу улуустартан таба муоһун, пантыны, балыгы; Орто Азияттан фруктаны, оҕуруот аhын, уо.д.а. аҕалаллара.

Ветеринария наукатын доктора, СР тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ И.С. Третьяков: «Мин Покровскайдааҕы УоПХ-ҕа 1974 с. кылаабынай ветбырааһынан үлэлии кэлбитим. Хаһаайыстыбаҕа ынах-сылгы сүөһү иитиигэ, сир оҥоһуута, тутуу салаата, оҕуруот аһын теплицаҕа, аһаҕас халлааҥҥа олордон үүннэрии, хаппыыста, хортуоппуй, моркуоп, сүбүөкүлэ, турнепс курдук үүнээйилэри үүннэрии хаһаайыстыба сүрүн салааларынан буолаллара. Ходуһа, мэччирэҥ сирдэрин тупсаран оҥорон, нүөлсүтэн үрдүк үүнүүнү ылар соруктар сылын аайы үрдүү турбуттара. Бааһыналартан үрдүк технология көмөтүтэн сири таҥастааһын култуурата үрдээбитинэн, минеральнай уоҕурдууну сөпкө туһаныы түмүгэр, Саха сирин усулуобуйатыгар бурдугу оҥорууга, сүөһү аһылыгар анаммыт туорахтаах култуураҕа бастыҥтан бастыҥ ситиһиилэр ыытыллар этилэр. Бу култуураҕа озимай, яровой оруостар, сэлиэһинэй, эбиэс, горох киирэллэрэ. Хаһаайыстыба саамай улахан салаата — сүөһү иитиитэ. Оччолорго 860 ынах сүөһү, 200 бургунас, 250-ча тыһы тыһаҕас, 300 тыһы борооску, 360 оҕус борооску, 700-кэ биэ, 80 атыыр уонна 300-кэ кыра сылгы иитиллэн турбуттара. Сүөһү аһылыга хото бэлэмнэниллэрэ. 1000 тонна оту, сиилэһи, зерносенаһы бэлэмнээһиин үгүс тэрээһини, ыраах үрэх бастарыгар оттооһуну эрэйэрэ. Киэҥ далааһыннаах үлэ-хамнас дириэктэртэн быһаччы тутулуктааҕа. Кини мындыра, тэрээһинэ, специалистарын кытары ыкса сибээстээхтик биир өйүнэн-санаанан салайтаран үлэлиирэ ситиһии үрдүк кирбиилэригэр таһаарбыта.

Наука ситиhиилэрин производствоҕа бэйэтинэн хаһаайыстыбаҕа тахсан үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ. Иван Дмитриевич ССКП чилиэнин быһыытынан, оройуон, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор көхтөөх кыттыыны ылбыта. Билиҥҥинэн, Хаҥалас улууһугар сэбиэскэй кэм саҕана оройуон сэбиэтин депутатынан, партия райкомун бюротун чилиэнинэн талыллыбыта.

И.Д. Захаров Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэрдиир сылларыгар ыанньыксытынан үлэлээбит «Ленин» уонна «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннардаах чулуу ыанньыксыт Г.В. Гаврильева кини туһунан бу курдук ахтар: «1973с. Покровскайдааҕы УоПХ дириэктэринэн ананнаҕын утаа, биһиги фермабытыгар үлэни-хамнаһы билсэ кэлэ сылдыбыта. Онно кини холкутун, дуоспуруннааҕын көрөн үөрбүтүм. Кэлээт, сүөһү аһылыгар болҕомтотун уурбута. Ыанньык ынахха бэриллэр сүмэһиннээх аһылык дэлэйэ түспүтэ. Биһиги, ортотунан, биир ынахтан 1500 л. үүтү ыы сылдьыбыт буоллахпытына, хаһаайыстыба үрдүнэн 2100 л. көрдөрүүгэ тахсыбыппыт. Онтон 3563 л. үүтү ыыры ситиспиппит.

1986 с. иккиһин дириэктэрдии кэлэригэр, сайыҥҥы ыйдарга мэччирэҥҥа болҕомтотун уурбута. «Илгэлээх» диэн саҥа сайылыкка дамба оҥоһуллан Суон үрэх уутун мунньан хаһаайыстыбаҕа дэлэйдик туттар буолбуппут. Типовой механизированнай хотоҥҥо үөрэ-көтө үлэлиирбит. Хас даҕаны күрүөлээх мэччирэҥ оҥоһуллан, бостууктарга сынньалаҥ буолбута. Биир күрүө бүттэҕинэ, атын күрүөҕэ көһөрөн мэччитэллэрэ. Эбии аһылык дэлэйбита. Ферма үлэһиттэригэр улахан болҕомтотун уурара. Ол курдук, маҕаһыын сэдэх табаара урутаан биһиэхэ кэлэрэ. Остолобуойдаах, туалеттаах, сынньанар хостоох дьиэни туттаран аһаан, суунан, сынньанан үлэһиттэр абыраммыттара. Коллективнай бэдэрээтинэн үлэ киллэриллэн, хамнаспыт үрдээбитэ, онон хас киилэ үүтү ыыр иһин үлэ көҕө улааппыта.»

«Оччолорго Карл Маркс аатынан сопхуос Төлөй Дириҥинээҕи отделенията диэн ааттанарбыт. Ходуһа, мэччирэҥ сирин таҥастааһын, тупсарыы үлэлэрэ ити сылларга Маҕатах үрэҕиттэн Эрдэҕэс үрүйэтинэн Дириҥҥэ тиийэ дулҕата астарыллан, сухаланан, диискэлэнэн оноһуллубута. Дьэччимэ Күүлэтигэр 25 гаалаах сиргэ «Култуурунай мэччирэҥ» диэн ааттанар түөрт тус-туспа хааччахтаах анал тутуу оҥоһуллубута. Уочаратынан мэччитэллэрэ, уу ыстараллара. «Коренное лущение» хорутан оҥорбуттара. Икки сыл үчүгэйдик үүммүтэ. Онтон кураан кэлэн ардах түспэт. Аҥардас ыстарыы уута бэриммэт, биһиги дойдубут өрүс эҥэриттэн атын буоллаҕа. Үрдүк үүнүү звенота диэн тэриллибитэ. Илин Мэҥэ алааһын, Ылаах, Ньудьу үрдүнээҕи бааһыналарга М.Н. Гоголев звенота күөх ыһыыны ыспыта. 800-1000 т. сиилэһи бэлэмнээбитэ. Эбии аһылык элбээн, үүтү ыаһын үрдээбитэ. Чулуу ыанньыксыт В.М. Захаров хас биирдии ынахтан 3,5 тонна үүтү ылбыта», – диэн кэпсиир ол сылларга биригэдьииринэн үлэлээбит Д.Е. Петров.

Иван Дмитриевич Захаров
Аймахтарын кытта.

Саха дьоно түҥ былыргыттан айылҕаларынан күүстээх-уохтаах, кыахтаах, тулуурдаах буолан маннык уйаара-кэйээрэ биллибэт дойдуну баһылаатахтара. Ол көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн истэҕэ. И.Д. Захаров аҕата Дмитрий Егорович колхуос ханнык да үлэтиттэн иҥнэн-толлон турбатаҕа: саастыылаахтарын кытта Алдаҥҥа көмүс хостооһунугар, Ааллаах Үүн таһаҕаһыгар сэттэ сыл биригэдьииринэн, Бодойбо таһаҕаһын таһыыга эмиэ сылдьыбыта. 1942-1944 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Смоленскай-Москва туһаайыытыгар кырыктаах кыргыһыыларга кыттан үс төгүл бааһыран, контузияланан, Кыһыл Сулус уордьаннаах, «Хорсунун иһин» мэтээллээх эргийбитэ. Дойдутугар Калинин аатынан колхуоска председателлиир сылларыгар, төлөйдөр бурдук үүннэриитигэр Өлүөхүмэ оройуонун «Правда» колхуоһун кэнниттэн республикаҕа иккис миэстэҕэ тахсан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ийэтэ Татьяна Иннокентьевна – сааһын тухары ынньыксыт, сэрии сылларыгар Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа. Дьонноро барыта 11 оҕону төрөппүттэриттэн үһэ ордон, ыал буолан олороллор. Кыра уоллара эмиэ Иван, кэргэнэ Ириналыын Төлөйгө олороллор. Соҕотох кыыс Варвара Стручкова үс кыыстаах, Дьокуускайга олорор.

И.Д. Захаров 1995 сылтан пенсияҕа олорор. Кэргэннээх, түөрт оҕолоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. Кэргэнэ Людмила Максимовна Чемерзанская – XIX-с үйэ 60-с сс. көскө кэлбит поляктартан төрүттээх. Хатаска төрөөбүтэ. Уонча сыл Нам орто оскуолатыгар химия, биологая учууталынан үлэлээбитэ. Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар научнай сотруднигынан үлэлээн пенсияҕа тахсан олорор. Иван Дмитриевич кэргэнинээн Людмила Максимовналыын Хаҥалас улууһун Ой сэлиэнньэтигар олороллор. Араас үүнээйилэри, хортуоппуй, оҕуруот аһын, отонноох талах арааһын олордоллор, хос сиэннэрин көрсөллөр. Биир дойдулаахтарбытыгар өссө да уһуннук олороллоругар, олох дьолун-үөрүүтүн толору билэллэригэр алгыстаах баҕа санаабытын тиэрдиэҕин.

Татьяна Егоровна ЗАХАРОВА, краевед. Чурапчы, Төлөй.

Егор Николаев. Саха сирин историята. XIX үйэ

Егор Дмитриевич Николаев, Саха сирин историятын XIX-с үйэ иккис аҥаарын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. «Илин» сурунаал саха биир чаҕылхай үөрэхтээҕэ, норуотун быраабын туруорсубут Егор Дмитриевич Николаев I туһунан салгыы кэпсиир. Историческай наука доктора Петр Семенович Троев биһиги сурунаалга 1997 сыллаахха 3-4 №-гэ «Егор Николаев и его «Краткая записка»о современном положении Якутского края» (1883 г.)» уонна 2002 сыллаахха 1 №-гэ «Возражать против этого не имеет права никто из верноподданных…». Два письма головы Батурусского улуса Е.Д.Николаева» диэн ыстатыйалары бэчээттэтэн турар. 

Кэнники сылларга Егор Дмитриевич үлэтин, олоҕун дириҥник үөрэппит Айсэнэ Николаева ыстатыйатын тэҥэ 1896-1918 сылларга Санкт-Петербурга тахсыбыт 25 томнаах «Нуучча биографическай словарын» 11 томугар бэчээттэммит Егор Дмитриевич биографиятын билиһиннэрэбит. 

Аныгы историческай наука урукку идеология хааччахтарыттан сылтаан сэбиэскэй кэмнэргэ үөрэтиллибэтэх дьайыылары уонна түбэлтэлэри билигин сыныйан үөрэтэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ, урут социальнай балаһыанньаларыттан иҥнэн үөрэтиллибэтэх, дьиҥинэн тумус туттар дьоммутугар сыһыан лаппа уларыйда. Егор Дмитриевич Николаев, Саха сирин историятын XIX-с үйэ иккис аҥаарын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. Онон  Е. Д. Николаев олоҕун, үлэтин-хамнаһын анал үөрэтии уонна ырытыы билигин олус тоҕоостоох буолла.

Бастакынан, кини, саха норуота киһи сиэринэн, хам-бааччы олороругар — экономическай, социальнай балаһыанньата тупсарыгар, бэйэни салайыныы сайдарыгар, төрөөбүт-үөскээбит сирбитин хаайыы дойдута оҥостоллорун суох гынарга унньуктаахтык үлэлээбитэ.

Иккиьинэн, Е. Д. Николаев үлэтэ Российскай империя экономикатын уонна ону тэҥэ уопсастыба олоҕо уларыйарын кэмигэр ааспыта. Кини бу дьалхааннах кэм  киһитэ этэ. Уларыйыы-тэлэрийии кэм түгэннэрин өйдөөн, империя киинэ уонна  ыраах сытар уһук дойду сыьыаннара олохтоноругар көмөлөспүтэ.

Үсүһүнэн, бу тиэмэ саха интеллигенциятын  биһиги дойдубут  уонна Россия социокультурнай уонна общественно-политическай олоҕор оруолун, хайдах үөскээбитин туһунан арыйар.

Төрдүһүнэн, бу тиэмэ Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыы институтун харгыстарын таарыйар. Биһиги санаабытыгар,  Е. Д. Николаев тус бэйэтин общественнай-историческай суолтата, олохтоох нэһилиэнньэ политсыылынайдары кытта сыһыанын историятын чэрчитинэн көрүллэр. Манна диэн эттэххэ, бу политсыылынайдар Саха сирин норуоттарын культурата сайдарыгар төһүү күүс буолбуттара мэлдьэҕэ суох.

Үөрэтиллэр тиэмэ интеллигенция харгыстарын арыйарга эмиэ анал ырытыынан буолар.  Российскай интеллигенция историятын чинчийээччитэ С.И.Сергейчик маннык диэн суруйар: XIX-с үйэҕэ, чопчу иккис аҥарыгар, Россияҕа 60-80 сыллардааҕы Улуу Уларыйыылар буолбуттара. Интеллигенция туспа социальнай бөлөххө кубулуйан, науканы, техническай сайдыыны, маассабай үөрэхтээһини хамсаппыта. Бу кэмҥэ,  дойдуга интеллигенция араас хайысхалара баар буолбуттара, демократическай уопсастыба саҥа тутулларын, ыраахтааҕы былааһыгар маассабай утарсыыны күөттээбиттэрэ. Бу историческай дьайыы чэрчитинэн  Е. Д. Николаев олоҕо уонна үлэтэ инники күөҥҥэ тахсар.

Кэм-кэрдии уобараһа улуу дьон олохторун нөҥүө өтөн тахсар: кинилэр олохторун-дьаһахтарын, санааларын, хас хамсаныыларын үөрэтии – история  тиһигин кэтээн көрүү буолар. Бу чэрчитинэн,  Е. Д. Николаев олоҕун уонна общественнай-политическай үлэтин бары өттүттэн сыныйан үөрэтии уонна чинчийии — кэм кэрдии ирдэбилинэн буолар. Манна даҕатан эттэххэ, урут маннык хабааннаах чинчийиилэр ыытыллыбатах этилэр.

Биллэн турар, сэбиэскэй кэм саҕана  идеологическай хааччахтан,  Е. Д. Николаев аата умнууга барбыта. Тиһэх кэмҥэ диэри, саха саарынын аата ханна да ааттамматаҕа. Ол иһин  Е. Д. Николаев туһунан историческай литература уонна анал историография суоҕун кэриэтэ. Ол гынан баран, революция иннинээҕи кэмҥэ кини аата киэҥник биллэр этэ. Аан-бастаан, кини туһунан, либеральнай-демократическай хайысхалаах бэчээккэ суруйбуттара. Холобура, биллиилээх чинчийээччи Н.М. Ядринцев Сибииргэ ыраахтааҕы политикатын чинчийиитин чэрчитинэн (бу политиканы кини колониальнай диир этэ),  Е. Д. Николаев саха норуота демократическай үгэстэри ылынарыгар көмөлөспүтэ. Кини  Е. Д. Николаевы  ол кэм уһулуччулаах  үөрэхтээхтэрин: бурят Д. Банзаровы уонна казах Ч. Валихановы кытта биир эрээккэ туруорара.  Кини Е. Д. Николаев туһунан маннык ахтара: « Саха киһитэ Е. Д. Николаев саха ууһун-бииһин чаҕылхай уолана, сахалар балаһыанньаларын туһунан  элбэх суругу-бичиги суруйбута, бэйэтин норуотугар  уҕараабат тапталы уонна  цивилизация үтүө өрүттэрин таба тайанан,  тэҥҥэ дьүөрэлиирэ. Бу маннык дьон кыра норуоттары үөрэхтээһиҥҥэ уонна олохторун-дьаһахтарын сааһылыырга, төлкөлөрүн төрүттүүргэ оруобуна сөп түбэһэллэр.

Саха уобалаһын үөрэтээччитэ уонна биллииллээх сыылынай И.И. Майнов:  «Е. Д. Николаев улуус таһымыгар эрэ буолбакка, бүтүн уопсастыбаны даҕаны салайыан сөптөөх этэ», – диэн сыанабыл биэрэрэ. Биллиилээх саха либеральнай диэйэтэлэ В.В. Никифоров  Е.Д. Николаевка икки ыстатыйаны анаабыта. Биир оннук ыстатыйатыгар, «Атын норуот бэрэстэбиитэлин кэриэһигэр», некролокка ааптар, Николаев эйэ-дэмнээх санаалара политсыылынайдар киниэхэ дьайыыларынан буолар диэн бэлиэтиир. Никифоров өтө көрүүтүнэн, нуучча интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрэ үөрэхтээһин уонна сайдыы үтүө өрүттэрин өйдүүрүгэр көмөлөспүттэрэ. Бу санаалартан кынаттанан, кини бэйэтин норуота хайдах ньүдьү-балай олорорун өйдөөбүтэ уонна төлкөлөрүн төрүттүүргэ дьулуспута. Кини норуотун кытта ыкса ситими быспакка, эрэйи-муҥу көрбүт дьону көмүскүүргэ санаммыта.

Саха уобалаһын административнай-территориальнай тэрээһинин туһунан Е.Д. Николаев көрүүлэрин туһунан В.В. Никифоров маннык бэлиэтиир: «улахан территориальнай оройуоннар баар буолуохтаахтар, бу норуот сомоҕолоһуутугар төһүү күүс буолуо этэ». Туох эмит буолар түбэлтэтигэр уобалас күбүрүнээтэригэр дьайыыны оҥоруохха сөп.

Онон,  В.В.Никифоров уонна да атын ааптардар Е. Д. Николаев уһулуччу киһи буоларын бэлиэтииллэр. Ол гынан баран, бу сыанабыл научнай тирэҕэ суох этэ. Манна диэн эттэххэ,  бу ааптардар салгыы  Е. Д. Николаев олоҕун уонна үлэтин үөрэтиигэ болҕомто үөскүүрүгэр көмөлөспүттэрэ.

Сэбиэскэй историческай наука бу дьону сөптөөхтүк үөрэтэри кылаассабай охсуһууттан сылтаан тохтотон кэбиспитэ. Кыраайы үөрэтээччилэр Сэһэн Боло, Егор Андросов Е.Д. Николаев олоҕун-дьаһаҕын туһунан кылгастык ахтан-санаан ааһааччылар.

Балаһыанньа сэбиэскэй кэм кэнниттэн чыҥха уларыйбыта. Маныаха аныгы кэм историктара И.Л. уонна Л.М. Дамешек, М.В. Шиловскай, А.В. Ремнев, Д.Г. Люстрицкай, А.В. Гимельштейн, А.В. Ануфриев кылааттара улахан.

Л.М. Дамешек үлэтин административнай-территориальнай өттүгэр, XIX-XX-с үйэтээҕи Россия азиатскай сирдэрин ыраахтааҕы салалтатыгар, Сибиир норуоттарыгар салалтаҕа, киин уонна тэйиччи сытар киин ситимигэр саҥа сүүрээннэр, саҥа сыанабыл баар буолбута.

Чинчийээччи  М.В. Шиловскай Д.Я. Резуны кытта XIX-XX-с үйэ иккис аҥарыгар политическай дьаһалларга көхтөөх кыттыыны интеллигенция ылбыта дииллэр.

Бу 1860-80 сылларга хоту дойду интеллигенцията уопсастыба өйө-санаата уһуктарыгар турууласпыта.

Омскай куорат историга А.В.Ремнев региональнай история региональнай политика идеологиятынан буолбута диир, олохтоох история хаамыытыгар кэрэхсэбил баар буолбута, уонна, төрөөбүт төрүт дойдунан киэн туттуу баар буолбутун бэлиэтиир.

Сибиирдээҕи историктар  Е.Д. Николаев Россия уһук хоту сытар сирэ Россия политиката оҥоһуллан-чочуллан тахсарыгар улахан оруолун бэлиэтээбиттэрэ.

Иркутскайдааҕы историктар Д.Г. Люстрицкай, А.В. Гимельштейн, А.В. Ануфриев монографиялара элбэххэ туоһу буолаллар.  Саҥа тахсан эрэр саха интеллигенцията уонна тойоттортон үөрэхтээх өттө кыраайы салайыыга уларыйыылары киллэрбиттэрин этэллэр. Бу  ааптардар Е.Д. Николаев оруола саха санаата уһуктарыгар уонна сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах диэн бэлиэтииллэр. Уонна олохтоох нэһилиэнньэ утуйа сытар күүстээх санаатын туоһулууллар. Чахчы даганы, кини үлэлэрэ интеллигенция историятыгар чаҕылхай ааттартан биирдэстэринэн буолбута. Историческай наука доктора П.С.Троев өҥөтүнэн Е. Д. Николаев туһунан архивтан матырыйаал хостооһуна уонна аан-бастакы научнай хабааннаах ыстатыйата буолар. Ол гынан баран, кини бу саха саарынын олоҕун анаан-минээн үөрэппэтэҕэ.

Үөһэ этиллибитин курдук, биһиги үөрэтэр тиэмэбит саха омук интеллигенциятын историятын уорэтиигэ тирэнэр. Ол иһин бу суруйууга Н.Н. Дьяконова уонна Е.П. Антонов саха интеллигенциятын историятыгар үлэлэрэ туттулуннулар.

Н.Н. Дьяконова саха интеллигенциятын туһунан монографиятыгар  Е.Д. Николаев олоҕор уонна үлэтигэр ураты болҕомтону уурбута. Оһуоба саха интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрин В.В. Никифоровы, бырааттыы Афанасьевтары кытта доҕордоһууну бэлиэтээбитэ. Кинилэри биир демократическай санаа түмэрэ: саха норуотугар туһаны эрэ агалыы. Кинилэр үөрэхтээһиҥҥэ, саха уопсастыбата сайдарыгар, сыылка харгыстарыгар биир көрүүлээх этилэр. Барытыгар кэриэтэ биир көрүүлээхтэрэ.

Саха норуота  бэйэтин салайынарга дьулуһуутугар Е.Д. Николаев кылаата сүҥкэн улахан. Бу маны П.С. Троев, Е.П. Антонов үлэлэригэр көрүөххэ сөп. П.С. Троев, Е.П. Антонов бэйэни  салайыныы идеялара дириҥ историческай силистээхтэр-мутуктаахтар диэн этэллэр. Бу чэрчитинэн, Дьокуускайдааҕы Степной Дума историятыгар болҕомтолорун уурбуттара. Бу Дума үлэтин  Е.Д. Николаев олус диэн сэргиирэ. Ону таһынан,  Е.П. Антонов киин  уонна ыраах сытар сир сыһыаннарын үөрэтэн көрөн, имперскай национальнай политика ураты суолтатын, улахан дьаһалларга, коронацияҕа, уонна  үбүлүөйдэргэ  кыра норуоттар кыттыыны ылалларын туһунан суруйар. Бу маннык тэрээһиннэр Российскэй империя азиатскай сирдэрэ киин сирин уонна нуучча ыраахтааҕытын  кытта тэҥҥэ буолалларын туоһулуур диир.

Е.Д. Николаев олоҕун туһунан И.С. Клиорина (А. Малькова ) үлэтигэр көрсүөххэ сөп. Саха сирин сыылкатын туһунан Ф.Г. Сафронов, П.Л. Казарян, И.Г. Макаров  уонна П.С. Троев үлэлэригэр көрүөххэ сөп .

XVII үйэ бүтүүтүттэн – XIX үйэ саҕаланыытыгар Сибииргэ сыылка ситимин анаардахха, бу дойдуну ураты баай-талым курдук буолбакка, эрэһиэҥкэтэ суох хаайыы быһыытынан сыаналыыллара. П.Л. Казарян этэринэн, бу – Сибиир историческай төлкөтүгэр сыылканы сыаналааһын саамай мөлтөх өрүтэ.

Кэнники кэмҥэ, саха истириографиятыгар либеральнай идеялар тарҕаныыларын историятыгар саҥа үлэлэр баар буоллулар. Бу манна Е.Д. Николаев аата эмиэ ааттанар. А.А. Кара-Мурза уопсай редакциялаах либеральнай нэһилиэстибэҕэ ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэлиэтиэхпитин сөп.  Биир түһүмэххэ В.Н. Иванов уонна С.В. Степанова ыстатыйалара бааллар. Бу манна аан-бастаан либеральнай идеялар төрүттэмиттэрин уонна сайдыытын туһунан, Саха сирин бастакы либеральнай диэйэтэлэ В.В. Никифоров туһунан этиллэр. В.Н. Иванов, Саха сирин общественнай деятеллэрин үлэтин Россияҕа либерализм төрүттэммитин кытта ситимниир, В.В. Никифоров хас биирдии киһи көҥүлүн, гражданскай бырааптары, демократическай уопсастыбалары, киэҥ бэйэни салайыныыны тарҕата сатыыра уонна эмиэ  Е.Д. Николаевы олус диэн чорботоро бэлиэтэнэр.

Бэйэни салайыныы идеяларын, уголовнай сыылканы суох гыныы — бу Е.Д. Николаев үлэтин сүрүн өрүттэрэ этэ. Бу туһунан Чурапчы улууһун историятын туһунан кинигэттэн билиэххэ сөп.

Сүрүн туоһунан, биллэн турар, суруктар, саппыыскалар, докумуоннар буолаллар.

Саамай сурун туоһу — киэҥник биллибит «Краткая записка о современном положении Якутского края» диэн 1883 сыллаахха тахсыбыт, оччотооҕу Саха сирин общественннай-политическай өйүн-санаатын  чыпчаала буолбут үлэ. Рукопись 25 лииһигэр  Е.Д. Николаев тыйыс айылҕа усулуобуйатын анаарар уонна бу маннык сиргэ-уокка төрүт сахалар олороллор диэн бэлиэтиир. Итини тэҥэ,  Е.Д.Николаев экономика мөлтөх өрүттэрин ыйар, статистиканы аҕалар, бурдугу үүннэрии уонна сүөһү иитиитэ таһаарыыта суох биричиинэлэрин этэр.

Дөссө кини, аһылык, доруобуйа харыстабылын мөкү туругун, олохтоох нэһилиэнньэ дьадаҥытын сиһилии анаарар. Туспа тиэмэнэн сири туһаныы боппуруостарын, олус дьадаҥытык олорор нэһилиэнньэ сыылынайдары иитэн-аһатан олоруохтааҕын көрдөрөр. Бу маннык алдьархайтан хайдах тахсыахха сөбүн туһунан кини маннык диир: гражданскай көҕүлээһиннэри чочуйуу, бэйэни салайыныыны сайыннарыы. Уголовнай сыылканы тохтотуу. Бу саппыыска Саха сирин дьонун,  нэһилиэнньэтин олоҕо тупсарыгар анал программаны ылыныахха диэн көрдөһүүнэн түмүктэнэр.

Бу чинчийии эмпирическэй сүрүн сүнньүнэн урут бэчээккэ тахсыбыт уонна тахсыбатах архыып матарыйааллара буолаллар.

Санкт-Петербург, Иркутскай уонна Дьокуускай архыыптарын матырыйаалларыгар чинчийии эмпирическэй өттө сытар, чопчу ыйытыыларга сөптөөх хоруйдары булуохпутун сөп. Бу архыып матырыйааллара научнай хабааҥҥа аан-бастаан киирэллэр.

Биһиги Санкт-Петербурга РНА Востоковедение институтун архивтарын фондатын үөрэппиппит. Н.А. Виташевскай фондатыгар  Е.Д. Николаев суругунан матырыйааллара бааллар, дөссө «Наставление родовым управлениям Якутии»  1837 с. сытар. Бу сурук Саха уобалаһын төрүт  улуустарынан тарҕаммыта, манна старосталарга нэһилиэги салайыыга сүрүн ирдэбиллэр бааллар.

Өссө биһиги Иркутскай уобалас Государственнай уобаластааҕы архыыбын фондаларын көрбүппүт. Бу фондаҕа «Саппыыска» копията хараллыбыт, 1885 с. Илин Сибиир губернатора А.П. Игнатьевка туһуламмыт эбит. Бу архивка 1886 с. А.П. Игнатьев Саха уобалаһыгар айанын туһунан докумуон көстүбүтэ. Саха күбүрүнээтэрин отчуота (1883-1884 с.) олус туһалаахтар, бу манна социальнай-экономическай сыһыаннар сырдатыллыбыттар, тыа хаһаайыстыбатын сайдыыта, сири оҥоруу, нэһилиэнньэ элбээһинэ, буруйу оҥоруу статистиката  сырдатыллыбыттар.

Сүрүн төрүт матырыйааллар СР Национальнай архыыбыгар хараллан сыталлар.  Е.Д. Николаев «Краткая записка» үлэтэ Дьокуускайдааҕы областной бырабылыанньаҕа, атын экземпляра Д.И. Меликов тус бэйэтин фондатыгар сытар. 3-с экземпляр РНА Востоковедение Институтун архивын Н.А.Виташевскай аатынан фондатыгар, 4-с Иркутскай уобалас Государственнай архыыбыгар бааллар.

Сити кэннэ, Саха уобаластааҕы бырабылыанньатын фондатыгар Е.Д. Николаев общественнай үлэтин, кини сыылынайдары кытта сибээһин, уонна бу сыылкалаахтар бэйэлэрин туһунан көрдөрөр матырыйааллар бааллар. Кэрэхсэбиллээх дьыалаларынан биирдэстэринэн государственнай бөрөстүүпүнньүк Н.Паули дьыалата буолбута. Бу дьыаланы оһуобай садаанньаны толорор чунуобунньук Андрюков ыыппыта, бу кэмҥэ Боотуруускай улууска  Е.Д. Николаев баһылыгынан үлэлиирэ.

Биһиги чинчийиибитигэр олус туһалаах матырыйаалынан Дьокуускай уокуруктааҕы полицейскай салалта фондата буолбута, бу манна Е.Д. Николаев ыраахтааҕы Александр III бэргэһэлэнэригэр кыттыытыгар нэһилиэктэртэн харчы хомуйуу буолар.

Дьокуускайдааҕы духовнай консистория фондатыгар  Е.Д. Николаев туһунан метрикалаах кинигэ сытар: бу мантан биһиги кини төрөөбүт күнүн билиэхпитин сөп –1856 с.

Дьокуускайдааҕы эр киһи гимназиятын фондатыгар  Е.Д. Николаев үөрэммит сылларын туһунан суруктар бааллар: гимназияҕа киирэргэ бэлэмниир кылааска, онтон маҥнайгы кылааска үөрэммитин туһунан.

Боотуруускайдааҕы салалта фондатыгар эмиэ докумуоннар  бааллар. Бу докумуоннартан  Е.Д. Николаев улуус аҕа баһылыгынан үлэлээбитин туһунан билиэхпитин сөп: кини суруктара, отчуоттара, хаһаайыстыбаннай өттүгэр анал таһаарыылар. Барытыгар кини бигэргэппит эбэтэр бэчээти туруорбут этэ.

Бу фондаҕа  Николаев аргылааһыны утары охсуһар олус наадалааҕын туһунан докумуона харалла сытар. Бу циркуляр быһыытынан оҥоһуллубут сурук – «Боотурускай улууска арыгыны атыылааһыны тохтотор туһунан»,  1885 с. тохсунньу 21 күнүттэн. Бу сурук улуус салалтатыгар туһуламмыт. Өссө Николаев Чурапчытааҕы народнай оскуола бэбэчиитэлэ буоларын туһунан билиэхпитин сөп. Улуустааҕы окружной исправникка улуус туһунан  1885-86 с. рапортар бааллар.

Өссө бу базаны сокуону оҥорор уонна нормативно-правовой актар мэктиэлииллэр. «Полное собрание законов Российской империи» диэҥҥэ бэчээттэммиттэрэ. Бу үөрэтэр кэммитигэр саха уопсастыбатыгар российскай суут-сокуон, быраап хайдах дьайарын билиэхпитин сөп. Бу юридическай актар нормативнай ыстатыйаларын оһуобай суолтатыгар ис дьыала министерствотин иннигэр уголовнай сыылка суох буоларыгар, 1883 с. сахалар бэйэлэрин салайыныылара кэҥиирин туруорсарыгар Николаев тирэммитэ.

Өссө «Обзоры Якутской области» 1884-88 с. үөрэтиллибитэ. Бу манна Саха уобалаһын экономикатын, тыатын хаһаайыстыбатын, культуратын, доруобуйа харыстабылын уо.д.а., сайдыытын статистическай өрүттэрэ бааллар. Биһиги Николаев кэмигэр бу салаалар хайдах сайдыбыттарын көрүөхпүтүн сөп.

Е.Д. Николаев олоҕун, үлэтин үөрэтэргэ араас докумуоннары көрдүм. Архыыпка элбэх фонда докумуоннара олус дьадаҥылар уонна баара да араа-бараа эбиттэр.

Чинчийии төрүөтүгэр аныгылыы көрүҥнээх теоретико-методологическай принциптар, ньымалар сыталлар. История уонна чахчы методологическай принциптара  Е.Д. Николаев үлэтин уонна олоҕун үөрэтэргэ көмөлөспүттэрэ. Манна биһиги XIX-с үйэ Российскэй империятын либеральнай модернизациятын, киин сир уонна уһук сир сыһыаннаһыытын чэрчитинэн кини личноһын көрүөххэ сөп.

Бу үлэ личность история хаамыытыгар оруолун арыйыыга  историко-генетическай уонна биографическай ньымалар сүрүннүүллэрин көрдөрөр. Историктар биир баһылаабыт  биографическай ньымалара, үөрэтиллэр личность саха норуотун историятыгар, культуратыгар, экономикатыгар  кылаатын билэргэ көмөлөһөр.  Бу биографическай ньыма Саха сирин үгүс историческай көстүүлэрин, историческай персонаж дьайыыларын  нөҥүө  өйдүүргэ уонна анаарарга сабыдыаллыыр.

Ону таһынан, чинчийэр инструмент быһыытынан анал историческай ньымалар, ол иһигэр тэҥнээһин, ретроспектива туһанылыннылар.

Чинчийии саҥа өттүнэн, аан-бастаан анал ситимнээх чинчийии тирэҕинэн Е.Д. Николаев толору научнай биографията буолбута, реформа иннинээҕи Россия регион таһымыгар көстөр-биллэр общественнай-политическай диэйэтэлинэн буолбута. Кини ситиһиилэрэ кыраайы таһынан биллэрэ.

Өссө бу чинчийииттэн, кинини  саха норуотун интэриэһин көмүскээччи, ыраахтааҕы былааһын, Сибиирдээҕи уонна саха олохтоох салалтатын кытта аныгылыы халыыптаах кэпсэтиинэн ситиспитин билэбит.

Е.Д. Николаев үлэтин анаарыыттан, кини бэйэтин норуотун интиэриэһин көмүскээччи оруолун  бүүс-бүтүннүү толору сүкпүтүн өйдүүбүт.  Александр III бэргэһэлэнэригэр кини саха норуотун бэрэстэбиитэлэ этэ, Боотуруускай улууска талыллыбыт дуоһунастарга олорон, элбэх суруктарыгар сахалар балаһыанньаларын тупсарарга дьулуспута.

Бу үөрэтиллибит матырыйаал, Е.Д. Николаев,  үөрэхтээһин, арыгыны утары охсуһуу — саха норуота сайдарыгар тирэх буолар диэн саныырын бигэргэттэ.

XIX-с үйэ иккис аҥарыгар, бу дьайыылар саха норуотун арыгыга сыһыарыыны тохтоторго көмөлөспүттэрэ.

Е.Д. Николаев — саҥа төрүттэнэн эрэр саха омук интеллигенциятын бэрэстэбиитэлэ. Саха уобалаһын Боотурускай улууһугар Е.Д. Николаев үлэтин уонна олоҕун туһунан дириҥник билиэхпитин баҕарар буоллахпытына,  бу кини дьыалата уонна олоҕо ол саҕанааҕы социальнай-историческай усулуобуйалар төрүттэрин үөрэтиэххэ наада.

XIX-с үйэ иккис аҥара Россия историятыгар общественнай олох бары эйгэтигэр улуу либеральнай реформаларынан биллибитэ. Россияҕа кулуттаһын кэмэ бүппүтэ, империя общественнай-политическай ситимин либеральнай уларытыы буолбута. Историческай сыанаҕа саҥа общественнай күүстэр тахсыбыттара (либеральнай интеллигенция, земскай,  көҥүл туһугар охсуһар күүстэр, ону тэҥэ радикаллар, традиционалист-консерватордар).

Бу уларыйыылартан Саха сирэ эмиэ хаалсыбатаҕа.

Сибиир административнай-территориальнай араарыытыгар  уларыйыылар 1882 сыллаахха буолбуттара. Сибиири салайыыга киин уонна регионнар сыһыаннарыгар саҥа сөптөөх ньымалар баар буолбуттара. Олохтоох администрация  киэҥ бырааптаммыта, ол гынан баран киин куораттан хонтуруолланара.

Бу манна, Саха сиригэр,  олохтоох былаас ситимин уонна тутулун туһунан быһааран биэриэххэ наада. Саха уобалаһын административнай ситимэ маннык этэ. Салайыы ыстааттара уонна тутула Киин Россия күбүрүнээтэрин аппаратын курдук этилэр. Генерал-күбүрүнээтэрдэр император тус итэҕэйиитинэн ананаллара. Күннээҕи олоххо генерал-күбүрүнээтэрдэр институттара уһук сытар уонна араас омук регионнарыгар киирэрэ. Сокуоҥҥа күбүрүнээтэрдэргэ киэҥ боломуочуйа бэриллэрэ. Кинилэр  ыраахтааҕы ыйаахтарын, бирикээстэрин, сокуон чопчу толоруутун ирдиир үрдүк сололоох дьон буолаллара. Кинилэр, былааһы тутан олорор дьон, уопсастыба нус-хас олорорун, куттала суох буолууну, быраабыланы, бэрээдэги тутуһууну мэктиэлииллэрэ. Өссө норуот доруобуйатын харыстыырга, аһы-үөлү хааччыйарга сорук бэриллибитэ.

Саха уобалаһа 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, бэйэтин аатын хаалларан туран, күбүөрүнэ статуһун ылбыта. Саха уобалаһыгар былаас толору гражданскай күбүрүнээтэргэ баара, кини Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэрэ. 1869-79 сыллардаахха Саха уобалаһын В.П. Витте салайара. Онтон 1885 -1889 с. К.Н. Светлицкай этэ.

Бу кэмнэргэ Егор Дмитриевич Николаев үлэлээн, олорон ааспыта. Үөһэ ыйыллыбыт үгүс биричиинэнэн кини туһунан  2013 сыллаахха улахан үлэ суруллан таҕыста. Бу үлэ сүрүн сыала-соруга Е.Д. Николаев үлэтин, олоҕун сырдатыы диэн буолар.

Төрөөбүт дойдутугар, норуотугар улахан сыраны-өҥөнү хаалларан ааспыт киһи буолар. Кини сырдык аата үйэлэр тухары ааттана туруо диэн эрэнэбит. Кэлэн иһэр көлүөнэ кини оҥорбут үтүөтүн өйдөөн туран, киэн туттар киһилэринэн буоллун.

Айсенэ Сергеевна НИКОЛАЕВА, история наукатын кандидата.


Николаев Егор Дмитриевич, просвещенный якут, голова Бутурусского улуса; род. в 1858 г., умер скоропостижно в 1888 году. Будучи выдающейся личностью среди якутов, даровитый и образованный, Н. был в 1883 году послан на коронацию императора Александра III в качестве представителя своего народа. Принадлежа по рождению к богатому землевладельческому классу, Н. получил образование в Якутской прогимназии, затем продолжал пополнять его самостоятельно, движимый, с одной стороны, собственным любопытством, а с другой, побуждаемый окружавшими его русскими интеллигентными лицами.

Н. изучил нужды и положение своих сородичей и скоро явился горячим заступником за их интересы. Выбранный письмоводителем и головой Бутурусского улуса, он своими способностями обратил на себя внимание администрации, вплоть до генерал-губернатора Восточной Сибири Д. Г. Анучина, которому в качестве депутата подавал обширные записки о положении якутов. Прибыв на коронацию императора Александра III в Москву, а после и в Петербург, Н. посещал всякого рода просветительные учреждения и в то же время добивался улучшения положения своих соплеменников. В записках, подаваемых в различные ведомства, он указывал ряд мер к улучшению инородческого быта, доказывая, между прочим, необходимость просвещения якутов и увеличения числа школ. Возвратившись на родину, он устроил школу в своем улусе, обеспечил ее прекрасными учителями и снабдил всеми необходимыми пособиями; в его школе обучалось 40 мальчиков, которых он подготовлял к общественной деятельности с целью сделать из них, между прочим, честных и развитых письмоводителей в улусах. Преждевременная смерть Е. Д. Николаева (умер 30 лет от роду) прекратила его просвещенную деятельность.

Сообщения В.М. Ионова и Э.К. Пекарского. «Восточное Обозрение» 1888 г., № 44, стр. 14 («Смерть даровитого инородца»).

А.П.

Умнуллубат сырдык ымыы

Евгений Евтушенконы кытта көрсүhүү 2016 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет государственнай театрыгар буолбута. Бу нуучча ньургунун кытта көрсүhүү тыына элбэх саха дьонун өйүгэр-сүрэҕэр умнуллубат сырдык ымыы буолан сөҥөн олордоҕо.

Биhиги атааннаах-мөҥүөннээх, аньыылаах-харалаах үйэбитигэр маннык сырдык санаалаах, киhини киhи, дьону дьон диэн үрдүктүк тутан, бастатан ааттыыр, соннук олоҕун сүрүннүүр киhи хаалбыта, баара да буолуо дуо, – диэн саарбахтыы саныыр кэммитигэр Кини күлүмүрдүү түспүтэ. Хас биирдии эппит тыла, аахпыт хоhооно, бар дьоннуун үллэстибит санаата-оноото мин сүрэҕим-быарым ортотунан киирэрэ. Бааллар эбит үтүө дьон! Аан дойду аhыҥас санаалаахтара. Бу олоххо, субу аттыбытыгар. Оо, үөрбүппүн, долгуйбуппун эриэхсит. Соччонон ыараханнык, дууhаны тургутардыы ниhирдик иhиллибитэ кини суох буолбутун, барбытын туhунан сурах. Муус устар бастакы күнүгэр.

Евгений Александрович үрдүк поэзиятын туhунан этэр тустаах билии-көрүү да, өй-санаа да кэрэгэй. Арай саханы долгуппут «Алмазы и слезы» хоhооно дириҥ философскай ис хоhооннооҕун этэн аhарыым. Сороҕор, Евтушенко айдарыылаах буолан, чэ сахалыы ойуун диэххэ, сир аннынааҕы дэлби тэбиилэр оҥоhуллуохтарын эппит, эбэтэр, бу дэлби тэптэриилэр саха омукка сыhыаны көрдөрбүттэрин нуучча омук суобаhа буолан этиттэрдэҕэ дии саныыгын. Дьиҥэр, айымньы Саха эрэ туhунан буолбатах – икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх барытын, киhи, личность туhунан, алмаас эрэ туhунан эппэт – сайдыы, техническай сайдыы туhунан этэр. Сир Ийэ хайа да иэнигэр киhи киhини баттыыр буоллаҕына ол цивилизация үhү дуо?! Ханна баран иhэрий киhи-аймах?

Оттон саханы, Саха сирин кини таптаабыта. Ол айымньыларыттан уонна… бу хаартыскалартан көстөр. Орто Халымалар барахсаттар «Евгений Евтушенко бачча кэлбитигэр норуоту кытта көрсүhүү биэчэр тэрийбэтилэр», – диэн былаастарга хомойо санаабыттарын ахталлар. Ол Москва сирэйин-хараҕын кэтии олорор марионетка былаас дьаhала буолаахтыа. Бэл мин, ааспыт үйэ 80-с сылларыгар Суруйааччы союhугар үлэлии сылдьан, кини туhунан обкомнар омнуолааҕы этэллэрин истэрим. Ону ааhан, Твардовскай кэлэн барбытын кэннэ тута Москваҕа аhыы утаҕы алыс сөбүлүүр киhи эбит диэн үҥсүү суруйбут дьон буоллахпыт, биhиги, сахалар барахсаттар. Оннук эмиэ баара. Кырдьаҕас көлүөнэ интеллигенция билэр. Онтон соторутааҕыта Евгений Евтушенко бэйэтэ: «Суох мин диссиденнээбэтэҕим. Былаас миигин күөмчүлээбэтэҕэ», – диэн телевизорга кэпсии олорорун истибитим. Барытын уйара. Хара өлүөр диэри.

Зоя ПЕТУХОВА

Петр Трофимович Павлов. Дурда-хахха буоларга туруммуттара

Наталия Степановна СТЕПАНОВА, Саха республикатын Национальнай архыыбын директорын солбуйааччы

Петр Трофимович Павлов

Сэбиэскэй кэмнээҕи историктар аҥардастыы кыһыллары эрэ сырдаппыттарын түмүгэр дьон өйүгэр-санаатыгар үрүҥҥэ сылдьыбыт саха хамандыырдара кэрээниттэн тахсыбыт хааннаах бандьыыттар, бүтэһик дьоннор курдук көрүллэн кэлбиттэрэ. Ити дьаралыктан кинилэр билигин да босхолоно иликтэр. Кинилэр тустарынан дьиҥнээх чахчылары сырдатыы – биһиги ытык иэспит. 

СӨ Национальнай архыыбыгар харалла сытар одоҥ-додоҥ докумуоннарынан уонна оччотооҕу быһыыны-майгыны кэрэһилиир чахчыларынан сирдэтэн Гражданскай сэрии историятыгар дорҕоонноохтук “Павлов бандьыыт” аатынан биллибит үөрэхтээх, оччолорго Хочо улууһун  Мэйик нэһилиэгин тумус туттар киһитэ, киэҥ хабааннаах общественнай үлэтинэн биллибит  Павлов Петр Трофимович туһунан кэпсиибит.

Кини быһа барыллаан 1872 с. Сунтаар Хочотун биллэр-көстөр баайа, улуус бочуоттаах “инородеһа” Трофим Васильевич Попов дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Трофим Васильевич икки фамилиятынан сурукка киирбитэ — Попов-Павлов диэн. Онон уолугар Петрга Павлов диэн фамилияны суруттарбыта. Трофим Васильевич оччотооҕуга улууска үөрэҕи тарҕаппыт дьонтон биирдэстэрэ буолар. Ол курдук кини дьиэтигэр оскуола аһан биэс оҕотун  барыларын ааҕарга-суруйарга үөрэттэрбитэ. Икки улахан уолаттар Михаил уонна Георгий салгыы Иркутскайдааҕы мужской прогимназияҕа үөрэммиттэрэ. Попов Михаил Иркутскайга үөрэнэ сылдьан 1904-1905 сс. өрөбөлүүссүйэ долгунугар оҕустаран үөрэнээччилэр ортолоругар тэриллибит куруһуок актыыбынай кыттыылааҕа буолбута. Ити будулҕаннаах, күүрээннээх кэмнэргэ Михаил прогимназия директорын сирэйгэ тыаһаппытын иһин быраатынаан Георгийдыын үөрэхтэриттэн уһуллубуттара уонна дойдуларыгар Мэйиккэ төннөн кэлбиттэрэ. Кэлин Георгий Саха сирин тас өттүгэр үөрэнэн үрдүк үөрэхтээх инженер идэтин баһылаабыта. Кини кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. Михаил  Петроград куоракка 1908-1913 сс. Шанявскай аатынан психологическай институтка (Вольный университет Шанявского аатынан эмиэ биллэр. – Ред.)  үөрэммитэ. 1917с. олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Питердээҕи рабочай уонна солдатскай депутаттар сэбиэттэрин агитатора, социал-демократ,  меньшевик Михаил Попов сайын дойдутугар кэлэ сылдьыбыта. Улууска хаста да мунньах тэрийбитэ. Онно ыраахтааҕыны бүрүстүөлүттэн суулларбыт өрөбөлүүссүйэ буолбутун, Арассыыйа аны хайдах салаллан олоруохтааҕын, ханнык былаас ордугун кэпсиирэ. Кини этэринэн былаас араас партиялартан турар парламенынан салаллыахтааҕа.  Партиялартан быыбардарга ким элбэх куолаһы ылбыт киһи дойду государственнай мунньаҕын салайсыахтааҕа. Билигин кэлэн санаатахха, оччотооҕуга демократия оҥкулларын олохсута сатаабыт меньшевиктар былааска тахсыбыттара буоллар Арассыыйа  сайдыы атын суолунан барбыт буолуо этэ.

Оттон Трофим Васильевич кыра уола Петр Павлов ааҕарга-суруйарга дьиэтигэр үөрэнэн баран Элгээйитээҕи  начаалынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна, дьон кэпсээнинэн, салгыы Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар үөрэммитэ биллэр. Төрөөбүт нэһилиэгэр Үөһээ-Мэйиккэ ону ааһан улууска Петр Трофимович киэҥ хабааннаах общественнай үлэтинэн биллэн-көстөн барбыта. Архыып докумуоннара тугу кэпсииллэрий?

Дойду үрдүнэн 1897 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ нэһилиэгин баар-суох үөрэхтээх киһитин быһыытынан биэрэпиһи оҥорбута. Биэрэпис түмүгүнэн Саха сириттэн 115 киһи боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыттара, олор истэригэр Петр Трофимович Павлов аата ааттанар. 1898 с. улуус үрдүнэн сут-кураан  сатыылаан хас да нэһилиэк сылы тахсыбат кутталламмыттарыгар Дьокуускай губернатора быһаччы дьаһалынан хамыыһыйа тэриллэн Петр Трофимович Мэйик нэһилиэгиттэн хамыыһыйа чилиэнинэн киирбитэ. Кини улууска суос-соҕотох «Братья Павловы, Крюков и К.» атыы-эргиэн салайааччыта буоларын быһыытынан ити фирма нөҥүө ыаллыы сытар улуустартан от атыылаһан туҥэтэлээн хас да нэһилиэк дьоно сылы этэҥҥэ кыстаабыттара. Ону таһынан кыаммат ыалларга аһылыгы-табаары туҥэттэрбитэ, итиннэ аҕата Трофим Попов 500 мөһөөк уу харчынан сиэртибэлээбитэ, көмө буолбута. 1899 с. Петр Павлов Хочо инороднай управатыгар быыбарынайдаабыта.

1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петр Павлов Хочо улууһун Куттал суох буолуутун комитетыгар Үөһээ-Мэйиктэн чилиэнинэн талыллан нэһилиэк дьонун кыһалҕаларын быһаарара. Архыыпка 1917 с. муус устар 17 күнүгэр кини тус бэйэтэ суруйбут суруга харалла сытар: «Гражданам Хочинского улуса! Если гражданам требуется моя услуга для несения общественной обязанности, то мой долг гражданина обязывает не отказать им в этой услуге. Избранный членом в улусный комитет от В. Меитского наслега гражданин П.Павлов» 1917 с. от ыйыгар Бүлүү уокуругар буолбут сийиэскэ улуустан делегат быһыытынан талыллыбыта. Онтон бэйэни бэйэ салайыныы бастакы холобура – земство олоххо киирэр кэмигэр Петр Павлов бэйэтин нэһилиэгиттэн улууска «земскэй гласнайынан» — куоластыыр бырааптаах чилиэнинэн талыллыбыта. 1918 сыл тохсунньу 17-20 күннэригэр улууска буолбут земство мунньаҕар уруккуттан Хочо олохтоохторун баҕа санааларын – Тойбохойго  кииннээн буоста уонна телеграф пуунун астарар туһунан уураах ылыллыбыта.

Хочо улууһа Бүлүү уокуругун саамай түгэх сытар улууһа этэ. Дойдуга буола турар политическай балаһыанньа Дьокуускайтан оннооҕор Бүлүү куоратыттан хойутаан иһиллэрэ. 1918 с. сайыныгар Дьокуускайтан бастакы борохуот, уу түһэн Сунтаарга дылы кыайан тиийэн кэлбэккэ, Ыгыатта үрэх төрдүгэр кэлэн баран төттөрү төннүбүтэ. Бу борохуотунан сэбиэскэй былааһы Бүлүү уокуругар олохтуур сыаллаах боломуочунайдар А.Ф. Попов, И.Н. Иванов (Барахов), А.Г. Габышев кэлсибиттэрэ. Кинилэр Кутанаҕа кэлэн ыксал-тиэтэл үлүгэринэн «Иһитиннэрии» суруйа охсон баран сэбиэскэй былаас  төттөрү сууллан атынан Бүлүүгэ төннүбүт сурахтара эрэ иһиллэн хаалбыта. Кинилэр «Иһитиннэриилэрин» ис хоһооно маннык этэ: «Объявление: Всем гражданам, живущим в Хочинской волости сим объявляется, что курение самогонки, распродажа алкоголя, картежная игра, спекуляция, хранение нарезного оружия (револьверы, винчестеры, берданы и.т.д.), а также всякого рода воровства, обмана, клеветы и дебош будут караться со всей строгостью революционного времени, как-то расстрел, конфискация всего имущества, тюремное заключение».

Дьэ мантан сылыктаан нэһилиэнньэҕэ араас сурах-садьык тарҕаммыта. Хантан эрэ кэлбит халабырдьыттар кими эрэ халаабыттар, баайын-дуолун умаппыттар диэн тилийэ тарҕаммыта. Оттуу тахсан баран кимнээх эрэ тыаҕа хаатыргаттан күрээбит ороспуойдары көрөн куоппут аатырбыттара. «Күрүөйэх дьонтон саһан» дьон сүгүн-саҕын отторун да оттообот буолбуттара, ынах да ыаммата элбээбитэ. Дьахталлар оттуу тахсан баран ыраахтан киһини көрдөллөр эрэ тыаҕа түһэр идэлэммиттэрэ. Ыал-ыалынан тайҕаҕа күрэммитэ. Хайдах-туох олохторун дьаһаналларын, ким былааһа кэлэрэ-кэлбэтэ биллибэт, ол туһунан үөһэттэн ыйыы-кэрдии да суоҕа. Дьэ ол иһин улуус үтүөлээхтэрэ, үөрэхтээхтэрэ «таах олорон биэрэр табыллыбат» диэн 1918 с. от ыйын бүтэһигэр Кутанаҕа кииннээн мунньустан субэлэһэн баран олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтин көмүскэнэригэр «самооборона» тэринэргэ уураахтаабыттара. Ити курдук 1918 с. атырдьах ыйыгар Сунтаарга 78 киһилээх П.Н.Тимофеев хамандыырдаах уонна Хочоҕо 28-30 киһилээх доруоп саанан сэбилэммит Еремей Игнатьевич Попов – Балтаанай этэрээттэрэ баар буолбута. Хочо этэрээтин военнай комиссара Е.И.Попов-Балтаанай кэлин П.Т.Павлов этэрээтигэр эмиэ военнай комиссарынан сылдьыбыта. Бу этэрээттэр Ньурбаҕа тэриллибит бырааттыы Насыровтар этэрээттэрин кытары холбоһон үс улуус күүстэрэ түмүллэн Лоҥкур диэн сиргэ Бүлүү өрүһү туоруур бэрибиэс аартыгар атырдьах ыйын 5-15 күннэригэр тоһуурга сытан баран дьиэлэригэр тарҕаспыттара. Бу маны “сэрэххэ тоһуур» диэн өйдүөххэ сөп, дьиҥинэн бэйэлэрэ да билбэттэрэ кимиэхэ «тоһуур» оҥороллорун. Бу маннык «бэйэни көмүскэнэргэ» тэриллибит этэрээттэр нэһилиэктэр аайы баар буолбуттара. Холобур, Национальнай архыыпка харалла сытар Хочо улууһун 2-с Бордоҥ нэһилиэгин 1918 сыл муус устар 19 күнүнээҕи мунньаҕын боротокуолугар «дойдуга буола турар политическай балаһыанньаны учуоттаан, бассабыыктарбыт диэн ааттаан  Лена трагын үс тардыытыттан: Маачаттан, Өлүөхүмэттэн, Биитим көмүстээх бириискэлэриттэн киирэр устугас дьонтон, бэһиэччиктэртэн, күлүгээннэртэн, халабырдьыттартан көмүскэнэргэ Дьокуускай уобалаһын сэбиэтиттэн саа-сэп көрдөөбүт» докумуона туоһулуур.

1920 сыл күһүнүгэр Сунтаар уонна Хочо улуустарын нэһилиэктэригэр  сэбиэскэй былаас бастакы уорганнара – буоластааҕы ревкомнар баар буолбуттара. Улуус бастакы бассабыыктара (П.М. Алексеев, П.И. Михалев, И.С. Семенов) партийнай ячейканы тэрийэн саҥа былаас оҥкулларын олохтуу сатаабыттара да улуустарга атыы-эргиэн, табаары тастан тиэйэн киллэрии адьас тохтоон ыарахан балаһыанньа үөскээн үлэ уота-күөһэ суох барбыта, нэһилиэнньэ ирдэбилэ аһылык-таҥас этэ. Аһы уонна промышленнай табаардары барытын сыһа тастан киллэрэн хааччынан олорбут улууска улахан охсуу буолбута. Эбиитин саҥа былаас нолуогун “продразверстканы” – ол аата эти уонна арыыны эбээтэлинэй туттарыыны Киренскэйтэн (Сунтаар, Хочо улуустара 1920 сыллаахха Иркутскай уобалаһын Киренскэй уеһыгар бэриллибитэ) уонна Бүлүү уокуругуттан тэбис-тэҥҥэ икки бүк түһэрбиттэрэ. Эргинэр сирдэригэр Өлүөхүмэҕэ бурдук суоҕа, сыана ыараабыта. Аны туран сүөһүнэн ииттинэн олорор дьоҥҥо сүөһүгэ ыарыы туран (сибиирскэй язва) биирдиилээн дьон хаһаайыстыбалара улаханнык айгыраабыта. Холобур, Үөһээ Мэйиккэ 1922 с. дааннай көрдөрүнэн бу ыарыыттан 217 төбө: 112 ынах, 105 сылгы өлбүтэ. Тиип ыарыылара өрө турбута. Сити курдук нэһилиэнньэ быстан-ойдон кытаанах балаһыанньа үөскээн олордоҕуна 1921 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Дьокуускай губревкомун “тойоттору кулаактаааһын, баайдарын уоппустааһын” уурааҕар олоҕуран Өлүөхүмэттэн ОГПУ үлэһиттэрэ А.С.Синеглазов, Н.Капитонов, Рыбников уонна Бүлүү уеһын политбюротун сэбиэдиссэйэ Петров баай, үптээх, сүөһүлээх дьону чүүччэйэн, харса-хабыра суох быһыыланан киирэн барбыта.

1921 с. кыһыары күһүн кинилэр  Павлов П.Т. дьиэтигэр Ойууһукка тиийэн кэлэллэр. Кинини “саас биһиги үлэһиппит сылдьарыгар дьиэҕэр суох этиҥ (сааскы булка тахсыбыт буолан биэрбит эбит). Эн контрреволюционер, сэбиэскэй былаас өстөөҕө баайгын, үпкүн кистээн баран тыаҕа күрээн саагыбар тэриммиккин” дии-дии чуумпурунан таһыйаллар уонна 53 төбө сүөһүтун (онтон ыанар ынаҕа 20), 33 сылгытын, 32 табатын – барытын “мантан инньэ бу барыта кыаммат-дьадаҥы дьон былааһа – сэбиэскэй былаас баайа” диэн тутан ылаллар. Онтон салгыы кини аҕатыгар уонна түҥүрүгэр, Хочо улууһун биир эмиэ биллэр-көстөр баайыгар, Крюков Л.Е. ааһаллар. Дьон кэпсээнинэн иккиэннэрин “кистээбит көмүскүтүн аҕалыҥ” дии-дии дибдийэн, 50-нуута таһыйбыттар. Ол содулугар 80-чалаах Попов Т.В. өйүн сүтэрбит, оттон Крюков соҕотох уолун Петры утарыласпытыгар өлөрөллөр. Ити быһыы-майгы дакаастабылын сорҕотун быһыытынан архыыпка “Сунтаар милииссийэтигэр ат наада” диэн “Павлов П.Т. уонна Крюков Л. Е. аттарын барытын холбоон 59 аты ыллыбыт” диэн 1921 с. ахсынньы 21 күнүгэр суруллубут Бүлүү уеһын ревкомун сибидиэнньэтэ туоһу буолар.

Маннык тутуулар-хабыылар, баайдары сойуолааһын Саха сирин үрдүнэн ыытыллыбыт хампаанньа этэ. Саамай иэдээннээҕэ 1921с. саагыбарга күтүрээн саха чулуу дьоно, үөрэхтээҕэ суута-сокуона  суох ытыллыбыта. Мантан сахалар ортолоругар долгуйуу саҕаламмыта.  «Бу саха норуотун эһэр сыаллаах-соруктаах хомуньуустарбыт диэн ааттанар нуучча-бассабыык былааһын утары хайаан да бэйэбит сэриибитин туруоруохтаахпыт» диэн саха интэлигиэнсийэтэ саха былааһын (ВЯОНУ – Временное Якутское областное народное управление) тэриммитэ уонна бүтүн саханы атаҕар туруоран, аҕытаассыйаны ыыталаан улуустар аайы кыһыл илиитинэн кэриэтэ, былыргы чокуур сааны сэптэммит сэриилэри тэрийтэлээн киирэн барбыта. Историк И.С. Клиорина суруйарынан, ити сыл муус устар 6 күнүгэр Г.С.Ефимов, Яковлев, Слепцов, И. Говоров, А. Рязанскай, В. Коробейников буоланнар Охотскайга баар дьоппуон радиостанциятын нөҥүө ыҥырыы эппиттэр «ко всем великим державам… помощи якутам, ибо большевики творят в Якутии неслыханные насилия, насаждают ревкомы из подонков якутского народа и русских уголовных преступников». Оттон атыыһыт Никифоров генерал Пепеляев аармыйатын үбүлүүргэ ылынар.

Үөһэ этиллибитин курдук, Саха сирин үрдүнэн тэриллибит сахалар үрүҥ этэрээттэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэрэ. Ол туоһутунан Сунтаар Бордоҥуттан төрүттээх учуутал Филиппов Г.Т. _Дьөгүөссэ учуутал 1922 сыл муус устарга Дьокуускайга үөрэх салаатыгар боломуочунайынан үлэлии сылдьан Хаҥалас Кытыл-Дьураатыгар оскуола үлэтин бэрэбиэркэлии тахсыбытыгар үрүҥ хамандыыра Н.Ф. Дмитриев-Кэлэҕэй Дмитриев ыҥыран ылан Сунтаарга Павлов этэрээтигэр ыҥыыр атынан көрөр киһилээн ыыппыта буолар. Филиппов Г.Т. дойдутугар кэлэн Павлов этэрээтигэр суруксутунан сылдьыбыта. Павлов П.Т. 1922 сыл муус устар саҥатыттан Тойбохойго кииннээн үрүҥ ыстаабын хамандыыра буолбута. Кыра-кыра хас да этэрээттэр киниэхэ бас бэринэллэрэ: Сунтаар улууһугар —  Прокопий Тимофеев, Дмитрий Павлов-Дүҥүр Көҕүс, Амирзан Бирскэй этэрээттэрэ, Хочо улууһугар – Степан Попов-Таас Ыстапаан, Л.Е. Крюков, Е.И. Попов-Балтаанай, М. Попов-Маппыайка, Г. Попов этэрээттэрэ. Барыта холбоон Сунтаар уонна Хочо улуустарыгар 200-чэ киһи саа-саадах тутан өрө турууга кыттыбыта.

Павлов Сунтаар-Хочо улуустарын нэһилиэнньэтин бассабыыктартан көмүскүүргэ ылыммыт бастакы дьаһалынан улуус сийиэһин ыыппыта буолар. Бу сийиэскэ нэһилиэктэртэн делегаттар талыллыбыттара. Өрө туруу биричиинэтигэр, буола турар балаһыанньаны билиһиннэрэн Павлов улахан дакылааты оҥорбута. Сир боппуруоһун байыаннай кэминэн сибээстээн  көһөрөргө уураах ылыммыттара, улуус дьаһалтатын, буолас суутун, улууска ат сүүрдэр дьаам үбүн-харчытын, улуус наадатыгар барар-кэлэр дьону, суруксут хамнаһын быһаарсыбыттара. Нэһилиэнньэ өттүттэн аһылык-таҥас тастан киирбэккэ быстыбыт дьадаҥы өттө, баайдартан салҕанан олорбут буолан уонна саҥа былаас хабыр быһыытыттан куттанан-дьаарханан даҕаны олорбут буолан, бэйэлэрин дьоннорун Павловтааҕы бүүс-бүтүннүү өйөөбүтэ. Архыып докумуонугар бу курдук суруллар: «население считало Советскую власть властью разрушающей, имущество-конфискующей, реквизирующей, производящий красный террор вплоть до истязания граждан, властью, врывающейся в общественную жизнь как враг с насилием. Доказательством этого население выставляло разгул Капитонова, Рыбникова, Петрова и пр.».

1922 сыл от ыйын 14 күнүгэр кыһыл борохуот кэлиэр диэри, ол аата үс ый Павлов кыра-кыра этэрээттэрэ Сунтаары уонна Тойбохойу кэтиир-маныыр кэриэтэ саһан сэлиэнньэҕэ киирэ-тахса сылдьаллара. Ол туһунан архыыпка харалла сытар кыһыллар байыаннай сводкаларыгар бу курдук суруллар: «Бандитами командует местный якут Павлов, не военный. Здесь действующих против нас около сорока, но банда увеличивается. Состав банды: якуты, тунгусы, местные, не приезжие. Вооружение есть – винчестера, берданы, трехлинейки, японки, винтовки. Она боеспособна, ей способствует местность и население. Отношение населения на стороне банд. Определенного местонахождения не имеют, появляются неожиданно на лыжах».

Саха сиригэр өрө туруу буолла диэн сыантыртан Кыһыл  Армия хас да чаастара ыытыллыбыттара. Итилэр истэригэр Новосибирскайтан кэлбит ГПУ 80-с дивизионун оһуобай аналлаах 33-с ротата баар этэ. Дьокуускайга ааһан иһэн бу рота З.Г. Пясталов хамандыырдаах биир этэрээтин Өлүөхүмэҕэ военкомат дьаһалыгар хаалларбыта. Дьэ ити этэрээт сотору буолан баран 5-с  Армия реввоенсоветын штабыттан бирикээс ылбыта: Бүлүү куоратын бандьыыттар төгүрүктээһиннэриттэн босхолуу барарга уонна аара сытар сирдэри (Сунтаары, Ньурбаны, Үөһээ-Бүлүүнү) бандьыыттартан босхолуурга. Пясталов этэрээтэ ыам ыйын 1 күнүгэр Сунтаарга туох да хааччаҕа суох, утары сэриилэһэр күүһү көрсүбэккэ киирэн кэлбитэ уонна ыам ыйын 8 күнүгэр дылы таах турбута. Пясталов ыам ыйын 6 күнүнээҕи байыаннай сводкатыгар бу курдук суруллар: «сегодня все спокойно в районе Сунтаре. Разведка вблизи Сунтара никого не обнаружила. Преследования бандитов пока не ведется, причина: бандиты определенного местопребывания не имеют, бродят в рассыпную по селу, …появляются повсюду одиночно, подстерегая каждое наше движение – действуют мелкими засадами от пяти до десяти человек, которые обнаруживаются выстрелом, сделав несколько выстрелов разбегаются на лыжах, быстро, незаметно, по тракту не ходят».  Пясталов Сунтаарга ыам ыйын 8 күнүгэр дылы тура сатаан баран Сунтаары хаалларар уонна суол алдьана илигинэ Бүлүүнү төгүрүктээһинтэн босхолуур көмөҕө барар.

1922 с. от ыйын 14 күнүгэр Сунтаарга анаан-минээн Иркутскайтан Строд хамандыырдаах сэрии дьонун, сэбин толору тиэммит борохуот кэлэр. «По приходе парохода население поголовно бежало в лес, пугаясь красного террора. Разгул пресловутого Петрова, Рыбникова, Капитонова был еще свеж в памяти и потерпевших и наблюдавших. Паника населения была велика». Строд сводкатыттан: «Население запугано, что их будут расстреливать». Онтон сарсыныгар от ыйын 15 күнүгэр Строд атынан Тойбохойго ааһар уонна иһийэн турар бөһүөлэккэ киирэр. Киһи-сүөһү баара биллибэт. Строд дакылаатыттан: «главный штаб повстанцев ими оставлен без боя. Все силы повстанцев отошли от Тойбохоя в юго-западном направлении  и в настоящее время стоят в ста двадцати верстах от последнего во главе с Павловым». От ыйын 22 күнүгэр биэрбит сводкатыттан: «…веду усиленную агитацию о сдаче оружия, гарантируя всем полную неприкосновенность личности свободы и имущества». Строд даҕаны улаханнык бэриммэккэ, онон-манан сылдьаннар, сэриилэһэ сылдьар дьону хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун өйдөөн «сэбиэскэй былаас киэҥ туксууну таһаарда, онон буруйдааҕы, кыһыл сэрииһити өлөрбүт киһи буруйдаммат. Ким бэриммит буруйдаммат, сиргитигэр-дойдутугар бараҥҥыт олоххутун оҥостуҥ, билигин баайдаах баайын, сүөһүлээх сүөһүтүн баһын билэр» диэн ньымааттыыр. Маны итэҕэйэннэр манифест тахсыбытын истэн Павлов дьоно кырдьык даҕаны үчүгэй быһыыны таһаардахтара диэннэр бэринэн, сааларын-саадахтарын ууран киирэн бараллар. Ол курдук от ыйын 22 күнүгэр Павлов ыстаабын комендана, интендант кэлэн туксаллар уонна Хадан этэрээтэ (барыта 16 киһи) сааларын-сэптэрин ууран биэрэллэр, дьиэлэригэр тарҕаһаллар.  Павлов атырдьах ыйын 5 күнүгэр Стродка сурук ыытар “Биһиги эйэнэн бэринэр түбэлтэбитигэр Кыһыл Армия командованиетыттан туоһу сурукта аҕал, бартыһааннарга уонна хамандыырдарга тус бэйэлэрэ тыытыллыбат буолууларыгар”. Строд Иркутскайтан 5-с Армия реввоенсоветыттан амнистия туоһутун телеграмма ыыттарар. Ол эрэ кэнниттэн Павлов атырдьах ыйын 19 күнүгэр сааларын-саадахтарын киирэн ууран биэриэхтэрин эрэннэрбитэ. Павлов тус бэйэтэ киирэн туксубатаҕа, кини аатыттан Е.И. Попов-Балтаанай киирэн 300 сааны, 20 бинчиэстэри, 20 гранатаны, 150 кг. буораҕы, 400 г.сибиниэһи туттарбыта.

1922 с. балаҕан ыйын 8 күнүгэр Илин-Сибиирдээҕи байыаннай уокурук бирикээһинэн Павлов этэрээтин хамандыырдарыгар (Крюков Л.Е., Филиппов Г.Т., Попов Г.Н., Попов Е.И., Е.Анисимов, Филиппов, А.Бирскэй, Н.Самсонов), ол иһигэр киниэхэ тус бэйэтигэр амнистия бэриллибтэ.

1926 с. сахалар кистэлэҥ холбоһуктара тэриллибитэ биллэр. Финн сиригэр күрээн олохсуйбут Корнилов М.Ф. бэйэтин ахтыытыгар суруйан турар «1927 дьылга 15-с абгуска бу балсабык былааһын утары һэрии туруорарга күнүн анаатылар…Миигин оҥордулар Бөлүү улуустарыгар дьону холботолуурга». Мантан сылыктаатахха, хайаан да Павловка тахсыбыт, кэпсэппит буолуохтаахтар саха омук үөрэхтээх, тэрийээччи, бас-көс дьоно.

Өр-өтөр буолбатаҕа 1928 с. “сэбиэскэй былааһы суулларар соруктаах контрреволюционнай саагыбарга кытынныгыт диэн буруйдаан Дьокуускайга үөрэхтээх дьону барытын хаайан эрэллэр үһү” диэн сурах иһиллибитэ. Онтон сиэттэрэн куппуулар (ГПУ) урут үрүҥҥэ сылдьыбыт дьону “эһиги да утары санаалааххыт буолуо” диэн сойуолаһан хаайталаан киирэн барбыттара. Онтон сэрэхэдийэн Павлов П.Т. 1929 с. Мэйик түгэҕэр тыаҕа түһэр.

Куппуулартан Боев Дмитрий Дмитриевич этэрээтэ Павловы ир суолун ирдииргэ, тоҥ суолун сонордуурга бирикээс ылар. Докумуоҥҥа сурулларынан “ликвидация банды Павлова”, а.э. тыыннаахтыы туппат курдук. Данилов Михаил диэн киһини сирдьит гынан 15 киһи 1930 с. ахсынньы 30 күнүгэр Садын сиригэр, Марха салаата Моркуоку үрэҕэр Бүүрүүлээххэ Павлов П.Т. олорор сиригэр түүн саба түһэллэр. Икки өттүттэн ытыалаһыы буолар. Павловтаах да син элбэхтэр эбит (докумуоҥҥа 6 киһи, дьон кэпсээнинэн 15). Павлов өттүттэн биир киһи илиитин ууна-ууна утары кэлбитигэр түҥнэри ытан түһэрбиттэр. Тыыннаахтыы туппаттарын билэн Павлов ойуурга туора ыстаммыт, ону ыппыттар. Тас таҥаһа куһаҕан, хаҕыдах сонноох эбитэ үһү. Онтун устубуттара ис соно – саһыл саҥыйахтаах, атаҕар таба тыһа эмчиэкэлээх эбитэ үһү. Кини аймаҕа икки кыра тулаайах оҕолор сыарҕа анныгар саспыттарын булбуттар. Бу оҕолортон сааһыран олорон Матвей Павлов “Павловы дьакыйалларыгар куттанан наарта анныгар саспыппыт” диэн кэпсиирэ.

Павлов этэрээтигэр сылдьыбыт атын да дьоннору сойуолаһан сир-буор сирэйдээбиттэрэ. 1931 с. бэс ыйын 20 күнүгэр ОГПУ Коллегията таһаарбыт ыйааҕынан Г.Т. Филиппов Дьокуускайга хаайыллыбыта уонна куппуу Тройкатын суутунан ытыллыбыта. Балта Мария Тимофеевна 90 сааһын ааһан баран өлбүтэ. Кини кэпсииринэн ол саҕана былыр Якутскайга атынан уу баһааччы оҕонньору билэр эбит. Ол оҕонньор кэпсээнинэн Георгий Тимофеевыһы атын дьону кытта, сынньыллан, кыайан турбат буолбут дьону кытта массыынаттан соһон түһэртээбиттэр. Горькай уулуссаҕа турар таҥара дьиэтин таһыгар аҕыйах мастаах аппа баар үһү, онно оҥкучахха соспуттар уонна ытыалаабыттар. Оттон Павлов этэрээтигэр сылдьыбыт Л.Е. Крюков 1930 с. тутуллан хаайыыга баран онтон төннүбэтэҕэ. Крюков Л.Е. хаайыыга барбытын кэннэ кэргэнин Татьяна Крюкованы (Петр Павлов балта)  хаста да сууттаабыттара, икки сылга Бүлүү хаайыытыгар олоро сылдьыбыта.

Павлов Петр Трофимович үөрэхтээх, киэҥ билсиилээх, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһи олоҕун тиһэх мүнүүтэтигэр дылы санаатын булгуруппатаҕа,  талбыт суолуттан туораабатаҕа.

Икки үйэ күөн көрсүһэн былаас уларыйар будулҕаннаах кэмигэр история миэлиҥсэтэ кинилэри – чулууттан-чулуулары талан ылан туруорбута. Саха үөрэхтээх, бас-көс дьоно норуоттарын үрдүнэн хараҥа былыт сабардаабыт кэмигэр ханнык баҕарар хараҥа күүстэн дурда-хахха буоларга туруммуттара  уонна кинилэр ону чиэстээхтик толорбуттара.

Сэбиэскэй кэмҥэ Павловы былааһы утары барбыт, сэбиэскэй былаас үлэһиттэрин, хомсомуоллары кыыллыы кыдыйбыт, хааннарын тохпут курдук суруйаллара. Ону төттөрүтүн дакаастыыр архыып докумуоннарыгар олоҕуран суруйдубут. Павловтаах олох биир да киһини өлөрбөтөхтөрө диир сымыйанан этэр курдук буолуо, сэрии буолла да, икки өттүттэн ытыалаһыы, өлөрсүү ханна барыай. Сэбиэскэй саҕана өрө турааһын биричиинэтин ырыппакка эрэ аҥардастыы үрүҥнэр эрэ дьону өлөрбүттэрэ диэн буруйдааһын баар этэ.

Петр Павлов дьиэ кэргэнин туһунан Национальнай архыыпка харалла сытар биэрэпис докумуоннарыттан көрдөххө 1900 сыллаахха суруллубутунан Петр Павлов кэргэнин аата Елена Захарова (21 саастаах), кыыһа Марфа (2 саастаах). Оттон 1902 с. биэрэпискэ суруллубутунан Петр Павлов уолунаан Андрейдыын (4 саастаах) иккиэлэр. Павлов Андрей Петрович ЯЦИК чилиэнэ, Севморпуть Халыматааҕы отделениетын управляющайынан үлэлии олорон, быстах оһолго, 1932 с. от ыйын 18 күнүгэр Халыма өрүһү туораан иһэн ууга түһэн өлбүтэ.